Adhyaya 182

Verse 1

रामेण रथादधः पातितस्य भीष्मस्य दिव्यपुरुषैः समाश्वासनम् ।। 1 ।। भीष्मेण रामस्य रथादधः पातनम् ।। 2 ।। समुद्बुध्य पुनर्युयुत्सो रामस्य महर्षिभिर्युद्धात्प्रतिनिवर्तनम् ।। 3 ।। भीष्म उवाच। ततः प्रभाते राजेन्द्र सूर्ये विमलतां गते। भार्गवस्य मया सार्धं पुनर्युद्धमवर्तत ।।

rāmeṇa rathādadhaḥ pātitasya bhīṣmasya divyapuruṣaiḥ samāśvāsanam || 1 || bhīṣmeṇa rāmasya rathādadhaḥ pātanam || 2 || samudbudhya punaryuyutso rāmasya maharṣibhiryuddhātpratinivartanam || 3 || bhīṣma uvāca| tataḥ prabhāte rājendra sūrye vimalatāṃ gate| bhārgavasya mayā sārdhaṃ punaryuddhamavartata ||

Verse 2

ततोऽभ्रान्ते रथे तिष्ठन्रामः प्रहरतां वरः। ववर्ष शरजालानि मयि मेध इवाचले ।। ।। इति श्रीमन्महाभारते उद्योगपर्वणि अम्बोपाख्यानपर्वणि द्व्यशीत्यधिकशततमोऽध्यायः ।।

tato'bhrānte rathe tiṣṭhanrāmaḥ praharatāṃ varaḥ| vavarṣa śarajālāni mayi medha ivācale || || iti śrīmanmahābhārate udyogaparvaṇi ambopākhyānaparvaṇi dvyaśītyadhikaśatatamo'dhyāyaḥ ||

Verse 3

ततः सूतो मम सुहृच्छरवर्षेण ताडितः। अपयातो रथोपस्थान्मनो मम विषादयन् ।।

tataḥ sūto mama suhṛccharavarṣeṇa tāḍitaḥ| apayāto rathopasthānmano mama viṣādayan ||

Verse 4

ततः सूतो ममात्यर्थं कश्मलं प्राविशन्महत् । पृथिव्यां च शराघातान्निपपात मुमोह च ।।

tataḥ sūto mamātyarthaṃ kaśmalaṃ prāviśanmahat | pṛthivyāṃ ca śarāghātānnipapāta mumoha ca ||

Verse 5

ततः सूतो जहात्प्राणान्रामबाणप्रपीडितः। मुहूर्तादिव राजेन्द्र मां च भीराविशत्तदा ।।

tataḥ sūto jahātprāṇānrāmabāṇaprapīḍitaḥ| muhūrtādiva rājendra māṃ ca bhīrāviśattadā ||

Verse 6

ततः सूते हते तस्मिन्क्षिपतस्तस्य मे शरान् । प्रमत्तमनसो रामः प्राहिणोन्मृत्युसंमितम् ।।

tataḥ sūte hate tasminkṣipatastasya me śarān | pramattamanaso rāmaḥ prāhiṇonmṛtyusaṃmitam ||

Verse 7

ततः सूतव्यसनिनं विप्लुतं मां स भार्गवः । शरेणाभ्यहनद्गाढं विकृष्य बलवद्धनुः ।।

tataḥ sūtavyasaninaṃ viplutaṃ māṃ sa bhārgavaḥ | śareṇābhyahanadgāḍhaṃ vikṛṣya balavaddhanuḥ ||

Verse 8

स मे भुजान्तरे राजन्निपत्य रुधिराशनः। मयैव सह राजेन्द्र जगाम वसुधातलम् ।।

sa me bhujāntare rājannipatya rudhirāśanaḥ| mayaiva saha rājendra jagāma vasudhātalam ||

Verse 9

मत्वा तु निहतं रामस्ततो मां भरतर्षभ । मेघवद्विननादोच्चैर्जहृषे च पुनः पुनः ।।

matvā tu nihataṃ rāmastato māṃ bharatarṣabha | meghavadvinanādoccairjahṛṣe ca punaḥ punaḥ ||

Verse 10

तथा तु पतिते राजन्मयि रामो मुदा युतः। उदक्रोशन्महानादं सह तैरनुयायिभिः ।।

tathā tu patite rājanmayi rāmo mudā yutaḥ| udakrośanmahānādaṃ saha tairanuyāyibhiḥ ||

Verse 11

मम तत्राभवन्ये तु कुरवः पार्श्वतः स्थिताः । आगता अपि युद्धं तञ्जनास्तत्र दिदृक्षवः । आर्तिं परमिकां जग्मुस्ते तदा पतिते मयि ।।

mama tatrābhavanye tu kuravaḥ pārśvataḥ sthitāḥ | āgatā api yuddhaṃ tañjanāstatra didṛkṣavaḥ | ārtiṃ paramikāṃ jagmuste tadā patite mayi ||

Verse 12

ततोऽपश्यं पतितो राजसिंह द्विजानष्टौ सूर्यहुताशनाभान् । ते मां समन्तात्परिर्वाय तस्थुः स्वबाहुभिः परिधार्याजिमध्ये ।। अभ्रान्ते मेघमण्डलसमीपे ।।

tato'paśyaṃ patito rājasiṃha dvijānaṣṭau sūryahutāśanābhān | te māṃ samantātparirvāya tasthuḥ svabāhubhiḥ paridhāryājimadhye || abhrānte meghamaṇḍalasamīpe ||

Verse 13

रक्ष्यमाणश्च तैर्विप्रैर्नाहं भूमिमुपास्पृशम् । अन्तरिक्षे धृतो ह्यस्मि तैर्विप्रैर्बान्धवैरिव ।।

rakṣyamāṇaśca tairviprairnāhaṃ bhūmimupāspṛśam | antarikṣe dhṛto hyasmi tairviprairbāndhavairiva ||

Verse 14

श्वसन्निवान्तरिक्षे च जलबिन्दुभिरुक्षितः । ततस्ते ब्राह्मणा राजन्नब्रुवन्परिगृह्य माम् ।।

śvasannivāntarikṣe ca jalabindubhirukṣitaḥ | tataste brāhmaṇā rājannabruvanparigṛhya mām ||

Verse 15

मा भैरिति समं सर्वे स्वस्ति तेऽस्त्विति चासकृत्। ततस्तेषामहं वाग्भिस्तर्पितः सहसोत्थितः । मातरं सरितां श्रेष्ठामपश्यं रथमास्थिताम् ।।

mā bhairiti samaṃ sarve svasti te'stviti cāsakṛt| tatasteṣāmahaṃ vāgbhistarpitaḥ sahasotthitaḥ | mātaraṃ saritāṃ śreṣṭhāmapaśyaṃ rathamāsthitām ||

Verse 16

हयाश्च मे संगृहीतास्तयाऽऽस- न्महानद्या संयति कौरवेन्द्र। पादौ जनन्याः प्रतिगृह्य चाहं तथा पितॄणां रथमभ्यरोहम् ।।

hayāśca me saṃgṛhītāstayā''sa- nmahānadyā saṃyati kauravendra| pādau jananyāḥ pratigṛhya cāhaṃ tathā pitṝṇāṃ rathamabhyaroham ||

Verse 17

ररक्ष सा मां सरथं हयांश्चोपस्काराणि च। तामहं प्राञ्जलिर्भूत्वा पुनरेव व्यसर्जयम् ।।

rarakṣa sā māṃ sarathaṃ hayāṃścopaskārāṇi ca| tāmahaṃ prāñjalirbhūtvā punareva vyasarjayam ||

Verse 18

ततोऽहं स्वयमुद्यम्य हयांस्तान्वातरंहसः। अयुध्यं जामदग्न्येन निवृत्तेऽहनि भारत ।।

tato'haṃ svayamudyamya hayāṃstānvātaraṃhasaḥ| ayudhyaṃ jāmadagnyena nivṛtte'hani bhārata ||

Verse 19

ततोऽहं भरतश्रेष्ठ वेगवन्तं महाबलम् । अमुञ्चं समरे बाणं रामाय हृदयच्छिदम् ।।

tato'haṃ bharataśreṣṭha vegavantaṃ mahābalam | amuñcaṃ samare bāṇaṃ rāmāya hṛdayacchidam ||

Verse 20

ततो जगाम वसुधां मम बाणप्रपीडितः । जानुभ्यां धनुरुत्सृज्य रामो मोहवशं गतः ।।

tato jagāma vasudhāṃ mama bāṇaprapīḍitaḥ | jānubhyāṃ dhanurutsṛjya rāmo mohavaśaṃ gataḥ ||

Verse 21

ततस्तस्मिन्निपतिते रामे भूरिसहस्रदे । आवव्रुर्जलदा व्योम क्षरन्तो रुधिरं बहु ।। द्विजान् ब्राह्मणरूपधरान् वसून् ।।

tatastasminnipatite rāme bhūrisahasrade | āvavrurjaladā vyoma kṣaranto rudhiraṃ bahu || dvijān brāhmaṇarūpadharān vasūn ||

Verse 22

उल्काश्च शतशः पेतुः सनिर्घाताः सकम्पनाः। अर्कं च सहसा दीप्तं स्वर्भानुरभिसंवृणोत् ।। भूयिप्तहस्नदे स्वर्णसहस्राणां दातरि ।।

ulkāśca śataśaḥ petuḥ sanirghātāḥ sakampanāḥ| arkaṃ ca sahasā dīptaṃ svarbhānurabhisaṃvṛṇot || bhūyiptahasnade svarṇasahasrāṇāṃ dātari ||

Verse 23

ववुश्च वाताः परुषाश्चलिता च वसुंधरा । गृध्रा बलाश्च कङ्काश्च परिपेतुर्गुदा युताः ।। सकम्पनाः सविद्युतः ।।

vavuśca vātāḥ paruṣāścalitā ca vasuṃdharā | gṛdhrā balāśca kaṅkāśca paripeturgudā yutāḥ || sakampanāḥ savidyutaḥ ||

Verse 24

दीप्तायां दिशि गोमायुर्दारुणं मुहुरुन्नदत् । अनाहता दुन्दुभयो विनेदुर्भृशनिःस्वनाः ।।

dīptāyāṃ diśi gomāyurdāruṇaṃ muhurunnadat | anāhatā dundubhayo vinedurbhṛśaniḥsvanāḥ ||

Verse 25

एतदौत्पातिकं सर्वं घोरमासीद्भयंकरम् । विसंज्ञकल्पे धरणीं गते रामे महात्मनि ।।

etadautpātikaṃ sarvaṃ ghoramāsīdbhayaṃkaram | visaṃjñakalpe dharaṇīṃ gate rāme mahātmani ||

Verse 26

ततो वै सहसोत्थाय रामो मामभ्यवर्तत । पुनर्युद्धाय कौरव्य विह्वलः क्रोधमूर्छितः ।।

tato vai sahasotthāya rāmo māmabhyavartata | punaryuddhāya kauravya vihvalaḥ krodhamūrchitaḥ ||

Verse 27

आददानो महाबाहुः कार्मुकं तालसन्निभम् । ततो मय्याददानं तं राममेव न्यवारयन् ।।

ādadāno mahābāhuḥ kārmukaṃ tālasannibham | tato mayyādadānaṃ taṃ rāmameva nyavārayan ||

Verse 28

महर्षयः कृपायुक्ताः क्रोधाविष्टोऽपि भार्गवः । समाहरदमेयात्मा शरं कालानलोपमम् ।।

maharṣayaḥ kṛpāyuktāḥ krodhāviṣṭo'pi bhārgavaḥ | samāharadameyātmā śaraṃ kālānalopamam ||

Verse 29

सतो रविर्मन्दमरीचिमण्डलो जगामास्तं पांसुपुञ्जावगूढः निशा व्यगाहत्सुखशीतमारुता ततो युद्धं प्रत्यवहारयाव- ।।

sato ravirmandamarīcimaṇḍalo jagāmāstaṃ pāṃsupuñjāvagūḍhaḥ niśā vyagāhatsukhaśītamārutā tato yuddhaṃ pratyavahārayāva- ||

Verse 30

एवं राजन्नवहारो बभूव ततः पुनर्विमलेऽभूत्सुघोरम्। कल्यंकल्यं विंशतिं वै दिनानि तथैव चान्यानि दिनानि त्रीणि ।। बलाः बलाकाः ।।

evaṃ rājannavahāro babhūva tataḥ punarvimale'bhūtsughoram| kalyaṃkalyaṃ viṃśatiṃ vai dināni tathaiva cānyāni dināni trīṇi || balāḥ balākāḥ ||