Adhyaya 180

Verse 1

रामभीष्मसमरवर्णनम् ।। 1 ।। भीष्म उवाच। आत्मनस्तु ततः सूतो हयानां च विशांपते। मम चापनयामास शल्यान्कुशलसंमतः ।।

rāmabhīṣmasamaravarṇanam || 1 || bhīṣma uvāca| ātmanastu tataḥ sūto hayānāṃ ca viśāṃpate| mama cāpanayāmāsa śalyānkuśalasaṃmataḥ ||

Verse 2

स्नातापवृत्तैस्तुरगैर्लब्धतोयैरविह्वलैः। प्रभाते चोदिते सूर्ये ततो युद्धमवर्तत ।।

snātāpavṛttaisturagairlabdhatoyairavihvalaiḥ| prabhāte codite sūrye tato yuddhamavartata ||

Verse 3

दृष्ट्वा भां तूर्णमायान्तं दंशितं स्यन्दने स्थितम्। अकरोद्रथमत्यर्थं रामः सज्जं प्रतापवान् ।।

dṛṣṭvā bhāṃ tūrṇamāyāntaṃ daṃśitaṃ syandane sthitam| akarodrathamatyarthaṃ rāmaḥ sajjaṃ pratāpavān ||

Verse 4

ततोऽहं राममायान्तं दृष्ट्वा समरकाङ्क्षिणम् । धनुःश्रेष्ठं समित्सृज्य सहसावतरं रथात् ।।

tato'haṃ rāmamāyāntaṃ dṛṣṭvā samarakāṅkṣiṇam | dhanuḥśreṣṭhaṃ samitsṛjya sahasāvataraṃ rathāt ||

Verse 5

अभिवाद्य तथैवाहं रथमारुह्य भारत । युयुत्सुर्जामदग्न्यस्य प्रमुखे वीतभीः स्थितः ।।

abhivādya tathaivāhaṃ rathamāruhya bhārata | yuyutsurjāmadagnyasya pramukhe vītabhīḥ sthitaḥ ||

Verse 6

ततोऽहं शरवर्षेण महता समवाकिरम् । स च मां शरवर्षेण वर्षन्तं समवाकिरम्।।

tato'haṃ śaravarṣeṇa mahatā samavākiram | sa ca māṃ śaravarṣeṇa varṣantaṃ samavākiram||

Verse 7

संक्रुद्धो जामदग्न्यस्तु पुनरेव सुतेजितान् । संप्रैषीन्मे शरान्घोरान्दीप्तास्यानुरगानिव ।।

saṃkruddho jāmadagnyastu punareva sutejitān | saṃpraiṣīnme śarānghorāndīptāsyānuragāniva ||

Verse 8

ततोऽहं निशितैर्भल्लैः शतशोऽथ सहस्रशः । अच्छिदं सहसा राजन्नन्तरिक्षे पुनः पुनः ।।

tato'haṃ niśitairbhallaiḥ śataśo'tha sahasraśaḥ | acchidaṃ sahasā rājannantarikṣe punaḥ punaḥ ||

Verse 9

ततस्त्वस्त्राणि दिव्यानि जामदग्न्यः प्रतापवान् । मयि प्रयोजयामास तान्यहं प्रत्यषेधयम् ।

tatastvastrāṇi divyāni jāmadagnyaḥ pratāpavān | mayi prayojayāmāsa tānyahaṃ pratyaṣedhayam |

Verse 10

अस्त्रैरेव महाबाहो चिकीर्षन्नधिकां क्रियाम्। ततो विदि महान्नादः प्रादुरासीत्समन्ततः ।।

astraireva mahābāho cikīrṣannadhikāṃ kriyām| tato vidi mahānnādaḥ prādurāsītsamantataḥ ||

Verse 11

ततोऽहमस्त्रं वायव्यं जामदग्न्ये प्रयुक्तवान्। प्रत्याजघ्ने च तद्रामो गुह्यकास्त्रेण भारत ।।

tato'hamastraṃ vāyavyaṃ jāmadagnye prayuktavān| pratyājaghne ca tadrāmo guhyakāstreṇa bhārata ||

Verse 12

ततोऽहमस्त्रमाग्नेयमनुमन्त्र्य प्रयुक्तवान् । वारुणेनैव तद्रामो वारयामास मे विभुः ।।

tato'hamastramāgneyamanumantrya prayuktavān | vāruṇenaiva tadrāmo vārayāmāsa me vibhuḥ ||

Verse 13

एवमस्त्राणि दिव्यानि रामस्याहमवारयम् । रामश्च मम तेजस्वी दिव्यास्त्रविदरिन्दमः ।।

evamastrāṇi divyāni rāmasyāhamavārayam | rāmaśca mama tejasvī divyāstravidarindamaḥ ||

Verse 14

ततो मां सव्यतो राजन्रामः कुर्वन्द्विजोत्तमः। उरस्यविध्यत्संक्रुद्धो जामदग्न्यः प्रतापवान् ।।

tato māṃ savyato rājanrāmaḥ kurvandvijottamaḥ| urasyavidhyatsaṃkruddho jāmadagnyaḥ pratāpavān ||

Verse 15

ततोऽहं भारतश्रेष्ठ संन्यषीदं रथोत्तमे। ततो मां कश्मलाविष्टं सूतस्तूर्णमुदावहत् ।।

tato'haṃ bhārataśreṣṭha saṃnyaṣīdaṃ rathottame| tato māṃ kaśmalāviṣṭaṃ sūtastūrṇamudāvahat ||

Verse 16

ग्लायन्तं भरश्रेष्ठ रामबाणप्रपीडितम् । ततो मामपयातं वै भृशं विद्धमचेतसम् ।।

glāyantaṃ bharaśreṣṭha rāmabāṇaprapīḍitam | tato māmapayātaṃ vai bhṛśaṃ viddhamacetasam ||

Verse 17

रामस्यानुचरा हृष्टाः सर्वे दृष्ट्वा विचुक्रुशुः । अकृतव्रणप्रभृतयः काशिकन्या च भारत ।।

rāmasyānucarā hṛṣṭāḥ sarve dṛṣṭvā vicukruśuḥ | akṛtavraṇaprabhṛtayaḥ kāśikanyā ca bhārata ||

Verse 18

ततस्तु लब्धसंज्ञोऽहं ज्ञात्वा सूतमथाब्रुवम् । याहि सूत यतो रामः सज्जोऽहं गतवेदनः ।।

tatastu labdhasaṃjño'haṃ jñātvā sūtamathābruvam | yāhi sūta yato rāmaḥ sajjo'haṃ gatavedanaḥ ||

Verse 19

ततो मामवहत्सूतो हयैः परमशोभितैः । नृत्यद्भिरिव कौरव्य मारुतप्रतिमैर्गतौ ।।

tato māmavahatsūto hayaiḥ paramaśobhitaiḥ | nṛtyadbhiriva kauravya mārutapratimairgatau ||

Verse 20

ततोऽहं राममासाद्य बाणवर्षैश्च कौरव । अवाकिरं सुसंरब्धः संरब्धं च जिगीषया ।।

tato'haṃ rāmamāsādya bāṇavarṣaiśca kaurava | avākiraṃ susaṃrabdhaḥ saṃrabdhaṃ ca jigīṣayā ||

Verse 21

तानापतत एवासौ रामो बाणानजिह्मगान्। बाणैरेवाच्छिनत्तूर्णमेकैकं त्रिभिराहवे ।।

tānāpatata evāsau rāmo bāṇānajihmagān| bāṇairevācchinattūrṇamekaikaṃ tribhirāhave ||

Verse 22

ततस्ते सूदिताः सर्वे मम बाणाः सुसंशिताः । रामबाणैर्द्विधा च्छिन्नाः शतशोऽथ सहस्रशः ।।

tataste sūditāḥ sarve mama bāṇāḥ susaṃśitāḥ | rāmabāṇairdvidhā cchinnāḥ śataśo'tha sahasraśaḥ ||

Verse 23

ततः पुनः शरं दीप्तं सुप्रभं कालसंमितम् । असृजं जामदग्न्याय रामायाहं जिघांसया ।।

tataḥ punaḥ śaraṃ dīptaṃ suprabhaṃ kālasaṃmitam | asṛjaṃ jāmadagnyāya rāmāyāhaṃ jighāṃsayā ||

Verse 24

तेन त्वभिहतो गाढं बाणवेगवशं गतः। मुमोह समरे रामो भूमौ च निपपात ह ।।

tena tvabhihato gāḍhaṃ bāṇavegavaśaṃ gataḥ| mumoha samare rāmo bhūmau ca nipapāta ha ||

Verse 25

ततो हाहाकृतं कसर्वं रामे भूतलमाश्रिते । जगद्भारत संविग्नं यथार्कपतने भवेत् ।।

tato hāhākṛtaṃ kasarvaṃ rāme bhūtalamāśrite | jagadbhārata saṃvignaṃ yathārkapatane bhavet ||

Verse 26

तत एनं समुद्विग्नाः सर्व एवाभिदुद्रुवुः । तपोधनास्ते सहसा काश्या च कुरुनन्दन ।।

tata enaṃ samudvignāḥ sarva evābhidudruvuḥ | tapodhanāste sahasā kāśyā ca kurunandana ||

Verse 27

तत एनं परिष्वज्य शनैराश्वासयंस्तदा । पाणिभिर्जलशीतैश्च जयाशीर्भिश्च कौरव ।।

tata enaṃ pariṣvajya śanairāśvāsayaṃstadā | pāṇibhirjalaśītaiśca jayāśīrbhiśca kaurava ||

Verse 28

ततः स विह्वलं वाक्यं राम उत्थाय चाब्रवीत्। तिष्ठ भीष्म हतोऽसीति बाणं संधाय कार्मुके ।।

tataḥ sa vihvalaṃ vākyaṃ rāma utthāya cābravīt| tiṣṭha bhīṣma hato'sīti bāṇaṃ saṃdhāya kārmuke ||

Verse 29

स मुक्तो न्यपतत्तूर्णं सव्ये पार्श्वे महाहवे । येनाहं भृशमुद्विग्रो व्याघूर्णित इव द्रुमः ।।

sa mukto nyapatattūrṇaṃ savye pārśve mahāhave | yenāhaṃ bhṛśamudvigro vyāghūrṇita iva drumaḥ ||

Verse 30

हत्वा हयांस्ततो रामः शीघ्रास्त्रेण महाहवे । अवाकिरन्मां विस्रब्धो बाणैस्तैर्लोमवाहिभिः ।।

hatvā hayāṃstato rāmaḥ śīghrāstreṇa mahāhave | avākiranmāṃ visrabdho bāṇaistairlomavāhibhiḥ ||

Verse 31

ततोऽहमपि शीघ्रास्त्रं समरप्रतिवारणम् । अवासृजं महाबाहो तेन्तराधिष्ठिताः शराः ।।

tato'hamapi śīghrāstraṃ samaraprativāraṇam | avāsṛjaṃ mahābāho tentarādhiṣṭhitāḥ śarāḥ ||

Verse 32

रामस्य मम चैवाशु व्योमावृत्य समन्ततः। न स्म सूर्यः प्रतपति शरजालसमावृतः ।।

rāmasya mama caivāśu vyomāvṛtya samantataḥ| na sma sūryaḥ pratapati śarajālasamāvṛtaḥ ||

Verse 33

मातरिश्वा ततस्तस्मिन्मेघरुद्ध इवाभवत् । ततो वायोः प्रकम्पाच्च सूर्यस्य च गभस्तिभिः ।।

mātariśvā tatastasminmegharuddha ivābhavat | tato vāyoḥ prakampācca sūryasya ca gabhastibhiḥ ||

Verse 34

अभिघातप्रभावाच्च पावकः समजायत । ते शराः स्वसमुत्थेन प्रदीप्ताश्चित्रभानुना ।।

abhighātaprabhāvācca pāvakaḥ samajāyata | te śarāḥ svasamutthena pradīptāścitrabhānunā ||

Verse 35

भूमौ सर्वे तदा राजन्भस्मभूताः प्रपेदिरे । तदा शतसहस्राणि प्रयुतान्यर्बुदानि च ।।

bhūmau sarve tadā rājanbhasmabhūtāḥ prapedire | tadā śatasahasrāṇi prayutānyarbudāni ca ||

Verse 36

अयुतान्यथ खर्वाणि निखर्वाणि च कौरव । रामः शराणां संक्रुद्धो मयि तूर्णं न्यपातयत् ।।

ayutānyatha kharvāṇi nikharvāṇi ca kaurava | rāmaḥ śarāṇāṃ saṃkruddho mayi tūrṇaṃ nyapātayat ||

Verse 37

ततोऽहं तानपि रणे शरैराशीविषोपमैः । संछिद्य भूमौ नृपते पातयेयं नगानिव ।।

tato'haṃ tānapi raṇe śarairāśīviṣopamaiḥ | saṃchidya bhūmau nṛpate pātayeyaṃ nagāniva ||

Verse 38

एवं तदभवद्युद्वं तदा भरतसत्तम । सन्ध्याकाले व्यतीते तु व्यपायात्स च मे गुरुः ।।

evaṃ tadabhavadyudvaṃ tadā bharatasattama | sandhyākāle vyatīte tu vyapāyātsa ca me guruḥ ||