Adhyaya 188

Verse 1

पुत्रार्थं तपस्यते द्रुपदाय महादेवेन स्त्री भूत्वा पुमान्भविष्यतीति वरदानम् ।। 1 ।। द्रुपदभार्यया स्त्र्यपत्यजननेऽपि तस्य पुंस्त्वख्यापनम् ।। 2 ।। द्रुपदेन तस्य स्त्रीत्वं प्रच्छाद्य पुंवज्जातकर्मादिकरणपूर्वकं शिखण्डीति नामकरणम् ।। 3 ।। दुर्योधन उवाच। कथं शिखण्डी गाङ्गेय कन्यां भूत्वा पुरा तदा। पुरुषोऽभूद्युधिश्रेष्ठ तन्मे ब्रूहि पितामह ।।

putrārthaṃ tapasyate drupadāya mahādevena strī bhūtvā pumānbhaviṣyatīti varadānam || 1 || drupadabhāryayā stryapatyajanane'pi tasya puṃstvakhyāpanam || 2 || drupadena tasya strītvaṃ pracchādya puṃvajjātakarmādikaraṇapūrvakaṃ śikhaṇḍīti nāmakaraṇam || 3 || duryodhana uvāca| kathaṃ śikhaṇḍī gāṅgeya kanyāṃ bhūtvā purā tadā| puruṣo'bhūdyudhiśreṣṭha tanme brūhi pitāmaha ||

Verse 2

भीष्म उवाच। भार्या तु तस्य राजेन्द्र द्रुपदस्य महीपतेः। महिषी दयिता ह्यासीदपुत्रा च विशांपते ।।

bhīṣma uvāca| bhāryā tu tasya rājendra drupadasya mahīpateḥ| mahiṣī dayitā hyāsīdaputrā ca viśāṃpate ||

Verse 3

एतस्मिन्नेव काले तु द्रुपदो वै महीपतिः। अपत्यार्थे महाराज तोषयामास शङ्करम् ।।

etasminneva kāle tu drupado vai mahīpatiḥ| apatyārthe mahārāja toṣayāmāsa śaṅkaram ||

Verse 4

अस्माद्वधार्थं निश्चित्य तपो घोरं समास्थितः। ऋते कन्यां महादेव पुत्रो मेस्यादिति ब्रुवन् ।।

asmādvadhārthaṃ niścitya tapo ghoraṃ samāsthitaḥ| ṛte kanyāṃ mahādeva putro mesyāditi bruvan ||

Verse 5

भगवन्पुत्रमिच्छामि भीष्मं प्रतिचिकीर्षया । इत्युक्तो देवदेवेन स्त्रीपुमांस्ते भविष्यति ।।

bhagavanputramicchāmi bhīṣmaṃ praticikīrṣayā | ityukto devadevena strīpumāṃste bhaviṣyati ||

Verse 6

निवर्तस्व महीपाल नैतञ्जात्वन्यथा भवेत् । स तु गत्वा च नगरं भार्यामिदमुवाच ह ।।

nivartasva mahīpāla naitañjātvanyathā bhavet | sa tu gatvā ca nagaraṃ bhāryāmidamuvāca ha ||

Verse 7

कृतो यत्नो महादेवस्तपसाऽऽराधितो मया । कन्या भूत्वा पुमान्भावी इति चोक्तोस्मि शंभुना ।।

kṛto yatno mahādevastapasā''rādhito mayā | kanyā bhūtvā pumānbhāvī iti coktosmi śaṃbhunā ||

Verse 8

पुनः पुनर्याच्यमानो दिष्टमित्यब्रवीच्छिवः । नतदन्यच्च भविता भवितव्यं हि तत्तथा ।।

punaḥ punaryācyamāno diṣṭamityabravīcchivaḥ | natadanyacca bhavitā bhavitavyaṃ hi tattathā ||

Verse 9

ततः सा नियता भूत्वा ऋतुकाले मनस्विनी । पत्नी द्रुपदराजस्य द्रुपदं प्रविवेश ह ।।

tataḥ sā niyatā bhūtvā ṛtukāle manasvinī | patnī drupadarājasya drupadaṃ praviveśa ha ||

Verse 10

लेभे गर्भं यथाकालं विधिदृष्टेन कर्मणा । पार्षतस्य महीपाल यथा मां नारदोऽब्रवीत् ।।

lebhe garbhaṃ yathākālaṃ vidhidṛṣṭena karmaṇā | pārṣatasya mahīpāla yathā māṃ nārado'bravīt ||

Verse 11

ततो दधार सा देवी गर्भं राजीवलोचना । तां स राजा प्रियां भार्यां द्रुपदः कुरुनन्दन ।।

tato dadhāra sā devī garbhaṃ rājīvalocanā | tāṃ sa rājā priyāṃ bhāryāṃ drupadaḥ kurunandana ||

Verse 12

पुत्रस्नेहान्महाबाहुः मुखं पर्यचरत्तदा । सर्वानभिप्रायकृतान्भार्याऽलभत कौरव ।।

putrasnehānmahābāhuḥ mukhaṃ paryacarattadā | sarvānabhiprāyakṛtānbhāryā'labhata kaurava ||

Verse 13

अपुत्रस्य सतो राज्ञो द्रुपदस्य महीपतेः । यथाकालं तु सा देवी महिषी द्रुपदस्य ह ।।

aputrasya sato rājño drupadasya mahīpateḥ | yathākālaṃ tu sā devī mahiṣī drupadasya ha ||

Verse 14

कन्यां प्रवररूपां तु प्राजायत नराधिप । अपुत्रस्य तु राज्ञः सा द्रुपदस्य मनस्विनी ।।

kanyāṃ pravararūpāṃ tu prājāyata narādhipa | aputrasya tu rājñaḥ sā drupadasya manasvinī ||

Verse 15

ख्यापयामास राजेन्द्र पुत्रो ह्येष ममेति वै। ततः स राजा द्रुपद प्रच्छन्नाया नराधिप ।।

khyāpayāmāsa rājendra putro hyeṣa mameti vai| tataḥ sa rājā drupada pracchannāyā narādhipa ||

Verse 16

पुत्रवत्पुत्रकार्याणि सर्वाणि समकारयत् । रक्षणं चैव मन्त्रस्य महिषी द्रुपदस्य सा।।

putravatputrakāryāṇi sarvāṇi samakārayat | rakṣaṇaṃ caiva mantrasya mahiṣī drupadasya sā||

Verse 17

चकार सर्वयत्नेन ब्रुवणा पुत्र इत्युत । न च तां वेदक नगरे कश्चिदन्यत्र पार्षतात् ।।

cakāra sarvayatnena bruvaṇā putra ityuta | na ca tāṃ vedaka nagare kaścidanyatra pārṣatāt ||

Verse 18

श्रद्दधानो हि तद्वाक्यं देवस्याच्युततेजसः। छादयामास तां कन्यां पुमानिति च सोब्रवीत् ।।

śraddadhāno hi tadvākyaṃ devasyācyutatejasaḥ| chādayāmāsa tāṃ kanyāṃ pumāniti ca sobravīt ||

Verse 19

जातकर्माणि सर्वाणि कारयामास पार्थिवः। पुंवद्विधानयुक्तानि शिखण्डीति च तां विदुः ।।

jātakarmāṇi sarvāṇi kārayāmāsa pārthivaḥ| puṃvadvidhānayuktāni śikhaṇḍīti ca tāṃ viduḥ ||

Verse 20

अहमेकस्तु चारेण वचनान्नारदस्य च। ज्ञातवान्देववाक्येन अम्बायास्तपसा तथा ।।

ahamekastu cāreṇa vacanānnāradasya ca| jñātavāndevavākyena ambāyāstapasā tathā ||