Adhyaya 189

Verse 1

पुंवेषगूहितया शिखण्डिन्या द्रोणाद्धनुर्विद्याभ्यसनम् ।। 1 ।। द्रुपदेन शिखण्डिन्याः दशार्णाधिपतिकन्यया विवाहकरणम् ।। 2 ।। दाशार्णकसुतया धात्रीद्वारा स्वपित्रे शिखण्डिन्याः स्त्रीत्वज्ञापनम् ।। 3 ।। दाशार्णकेन दूतमुखेन द्रुपदंप्रति स्वविप्रलम्भफलतया सबन्धोस्तस्य समुच्छेदनिवेदनम् ।। 4 ।। भीष्म उवाच। चकार यत्नं द्रुपदः सुतायाः सर्वकर्मसु। ततो लेख्यादिषु तथा शिल्पेषु च परंतप ।।

puṃveṣagūhitayā śikhaṇḍinyā droṇāddhanurvidyābhyasanam || 1 || drupadena śikhaṇḍinyāḥ daśārṇādhipatikanyayā vivāhakaraṇam || 2 || dāśārṇakasutayā dhātrīdvārā svapitre śikhaṇḍinyāḥ strītvajñāpanam || 3 || dāśārṇakena dūtamukhena drupadaṃprati svavipralambhaphalatayā sabandhostasya samucchedanivedanam || 4 || bhīṣma uvāca| cakāra yatnaṃ drupadaḥ sutāyāḥ sarvakarmasu| tato lekhyādiṣu tathā śilpeṣu ca paraṃtapa ||

Verse 2

इष्वस्त्रे चैव राजेन्द्र द्रोणशिष्यो बभूव ह। तस्य माता महाराज राजानं वरवर्णिनी ।।

iṣvastre caiva rājendra droṇaśiṣyo babhūva ha| tasya mātā mahārāja rājānaṃ varavarṇinī ||

Verse 3

चोदयामास भार्यार्थं कन्यायाः पुत्रवत्तदा । ततस्तां पार्षतो दृष्ट्वा कन्यां संप्राप्तयौवनाम् । स्त्रियं मत्वा ततश्चिन्तां प्रपेदे सह भार्यया ।।

codayāmāsa bhāryārthaṃ kanyāyāḥ putravattadā | tatastāṃ pārṣato dṛṣṭvā kanyāṃ saṃprāptayauvanām | striyaṃ matvā tataścintāṃ prapede saha bhāryayā ||

Verse 4

द्रुपद उवाच। कन्या ममेयं संप्राप्ता यौवनं शोकवर्धिनी । मया प्रच्छादिता चेयं वचनाच्छूलपाणिनः ।। ।। इति श्रीमन्महाभारते उद्योगपर्वणि अम्बोपाख्यानपर्वणि एकोननवत्यधिकशततमोऽध्यायः ।।

drupada uvāca| kanyā mameyaṃ saṃprāptā yauvanaṃ śokavardhinī | mayā pracchāditā ceyaṃ vacanācchūlapāṇinaḥ || || iti śrīmanmahābhārate udyogaparvaṇi ambopākhyānaparvaṇi ekonanavatyadhikaśatatamo'dhyāyaḥ ||

Verse 5

भार्योवाच। न तन्मिथ्या महाराज भविष्यति कथंचन । त्रैलोक्यकर्ता कस्माद्धि वृथा वक्तुमिहार्हति ।।

bhāryovāca| na tanmithyā mahārāja bhaviṣyati kathaṃcana | trailokyakartā kasmāddhi vṛthā vaktumihārhati ||

Verse 6

यदि ते रोचते राजन्वक्ष्यामि श्रृणु मे वचः। श्रुत्वेदानीं प्रपद्येथाः स्वां मतिं पृषतात्मज ।।

yadi te rocate rājanvakṣyāmi śrṛṇu me vacaḥ| śrutvedānīṃ prapadyethāḥ svāṃ matiṃ pṛṣatātmaja ||

Verse 7

क्रियतामस्य यत्नेन विधिवद्दारसंग्रहः । भविता तद्वचः सत्यमिति मे निश्चिता मतिः ।।

kriyatāmasya yatnena vidhivaddārasaṃgrahaḥ | bhavitā tadvacaḥ satyamiti me niścitā matiḥ ||

Verse 8

ततस्तौ निश्चयं कृत्वा तस्मिन्कार्येऽथ दंपती । वरयाञ्चक्रतुः कन्यां दशार्णाधिपतेः सुताम् ।।

tatastau niścayaṃ kṛtvā tasminkārye'tha daṃpatī | varayāñcakratuḥ kanyāṃ daśārṇādhipateḥ sutām ||

Verse 9

ततो राजा द्रुपदो राजसिंहः सर्वान्राज्ञः कुलतः सन्निशाम्य। दाशार्णकस्य नृपतेस्तनूजां शिखण्डिने वरयामास दारान् ।।

tato rājā drupado rājasiṃhaḥ sarvānrājñaḥ kulataḥ sanniśāmya| dāśārṇakasya nṛpatestanūjāṃ śikhaṇḍine varayāmāsa dārān ||

Verse 10

हिरण्यवर्मेति नृपो योऽसौ दाशार्णकः स्मृतः। स च प्रादान्महीपालः कन्यां तस्मै शिखण्डिने ।।

hiraṇyavarmeti nṛpo yo'sau dāśārṇakaḥ smṛtaḥ| sa ca prādānmahīpālaḥ kanyāṃ tasmai śikhaṇḍine ||

Verse 11

स च राजा दशार्णेषु महानासीत्सुदुर्जयः। हिरण्यवर्मा दुर्धर्षो महासेनो महामनाः ।।

sa ca rājā daśārṇeṣu mahānāsītsudurjayaḥ| hiraṇyavarmā durdharṣo mahāseno mahāmanāḥ ||

Verse 12

कृते विवाहे तु तदा सा कन्या राजसत्तम। यौवनं समनुप्राप्ता सा च कन्या शिखण्डिनी ।।

kṛte vivāhe tu tadā sā kanyā rājasattama| yauvanaṃ samanuprāptā sā ca kanyā śikhaṇḍinī ||

Verse 13

कृतदारः शिखण्डी च काम्पिल्यं पुनरागमत्। न च सा वेद तां कन्यां कंचित्कालं स्त्रियं किल। यदा त्वेनामजानात्सा स्त्रियमेव नृपात्मजा ।।

kṛtadāraḥ śikhaṇḍī ca kāmpilyaṃ punarāgamat| na ca sā veda tāṃ kanyāṃ kaṃcitkālaṃ striyaṃ kila| yadā tvenāmajānātsā striyameva nṛpātmajā ||

Verse 14

धात्रीणां च सखीनां च व्रीडयाना न्यवेदयत् । कन्यां पाञ्चालराजस्य सुतां तां वै शिखण्डिनीम् ।।

dhātrīṇāṃ ca sakhīnāṃ ca vrīḍayānā nyavedayat | kanyāṃ pāñcālarājasya sutāṃ tāṃ vai śikhaṇḍinīm ||

Verse 15

ततस्ता राजशार्दूल धात्र्यो दाशार्णिकास्तदा। जग्मुरार्ति परां प्रेष्याः प्रेषयामासुरेव च ।।

tatastā rājaśārdūla dhātryo dāśārṇikāstadā| jagmurārti parāṃ preṣyāḥ preṣayāmāsureva ca ||

Verse 16

ततो दशार्णाधिपतेः प्रेष्याः सर्वा न्यवेदयन् । विप्रलम्भं यथावृत्तं स च चुक्रोध पार्थिवः ।।

tato daśārṇādhipateḥ preṣyāḥ sarvā nyavedayan | vipralambhaṃ yathāvṛttaṃ sa ca cukrodha pārthivaḥ ||

Verse 17

शिखण्ड्यपि महाराज पुंवद्राजकुले तदा। विजहार म्रुदा युक्तः स्त्रीत्वं नैवातिरोचयन् ।।

śikhaṇḍyapi mahārāja puṃvadrājakule tadā| vijahāra mrudā yuktaḥ strītvaṃ naivātirocayan ||

Verse 18

ततः कतिपयाहस्य तच्छ्रुत्वा भरतर्षभ । हिरण्यवर्मा राजेन्द्र रोषादर्तिं जगाम ह ।।

tataḥ katipayāhasya tacchrutvā bharatarṣabha | hiraṇyavarmā rājendra roṣādartiṃ jagāma ha ||

Verse 19

ततो दाशार्णको राजा तीव्रकोपसमन्वितः । दूतं प्रस्थापयामास द्रुपदस्य निवेशनम् ।।

tato dāśārṇako rājā tīvrakopasamanvitaḥ | dūtaṃ prasthāpayāmāsa drupadasya niveśanam ||

Verse 20

ततो द्रुपदमासाद्य दूतः काञ्चनवर्मणः। एक एकान्तसुत्सार्य रहो वचनमब्रवीत् ।। शूलयुक्तः पाणिः शूलपाणिः सोऽस्यास्तीति शूलपाणी तस्य ।।

tato drupadamāsādya dūtaḥ kāñcanavarmaṇaḥ| eka ekāntasutsārya raho vacanamabravīt || śūlayuktaḥ pāṇiḥ śūlapāṇiḥ so'syāstīti śūlapāṇī tasya ||

Verse 21

दाशार्णराजो राजंस्त्वामिदं वचनमब्रवीत् । अभिष्गात्प्रकुपितो विप्रलब्धस्त्वयाऽनघ ।। उत्सार्य नीत्वा ।।

dāśārṇarājo rājaṃstvāmidaṃ vacanamabravīt | abhiṣgātprakupito vipralabdhastvayā'nagha || utsārya nītvā ||

Verse 22

अवमन्यसे मां नृपते नूनं दुर्मन्त्रितं तव। यन्मे कन्यां स्वकन्यार्थे मोहाद्याचितवानसि ।।

avamanyase māṃ nṛpate nūnaṃ durmantritaṃ tava| yanme kanyāṃ svakanyārthe mohādyācitavānasi ||

Verse 23

तस्याद्य विप्रलम्भस्य फलं प्राप्नुहि दुर्मते । एष त्वं सजनामात्यमुद्धरामि स्थिरो भव ।।

tasyādya vipralambhasya phalaṃ prāpnuhi durmate | eṣa tvaṃ sajanāmātyamuddharāmi sthiro bhava ||

Verse 24

अवमत्य च वीर्यं मे कुलं चारित्रमेव च । विप्रलम्भस्त्वयापूर्वो मनुष्येषु प्रवर्तितः ।।

avamatya ca vīryaṃ me kulaṃ cāritrameva ca | vipralambhastvayāpūrvo manuṣyeṣu pravartitaḥ ||

Verse 25

कुरु सर्वाणि कार्याणि भुङ्क्ष्व कभोगाननुत्तमान्। अभियास्यामि शीघ्रं त्वां समुद्धर्तुं सबान्धवम् ।।

kuru sarvāṇi kāryāṇi bhuṅkṣva kabhogānanuttamān| abhiyāsyāmi śīghraṃ tvāṃ samuddhartuṃ sabāndhavam ||