Adhyaya 179

Verse 1

भीष्मजामदग्न्ययुद्धवर्णनम् ।। 1 ।। भीष्म उवाच। तमहं स्मयन्निव रणे प्रत्यभाषं व्यवस्थितम्। भूमिष्ठं नोत्सहे योद्धुं भवन्तं रथमास्थितः ।।

bhīṣmajāmadagnyayuddhavarṇanam || 1 || bhīṣma uvāca| tamahaṃ smayanniva raṇe pratyabhāṣaṃ vyavasthitam| bhūmiṣṭhaṃ notsahe yoddhuṃ bhavantaṃ rathamāsthitaḥ ||

Verse 2

आरोह स्यन्दनं वीर कवचं च महाभुज । बधान समरे राम यदि योद्धुं मयेच्छसि ।।

āroha syandanaṃ vīra kavacaṃ ca mahābhuja | badhāna samare rāma yadi yoddhuṃ mayecchasi ||

Verse 3

ततो मामब्रवीद्रामः स्मयमानो रणाजिरे । रथो मे मेदिनी भीष्म वाहा वेदाः सदश्ववत् ।।

tato māmabravīdrāmaḥ smayamāno raṇājire | ratho me medinī bhīṣma vāhā vedāḥ sadaśvavat ||

Verse 4

सूतश्च मातरिश्वा वै कवचं वेदमातरः । सुसंवीतो रणे ताभिर्योत्स्येऽहं कुरुनन्दन ।।

sūtaśca mātariśvā vai kavacaṃ vedamātaraḥ | susaṃvīto raṇe tābhiryotsye'haṃ kurunandana ||

Verse 5

एवं ब्रुवाणो गान्धारे रामो मां सत्यविक्रमः। शरव्रातेन महता सर्वतः प्रत्यवारयत् ।।

evaṃ bruvāṇo gāndhāre rāmo māṃ satyavikramaḥ| śaravrātena mahatā sarvataḥ pratyavārayat ||

Verse 6

ततोऽपश्यं जामदग्न्यं रथमध्ये व्यवस्थितम् । सर्वायुधवरे श्रीमत्यद्भुतोपमदर्शने ।।

tato'paśyaṃ jāmadagnyaṃ rathamadhye vyavasthitam | sarvāyudhavare śrīmatyadbhutopamadarśane ||

Verse 7

मनसा विहिते पुण्ये विस्तीर्णे नगरोपभे । दिव्याश्वयुजि सन्नद्वे काञ्चनेन विभूषिते ।।

manasā vihite puṇye vistīrṇe nagaropabhe | divyāśvayuji sannadve kāñcanena vibhūṣite ||

Verse 8

कवचेन महाबाहो सोमार्ककृतलक्ष्मणा। धनुर्धरो बद्धतूणो बद्धगोधाङ्गुलित्रवान् ।।

kavacena mahābāho somārkakṛtalakṣmaṇā| dhanurdharo baddhatūṇo baddhagodhāṅgulitravān ||

Verse 9

सारथ्यं कृतवांस्तत्र युयुत्सोरकुतव्रणः । सखा वेदविदत्यन्तं दयितो भार्गवस्य ह ।।

sārathyaṃ kṛtavāṃstatra yuyutsorakutavraṇaḥ | sakhā vedavidatyantaṃ dayito bhārgavasya ha ||

Verse 10

आह्वयानः स मां युद्धे मनो हर्षयतीव मे । पुनः पुनरभिक्रोशन्नभियाहीति भार्गवः ।।

āhvayānaḥ sa māṃ yuddhe mano harṣayatīva me | punaḥ punarabhikrośannabhiyāhīti bhārgavaḥ ||

Verse 11

तमादित्यमिवोद्यन्तमनाधृष्यं महाबलम् । क्षत्रियान्तकरं राममेकमेकः समासदूम् ।।

tamādityamivodyantamanādhṛṣyaṃ mahābalam | kṣatriyāntakaraṃ rāmamekamekaḥ samāsadūm ||

Verse 12

ततोऽहं बाणपातेषु त्रिषु वाहान्निगृह्य वै । अवतीर्य धनुर्न्यस्य पदातिर्ऋषिसत्तमम् ।।

tato'haṃ bāṇapāteṣu triṣu vāhānnigṛhya vai | avatīrya dhanurnyasya padātirṛṣisattamam ||

Verse 13

अभ्यागच्छं तदा राममर्चिष्यन्द्विजसत्तमम् । अभिवाद्य चैनं विधिवदब्रुवं वाक्यमुत्तमम् ।।

abhyāgacchaṃ tadā rāmamarciṣyandvijasattamam | abhivādya cainaṃ vidhivadabruvaṃ vākyamuttamam ||

Verse 14

योत्स्ये त्वया रणे राम सदृशेनाधिकेन वा । गुरुणा धर्मशीलेन जयमाशास्व मे विभो ।।

yotsye tvayā raṇe rāma sadṛśenādhikena vā | guruṇā dharmaśīlena jayamāśāsva me vibho ||

Verse 15

राम उवाच। एवमेतत्कुरुश्रेष्ठ कर्तव्यं भूतिमिच्छता। धर्मो ह्येष महाबाहो विशिष्टैः सह युध्यताम् ।।

rāma uvāca| evametatkuruśreṣṭha kartavyaṃ bhūtimicchatā| dharmo hyeṣa mahābāho viśiṣṭaiḥ saha yudhyatām ||

Verse 16

शपेयं त्वां नचेदेवमागच्छेथा विशांपते । युध्यस्व त्वं रणे यत्तो धैर्यमालम्ब्य कौरव ।।

śapeyaṃ tvāṃ nacedevamāgacchethā viśāṃpate | yudhyasva tvaṃ raṇe yatto dhairyamālambya kaurava ||

Verse 17

न तु ते जयमाशासे त्वां विजेतुमहं स्थितः । गच्छ युध्यस्व धर्मेण प्रीतोऽस्मि चरितेन ते ।।

na tu te jayamāśāse tvāṃ vijetumahaṃ sthitaḥ | gaccha yudhyasva dharmeṇa prīto'smi caritena te ||

Verse 18

ततोऽहं तं नमस्कृत्य रथमारुह्य सत्वरः । प्राध्मापयं रणे शङ्खं पुनर्हेमपरिष्कृतम् ।।

tato'haṃ taṃ namaskṛtya rathamāruhya satvaraḥ | prādhmāpayaṃ raṇe śaṅkhaṃ punarhemapariṣkṛtam ||

Verse 19

ततो युद्धं समभवन्मम तस्य च भारत । दिवसान्सुबहून्राजन्परस्परजिगीषया ।।

tato yuddhaṃ samabhavanmama tasya ca bhārata | divasānsubahūnrājanparasparajigīṣayā ||

Verse 20

स मे तस्मिन्रणे पूर्वं प्राहरत्कङ्खपत्रिभिः । वष्ट्या शतैश्च नवभिः शराणां नतषर्वणाम् ।।

sa me tasminraṇe pūrvaṃ prāharatkaṅkhapatribhiḥ | vaṣṭyā śataiśca navabhiḥ śarāṇāṃ nataṣarvaṇām ||

Verse 21

चत्वारस्तेन मे वाहाः सूतश्चैव विशांपते । प्रतिरुद्धास्तथैवाहं समरे दंशितः स्थितः ।।

catvārastena me vāhāḥ sūtaścaiva viśāṃpate | pratiruddhāstathaivāhaṃ samare daṃśitaḥ sthitaḥ ||

Verse 22

नमस्कृत्य च देवेभ्यो ब्राह्मणेभ्यो विशेषतः । तमहं स्मयन्निव रणे प्रत्यभाषं व्यवस्थितम् ।।

namaskṛtya ca devebhyo brāhmaṇebhyo viśeṣataḥ | tamahaṃ smayanniva raṇe pratyabhāṣaṃ vyavasthitam ||

Verse 23

आचार्यता मानिता मे निर्मर्यादे ह्यपि त्वयि । भूयश्च शृणु मे ब्रह्मन्संपदं धर्मसंग्रहे ।।

ācāryatā mānitā me nirmaryāde hyapi tvayi | bhūyaśca śṛṇu me brahmansaṃpadaṃ dharmasaṃgrahe ||

Verse 24

ये ते वेदाः शरीरस्था .... यच्च ते महत् । तपश्च ते महत्तप्तं न तेभ्यः प्रहराम्यहम् ।।

ye te vedāḥ śarīrasthā .... yacca te mahat | tapaśca te mahattaptaṃ na tebhyaḥ praharāmyaham ||

Verse 25

प्रहरे क्षत्रधर्मस्य यं त्वं राम समाश्रितः । ब्राह्मणः क्षत्रियत्वं हि याति शस्त्रसमुद्यमात् ।।

prahare kṣatradharmasya yaṃ tvaṃ rāma samāśritaḥ | brāhmaṇaḥ kṣatriyatvaṃ hi yāti śastrasamudyamāt ||

Verse 26

पश्य मे धनुषो वीर्यं पश्य बाह्वोर्बलं मम। एष ते कार्मुक वीर छिनद्मि निशितेषुणा ।।

paśya me dhanuṣo vīryaṃ paśya bāhvorbalaṃ mama| eṣa te kārmuka vīra chinadmi niśiteṣuṇā ||

Verse 27

तस्याहं निशितं भल्लं चिक्षेप भरतर्षभ । तेनास्य धनुषः कोटिं छित्वा भूमावपातयम् ।।

tasyāhaṃ niśitaṃ bhallaṃ cikṣepa bharatarṣabha | tenāsya dhanuṣaḥ koṭiṃ chitvā bhūmāvapātayam ||

Verse 28

तथैव च पृषत्कानां शतानि नतपर्वणाम् । चिक्षेप कङ्कपत्राणां जामदग्न्यरथं प्रति ।

tathaiva ca pṛṣatkānāṃ śatāni nataparvaṇām | cikṣepa kaṅkapatrāṇāṃ jāmadagnyarathaṃ prati |

Verse 29

काये विषक्तास्तु तदा वायुना समुदीरिताः। चेलुः क्षरन्तो रुधिरं नागा इव च ते शराः ।।

kāye viṣaktāstu tadā vāyunā samudīritāḥ| celuḥ kṣaranto rudhiraṃ nāgā iva ca te śarāḥ ||

Verse 30

क्षतजोक्षितसर्वाङ्गः क्षरन्स रुधिरं रणे। बभौ रामस्तथा राजन्प्रफुल्ल इव किंशुकः ।।

kṣatajokṣitasarvāṅgaḥ kṣaransa rudhiraṃ raṇe| babhau rāmastathā rājanpraphulla iva kiṃśukaḥ ||

Verse 31

हेमन्तान्तेऽशोक इव रक्तस्तबकमण्डितः। बभौ रामस्तथा राजन्प्रफुल्ल इव किंशुकः ।।

hemantānte'śoka iva raktastabakamaṇḍitaḥ| babhau rāmastathā rājanpraphulla iva kiṃśukaḥ ||

Verse 32

ततोऽन्यद्धनुरादाय रामः क्रोधसमन्वितः । हेमपुङ्खान्सुनिशिताञ्शरांस्तान्हि ववर्ष सः ।।

tato'nyaddhanurādāya rāmaḥ krodhasamanvitaḥ | hemapuṅkhānsuniśitāñśarāṃstānhi vavarṣa saḥ ||

Verse 33

ते समासाद्य मां रौद्रा बहुधा मर्मभेदिनः । अकम्पयन्महावेगाः सर्पानलविषोपमाः ।।

te samāsādya māṃ raudrā bahudhā marmabhedinaḥ | akampayanmahāvegāḥ sarpānalaviṣopamāḥ ||

Verse 34

तमहं समवष्टभ्य पुनरात्मानमाहवे । शतसंख्यैः शरैः क्रुद्धस्तदा राममवाकिरम् ।।

tamahaṃ samavaṣṭabhya punarātmānamāhave | śatasaṃkhyaiḥ śaraiḥ kruddhastadā rāmamavākiram ||

Verse 35

स तैरग्न्यर्कसङ्काशैः शरैराशीविषोपमैः । शितैरभ्यर्दितो रामो मन्दचेता इवाभवत् ।।

sa tairagnyarkasaṅkāśaiḥ śarairāśīviṣopamaiḥ | śitairabhyardito rāmo mandacetā ivābhavat ||

Verse 36

ततोऽहं कृपयाऽऽविष्टो विनिन्द्यात्मानमात्मना । धिग्धिगित्यब्रुवं युद्धं क्षत्रधर्मं च भारत ।।

tato'haṃ kṛpayā''viṣṭo vinindyātmānamātmanā | dhigdhigityabruvaṃ yuddhaṃ kṣatradharmaṃ ca bhārata ||

Verse 37

असकृच्चाब्रुवं राजञ्शोकवेगपरिप्लुतः । अहो बत कृतं पापं मयेदं क्षत्रधर्मं च भारत ।।

asakṛccābruvaṃ rājañśokavegapariplutaḥ | aho bata kṛtaṃ pāpaṃ mayedaṃ kṣatradharmaṃ ca bhārata ||

Verse 38

गुरुर्द्विजातिर्धर्मात्मा यदेवं पीडितः शरैः। ततो न प्राहरं भूयो जामदग्न्याय भारत ।।

gururdvijātirdharmātmā yadevaṃ pīḍitaḥ śaraiḥ| tato na prāharaṃ bhūyo jāmadagnyāya bhārata ||

Verse 39

अथावताप्य पृथिवीं पूषा दिवसमंक्षये। जगामास्तं सहस्रांशुस्ततो युद्धमुपारमत् ।।

athāvatāpya pṛthivīṃ pūṣā divasamaṃkṣaye| jagāmāstaṃ sahasrāṃśustato yuddhamupāramat ||