Adhyaya 181

Verse 1

रमभीष्मसमरवर्णनम् ।। 1 ।। भीष्म उवाच। समागतस्य रामेण पुनरेवातिदारुणम्। अन्येद्युस्तुमुलं युद्धं तदा भरतसत्तम ।।

ramabhīṣmasamaravarṇanam || 1 || bhīṣma uvāca| samāgatasya rāmeṇa punarevātidāruṇam| anyedyustumulaṃ yuddhaṃ tadā bharatasattama ||

Verse 2

ततो दिव्यास्त्रविच्छूरो दिव्यान्यस्त्राण्यनेकशःक । अयोजयत्स धर्मात्मा दिवसे दिवसे विभुः ।।

tato divyāstravicchūro divyānyastrāṇyanekaśaḥka | ayojayatsa dharmātmā divase divase vibhuḥ ||

Verse 3

तान्यहं तत्प्रतीघातैरस्त्रैरस्त्राणि भारत। व्यधमं तुमुलेयुद्धेप्राणांस्त्यक्त्वासुदुस्त्यजान् ।।

tānyahaṃ tatpratīghātairastrairastrāṇi bhārata| vyadhamaṃ tumuleyuddheprāṇāṃstyaktvāsudustyajān ||

Verse 4

अस्त्रैरस्त्रेषु बहुधा हतेष्वेव च भारत । अक्रुध्यत महातेजास्त्यक्तप्राणः स संयुगे ।।

astrairastreṣu bahudhā hateṣveva ca bhārata | akrudhyata mahātejāstyaktaprāṇaḥ sa saṃyuge ||

Verse 5

ततः शक्तिं प्राहिणोद्धोररूपा- मस्त्रे रुद्धे जामदग्न्यो महात्मा। कालोत्सृष्टां प्रज्वलितामिवोल्कां संदीप्ताग्रां तेजसा व्याप्य लोकम् ।।

tataḥ śaktiṃ prāhiṇoddhorarūpā- mastre ruddhe jāmadagnyo mahātmā| kālotsṛṣṭāṃ prajvalitāmivolkāṃ saṃdīptāgrāṃ tejasā vyāpya lokam ||

Verse 6

ततोऽहं तामिषुभिर्दीप्यमानां समायान्तीमन्तकालार्कदीप्ताम् । छित्त्वा त्रिधा पातयामास भूमौ ततो ववौ पवनः पुण्यगन्धिः ।।

tato'haṃ tāmiṣubhirdīpyamānāṃ samāyāntīmantakālārkadīptām | chittvā tridhā pātayāmāsa bhūmau tato vavau pavanaḥ puṇyagandhiḥ ||

Verse 7

तस्यां छिन्नायां क्रोधदीप्तोऽथ रामः शक्तीर्घोराः प्राहिणोद्‌द्वादशान्याः । तासां रूपं भारत नोत शक्यं तेजस्वित्वाल्लाघवाच्चैव वक्तुम् ।।

tasyāṃ chinnāyāṃ krodhadīpto'tha rāmaḥ śaktīrghorāḥ prāhiṇod‌dvādaśānyāḥ | tāsāṃ rūpaṃ bhārata nota śakyaṃ tejasvitvāllāghavāccaiva vaktum ||

Verse 8

किन्त्वेवाहं विह्वलः संप्रदृश्य दिग्भ्यः सर्वास्ता महोत्का इवाग्नेः । नानारूपास्तेजसोग्रेण दीप्ता यथाऽऽदित्या द्वादश लोकसंक्षये ।।

kintvevāhaṃ vihvalaḥ saṃpradṛśya digbhyaḥ sarvāstā mahotkā ivāgneḥ | nānārūpāstejasogreṇa dīptā yathā''dityā dvādaśa lokasaṃkṣaye ||

Verse 9

ततो जालं बाणमयं विवृत्तं संदृश्य भित्त्वा शरजालेन राजन्। द्वादशेषून्प्राहिणवं रणेऽहं ततः शक्तीरप्यधमं घोररूपाः ।।

tato jālaṃ bāṇamayaṃ vivṛttaṃ saṃdṛśya bhittvā śarajālena rājan| dvādaśeṣūnprāhiṇavaṃ raṇe'haṃ tataḥ śaktīrapyadhamaṃ ghorarūpāḥ ||

Verse 10

ततो राजञ्जामदग्न्यो महात्मा शक्तीर्घोरा व्याक्षिपद्धेमदण्डाः। विचित्रिताः काञ्चनपट्टनंद्धा यथा महोल्का ज्वलितास्तथा ताः ।।

tato rājañjāmadagnyo mahātmā śaktīrghorā vyākṣipaddhemadaṇḍāḥ| vicitritāḥ kāñcanapaṭṭanaṃddhā yathā maholkā jvalitāstathā tāḥ ||

Verse 11

ताश्चाप्युग्राश्चर्मणा वारयित्वा खङ्गेनाजौ पातयित्वा नरेन्द्र। बाणैर्दिव्यैर्जामदग्न्यस्य सङ्ख्ये दिव्यानश्वानभ्यवर्षं ससूतान् ।।

tāścāpyugrāścarmaṇā vārayitvā khaṅgenājau pātayitvā narendra| bāṇairdivyairjāmadagnyasya saṅkhye divyānaśvānabhyavarṣaṃ sasūtān ||

Verse 12

निर्मिक्तानां पन्नगानां सरूपा दृष्ट्वा शक्तीर्हेमचित्रा निकृत्ताः । प्रादुश्चक्रे दिव्यमस्त्रं महात्मा क्रोधाविष्टो हैहयेशममाथी ।।

nirmiktānāṃ pannagānāṃ sarūpā dṛṣṭvā śaktīrhemacitrā nikṛttāḥ | prāduścakre divyamastraṃ mahātmā krodhāviṣṭo haihayeśamamāthī ||

Verse 13

ततः श्रेण्यः शलभानामिवोग्राः समापेतुर्विशिखानां प्रदीप्ताः । समाचिनोच्चापि भृशं शरीरं हयान्सूतं सरथं चैव मह्यम् ।।

tataḥ śreṇyaḥ śalabhānāmivogrāḥ samāpeturviśikhānāṃ pradīptāḥ | samācinoccāpi bhṛśaṃ śarīraṃ hayānsūtaṃ sarathaṃ caiva mahyam ||

Verse 14

रथः शरैर्मे निचितः सर्वतोऽभू- त्तथा वाहाः सारथिश्चैव राजन्। युगं रथेषां च तथैव चक्रे तथैवाक्षः शरकृत्तोऽथ भग्नः ।।

rathaḥ śarairme nicitaḥ sarvato'bhū- ttathā vāhāḥ sārathiścaiva rājan| yugaṃ ratheṣāṃ ca tathaiva cakre tathaivākṣaḥ śarakṛtto'tha bhagnaḥ ||

Verse 15

ततस्तस्मिन्बाणवर्षे व्यतीते शरौघेण प्रत्यवर्षं गुरुं तम्। स विक्षतो मार्गणैर्ब्रह्मराशि- र्देहादसक्तं मुमुचे भूरि रक्तम् ।।

tatastasminbāṇavarṣe vyatīte śaraugheṇa pratyavarṣaṃ guruṃ tam| sa vikṣato mārgaṇairbrahmarāśi- rdehādasaktaṃ mumuce bhūri raktam ||

Verse 16

यथा रामो बाणजालाभितप्त- स्तथैवाहं सुभृशं गाढविद्धः । ततो युद्धं व्यरमच्चापराह्णे भानावस्तं प्रतियाते महीध्रम् ।।

yathā rāmo bāṇajālābhitapta- stathaivāhaṃ subhṛśaṃ gāḍhaviddhaḥ | tato yuddhaṃ vyaramaccāparāhṇe bhānāvastaṃ pratiyāte mahīdhram ||