Adhyaya 178

Verse 1

श्रीपरशुरामेण अम्बादिभिः सह कुरुक्षेत्रं गत्वा भीष्मानयनम् ।। 1 ।। रामेण स्वेन चोदनेपि भीष्मेण अम्बापरिग्रहानङ्गीकारे युद्धाय तस्याह्वानम् ।। 2 ।। भीष्म उवाच। एवमुक्तस्तदा रामो जहि भीष्ममिति प्रभो। उवाच रुदतीं कन्यां चोदयन्तीं पुनः पुनः ।।

śrīparaśurāmeṇa ambādibhiḥ saha kurukṣetraṃ gatvā bhīṣmānayanam || 1 || rāmeṇa svena codanepi bhīṣmeṇa ambāparigrahānaṅgīkāre yuddhāya tasyāhvānam || 2 || bhīṣma uvāca| evamuktastadā rāmo jahi bhīṣmamiti prabho| uvāca rudatīṃ kanyāṃ codayantīṃ punaḥ punaḥ ||

Verse 2

काश्ये न कामं गृह्णामि शस्त्रं वै वरवर्णिनि। ऋते ब्रह्मविदां हेतोः किमन्यत्करवाणि ते।। ।। इति श्रीमन्महाभारते उद्योगपर्वमि अम्बोपाख्यानपर्वणि अष्टसप्तत्यधिकशततमोऽध्यायः ।।

kāśye na kāmaṃ gṛhṇāmi śastraṃ vai varavarṇini| ṛte brahmavidāṃ hetoḥ kimanyatkaravāṇi te|| || iti śrīmanmahābhārate udyogaparvami ambopākhyānaparvaṇi aṣṭasaptatyadhikaśatatamo'dhyāyaḥ ||

Verse 3

वाचा भीष्मश्च साल्वश्च मम राज्ञि वशानुगौ। भविष्यतोऽनवद्याङ्गि तत्करिष्यामि मा शुचः ।।

vācā bhīṣmaśca sālvaśca mama rājñi vaśānugau| bhaviṣyato'navadyāṅgi tatkariṣyāmi mā śucaḥ ||

Verse 4

न तु शस्त्रं ग्रहीष्यामि कथंचिदपि भामिनि । ऋते नियोगाद्विप्राणामेष मे समयः कृतः ।।

na tu śastraṃ grahīṣyāmi kathaṃcidapi bhāmini | ṛte niyogādviprāṇāmeṣa me samayaḥ kṛtaḥ ||

Verse 5

अम्बोवाच। मम दुःखं भगवता व्यपनेयं यतस्ततः। तच्च भीष्मप्रसूतं मे तं जहीश्वर मा चिरम् ।।

ambovāca| mama duḥkhaṃ bhagavatā vyapaneyaṃ yatastataḥ| tacca bhīṣmaprasūtaṃ me taṃ jahīśvara mā ciram ||

Verse 6

राम उवाच। काशिकन्ये पुनर्ब्रूहि भीष्मस्ते चरणावुभौ। शिरसा वन्दनार्होऽपि ग्रहीष्यति गिरा मम ।।

rāma uvāca| kāśikanye punarbrūhi bhīṣmaste caraṇāvubhau| śirasā vandanārho'pi grahīṣyati girā mama ||

Verse 7

अम्बोवाच। जहि भीष्मं रणे राम मम चेदिच्छसि प्रियम्। प्रतिश्रुतं च यदपि तत्सत्यं कर्तुमर्हसि ।।

ambovāca| jahi bhīṣmaṃ raṇe rāma mama cedicchasi priyam| pratiśrutaṃ ca yadapi tatsatyaṃ kartumarhasi ||

Verse 8

भीष्म उवाच। तयोः संवदतोरेवं राजन्रामाम्बयोस्तदा । अकृतव्रणो जामदग्न्यमिदं वचनमब्रवीत् ।।

bhīṣma uvāca| tayoḥ saṃvadatorevaṃ rājanrāmāmbayostadā | akṛtavraṇo jāmadagnyamidaṃ vacanamabravīt ||

Verse 9

शरणागतां महाबाहो कन्यां न त्यक्तुमर्हसि । यदि भीष्मो रणे राम समाहूतस्त्वया मृधे ।।

śaraṇāgatāṃ mahābāho kanyāṃ na tyaktumarhasi | yadi bhīṣmo raṇe rāma samāhūtastvayā mṛdhe ||

Verse 10

निर्जितोऽस्मीति वा ब्रूयात्कुर्याद्वा वचनं तव । कृतमस्या भवेत्कार्यं कन्याया भृगुनन्दन ।। वाक्यं सत्यं च ते वीर भविष्यति कृतं विभो । इयं चापि प्रतिज्ञा ते तदा राम महामुने ।।

nirjito'smīti vā brūyātkuryādvā vacanaṃ tava | kṛtamasyā bhavetkāryaṃ kanyāyā bhṛgunandana || vākyaṃ satyaṃ ca te vīra bhaviṣyati kṛtaṃ vibho | iyaṃ cāpi pratijñā te tadā rāma mahāmune ||

Verse 12

जित्वा वै क्षत्रियान्सर्वान्ब्रह्मणेषु प्रतिश्रुता । ब्राह्मणः क्षत्रियो वैश्यः शूद्रश्चैव रणे यदि ।।

jitvā vai kṣatriyānsarvānbrahmaṇeṣu pratiśrutā | brāhmaṇaḥ kṣatriyo vaiśyaḥ śūdraścaiva raṇe yadi ||

Verse 13

ब्रह्मद्विङ्भविता तं वै हनिष्यामीति भार्गव । शरणार्थे प्रपन्नानां भीतानां शरणार्थिनाम् ।।

brahmadviṅbhavitā taṃ vai haniṣyāmīti bhārgava | śaraṇārthe prapannānāṃ bhītānāṃ śaraṇārthinām ||

Verse 14

न शक्ष्यामि परित्यागं कर्तुं जीवन्कथंचन । यश्च कृत्स्नं रणे क्षत्रं विजेष्यति समागतम् ।।

na śakṣyāmi parityāgaṃ kartuṃ jīvankathaṃcana | yaśca kṛtsnaṃ raṇe kṣatraṃ vijeṣyati samāgatam ||

Verse 15

दीप्तात्मानमहं तं च हनिष्यामीति भार्गव । स एवं विजयी राम भीष्मः कुरुकुलोद्वहः । तेन युध्यस्व सङ्ग्रमे समेत्य भृगुनन्दन ।।

dīptātmānamahaṃ taṃ ca haniṣyāmīti bhārgava | sa evaṃ vijayī rāma bhīṣmaḥ kurukulodvahaḥ | tena yudhyasva saṅgrame sametya bhṛgunandana ||

Verse 16

राम उवाच। स्मराम्यहं पूर्वकृतां प्रतिज्ञामृषिसत्तम। तथैव त्त करिष्यामि यथा साम्नैव लप्स्यते ।।

rāma uvāca| smarāmyahaṃ pūrvakṛtāṃ pratijñāmṛṣisattama| tathaiva tta kariṣyāmi yathā sāmnaiva lapsyate ||

Verse 17

कार्यमेतन्महद्ब्रह्मन्काशिकान्यामनोगतम्। गमिष्यामि स्वयं कन्यामादाय यत्र सः ।।

kāryametanmahadbrahmankāśikānyāmanogatam| gamiṣyāmi svayaṃ kanyāmādāya yatra saḥ ||

Verse 18

यदि भीष्मो रणश्लाघी न करिष्यति मे वचः। हनिष्याम्येनमुद्रिक्तमिति मे निश्चिता मतिः ।।

yadi bhīṣmo raṇaślāghī na kariṣyati me vacaḥ| haniṣyāmyenamudriktamiti me niścitā matiḥ ||

Verse 19

न हि बाणा मयोत्सृष्टाः सज्जन्तीह शरीरिणाम्। कायेषु विदितं तुभ्यं पुरा क्षत्रियसंगरे ।।

na hi bāṇā mayotsṛṣṭāḥ sajjantīha śarīriṇām| kāyeṣu viditaṃ tubhyaṃ purā kṣatriyasaṃgare ||

Verse 20

भीष्म उवाच। एवमुक्त्वा ततो रामः सह तैर्ब्रह्मवादिभिः। प्रयाणाय मतिं कृत्वा समुत्तस्थौ महातपाः ।।

bhīṣma uvāca| evamuktvā tato rāmaḥ saha tairbrahmavādibhiḥ| prayāṇāya matiṃ kṛtvā samuttasthau mahātapāḥ ||

Verse 21

ततस्ते तामुषित्वा तु रजनीं तत्र तापसाः । हुताग्नयो जप्तजप्याः प्रतस्थुर्मञ्जिघांसया ।।

tataste tāmuṣitvā tu rajanīṃ tatra tāpasāḥ | hutāgnayo japtajapyāḥ pratasthurmañjighāṃsayā ||

Verse 22

अभ्यगच्छत्ततो रामः सह तैर्ब्रह्मवादिभिः । कुरुक्षेत्रं महाराज कन्यया सह भारत ।।

abhyagacchattato rāmaḥ saha tairbrahmavādibhiḥ | kurukṣetraṃ mahārāja kanyayā saha bhārata ||

Verse 23

न्यविशन्त ततः सर्वे परिगृह्य सरस्वतीम् । तापसास्ते महात्मानो भृगुश्रेष्ठपुरस्कृताः ।।

nyaviśanta tataḥ sarve parigṛhya sarasvatīm | tāpasāste mahātmāno bhṛguśreṣṭhapuraskṛtāḥ ||

Verse 24

ततस्तृतीये दिवसे समे देशे व्यवस्थितः । प्रेषयामास मे राजन्प्राप्तोऽस्मीति महाव्रतः ।।

tatastṛtīye divase same deśe vyavasthitaḥ | preṣayāmāsa me rājanprāpto'smīti mahāvrataḥ ||

Verse 25

तमागतमहं श्रुत्वा विषयान्तं महाबलम् । अभ्यगच्छं जवेनाशु प्रीत्या तेजोनिधिं प्रभुम् ।।

tamāgatamahaṃ śrutvā viṣayāntaṃ mahābalam | abhyagacchaṃ javenāśu prītyā tejonidhiṃ prabhum ||

Verse 26

गां पुरस्कृत्य राजेन्द्र ब्राह्मणैः परिवारितः। ऋत्विग्भिर्देवकल्पैश्च तथैव च पुरोहितैः ।।

gāṃ puraskṛtya rājendra brāhmaṇaiḥ parivāritaḥ| ṛtvigbhirdevakalpaiśca tathaiva ca purohitaiḥ ||

Verse 27

स मामभिगतं दृष्ट्वा जामदग्न्यः प्रतापवान् । प्रतिजग्राह तां पूजां वचनं चेदमब्रवीत् ।।

sa māmabhigataṃ dṛṣṭvā jāmadagnyaḥ pratāpavān | pratijagrāha tāṃ pūjāṃ vacanaṃ cedamabravīt ||

Verse 28

राम उवाच। भीष्म कां बुद्धिमास्थाय काशिराजसुता तदा। अकामेन त्वया नीता पुनश्चैव विसर्जिता ।।

rāma uvāca| bhīṣma kāṃ buddhimāsthāya kāśirājasutā tadā| akāmena tvayā nītā punaścaiva visarjitā ||

Verse 29

विभ्रंशिता त्वया हीयं धर्मादास्ते यशस्विनी । परामृष्टां त्वया हीमां को हि गन्तुमिहार्हति ।।

vibhraṃśitā tvayā hīyaṃ dharmādāste yaśasvinī | parāmṛṣṭāṃ tvayā hīmāṃ ko hi gantumihārhati ||

Verse 30

प्रत्याख्याता हि साल्वेन त्वया नीतेति भारत। तस्मादिमां मन्नियोगात्प्रतिगृह्णीष्व भारत ।।

pratyākhyātā hi sālvena tvayā nīteti bhārata| tasmādimāṃ manniyogātpratigṛhṇīṣva bhārata ||

Verse 31

स्वधर्मं पुरुषव्याघ्र राजपुत्री लभत्वियम्। न युक्तस्त्ववमानोऽयं राज्ञां कर्तुं त्वयाऽनघ ।।

svadharmaṃ puruṣavyāghra rājaputrī labhatviyam| na yuktastvavamāno'yaṃ rājñāṃ kartuṃ tvayā'nagha ||

Verse 32

भीष्म उवाच। ततस्तं वै विमनसमुदीक्ष्याहमथाब्रुवम्। नाहमेनां पुनर्दद्यां ब्रह्मन्भ्रात्रे कथञ्चन ।।

bhīṣma uvāca| tatastaṃ vai vimanasamudīkṣyāhamathābruvam| nāhamenāṃ punardadyāṃ brahmanbhrātre kathañcana ||

Verse 33

साल्वस्याहमिति प्राह पुरा मामेव भार्गव। मया चैवाभ्यनुज्ञाता गतेयं नगरं प्रति ।।

sālvasyāhamiti prāha purā māmeva bhārgava| mayā caivābhyanujñātā gateyaṃ nagaraṃ prati ||

Verse 34

न भयान्नाप्यनुक्रोशान्नार्थलोभान्न काम्यया। क्षात्रं धर्ममहं जह्यमिति मे व्रतमाहितम् ।।

na bhayānnāpyanukrośānnārthalobhānna kāmyayā| kṣātraṃ dharmamahaṃ jahyamiti me vratamāhitam ||

Verse 35

अथ मामब्रवीद्रामः क्रोधपर्याकुलेक्षणः। न करिष्यसि चेदेतद्वाक्यं मे नरपुङ्गव ।।

atha māmabravīdrāmaḥ krodhaparyākulekṣaṇaḥ| na kariṣyasi cedetadvākyaṃ me narapuṅgava ||

Verse 36

हनिष्यामि सहामात्यं त्वामद्येति पुनः पुनः । संरम्भादब्रवीद्रामः क्रोधपर्याकुलेक्षणः।।

haniṣyāmi sahāmātyaṃ tvāmadyeti punaḥ punaḥ | saṃrambhādabravīdrāmaḥ krodhaparyākulekṣaṇaḥ||

Verse 37

तमहं गीर्भिरिष्टाभि पुनः पुनररिन्दम। अयाचं भृगुशार्दूलं न चैव प्रशशाम सः ।।

tamahaṃ gīrbhiriṣṭābhi punaḥ punararindama| ayācaṃ bhṛguśārdūlaṃ na caiva praśaśāma saḥ ||

Verse 38

प्रणम्य तमहं मूर्ध्ना भूयो ब्राह्मणसत्तमम् । अब्रुवं कारणं किं तद्यत्त्वं युद्धं मयेच्छसि ।।

praṇamya tamahaṃ mūrdhnā bhūyo brāhmaṇasattamam | abruvaṃ kāraṇaṃ kiṃ tadyattvaṃ yuddhaṃ mayecchasi ||

Verse 39

इष्वस्त्रं मम बालस्य भवतैव चतुर्विधम्। उपदिष्टं महाबाहो शिष्योऽस्मि तव भार्गव ।।

iṣvastraṃ mama bālasya bhavataiva caturvidham| upadiṣṭaṃ mahābāho śiṣyo'smi tava bhārgava ||

Verse 40

ततो मामब्रवीद्रामः क्रोधसंरक्तलोचनः । जानीषे मां गुरुं भीष्म गृह्णासीमां न चैव ह ।।

tato māmabravīdrāmaḥ krodhasaṃraktalocanaḥ | jānīṣe māṃ guruṃ bhīṣma gṛhṇāsīmāṃ na caiva ha ||

Verse 41

सुतां काश्यस्य कौरव्य मत्प्रियार्थं महामते। न हि मे विद्यते शान्तिरन्यथा कुरुनन्दन ।।

sutāṃ kāśyasya kauravya matpriyārthaṃ mahāmate| na hi me vidyate śāntiranyathā kurunandana ||

Verse 42

गृहाणेमां महाबाहो रक्षस्व कुलमात्मनः। त्वया विभ्रंशिता हीयं भर्तारं नाधिगच्छति ।।

gṛhāṇemāṃ mahābāho rakṣasva kulamātmanaḥ| tvayā vibhraṃśitā hīyaṃ bhartāraṃ nādhigacchati ||

Verse 43

तथा ब्रुवन्तं तमहं रामं परपुरंयम्। नैतदेवं पुनर्भावि ब्रह्मर्षे किं श्रमेण ते ।।

tathā bruvantaṃ tamahaṃ rāmaṃ parapuraṃyam| naitadevaṃ punarbhāvi brahmarṣe kiṃ śrameṇa te ||

Verse 44

गुरुत्वं त्वयि संप्रेक्ष्य जामदग्न्य पुरातनम् । प्रसादये त्वां भगवंस्त्यक्तैषा तु पुरा मया ।।

gurutvaṃ tvayi saṃprekṣya jāmadagnya purātanam | prasādaye tvāṃ bhagavaṃstyaktaiṣā tu purā mayā ||

Verse 45

को जातु परभावां हि नारीं व्यालीमिव स्थिताम् । वासयेत गृहे जानन्स्त्रीणां दोषो महात्ययः ।।

ko jātu parabhāvāṃ hi nārīṃ vyālīmiva sthitām | vāsayeta gṛhe jānanstrīṇāṃ doṣo mahātyayaḥ ||

Verse 46

न भयाद्वासवस्यापि धर्मं जह्यां महाव्रत । प्रसीद मा वा यद्वा ते कार्यं तत्कुरु मा चिरम् ।।

na bhayādvāsavasyāpi dharmaṃ jahyāṃ mahāvrata | prasīda mā vā yadvā te kāryaṃ tatkuru mā ciram ||

Verse 47

अयं चापि विशुद्धात्मन्पुराणे श्रूयते विभो। मरुत्तेन महाबुद्धे गीतः श्लोको महात्मना ।।

ayaṃ cāpi viśuddhātmanpurāṇe śrūyate vibho| maruttena mahābuddhe gītaḥ śloko mahātmanā ||

Verse 48

गुरोरप्यवलिप्तस्य कार्याकार्यमजानतः। उत्पथं प्रतिपन्नस्य परित्यागो विधीयते ।। काश्ये काशिराजकन्ये ।।

gurorapyavaliptasya kāryākāryamajānataḥ| utpathaṃ pratipannasya parityāgo vidhīyate || kāśye kāśirājakanye ||

Verse 49

स त्वं गुरुरिति प्रेम्णा मया संमानितो भृशम् । गुरुवृत्तिं न जानीषे तस्माद्योत्स्यामि वै त्वया ।।

sa tvaṃ gururiti premṇā mayā saṃmānito bhṛśam | guruvṛttiṃ na jānīṣe tasmādyotsyāmi vai tvayā ||

Verse 50

गुरुं न हन्यां समरे ब्राह्मणं च विशेषतः । विशेषतस्तपोवृद्धमेवं क्षान्तं मया तव ।।

guruṃ na hanyāṃ samare brāhmaṇaṃ ca viśeṣataḥ | viśeṣatastapovṛddhamevaṃ kṣāntaṃ mayā tava ||

Verse 51

उद्यतेषुमथो दृष्ट्वा ब्राह्मणं क्षत्रबन्धुवत्। यो हन्यात्समरे क्रुद्धं युध्यन्तमपलायिनम् ।।

udyateṣumatho dṛṣṭvā brāhmaṇaṃ kṣatrabandhuvat| yo hanyātsamare kruddhaṃ yudhyantamapalāyinam ||

Verse 52

ब्रह्महत्या न तस्य स्यादिति धर्मेषु निश्चयः । क्षत्रियाणां स्थितो धर्म क्षत्रियोऽस्मि तपोधन ।।

brahmahatyā na tasya syāditi dharmeṣu niścayaḥ | kṣatriyāṇāṃ sthito dharma kṣatriyo'smi tapodhana ||

Verse 53

यो यथा वर्तते यस्मिंस्तस्मिन्नेव प्रवर्तयन् । नाधर्मं समवाप्नोति न चाश्रेयश्च विन्दति ।। अवलिप्तस्य दृप्तस्य। प्रतिपन्नस्य कार्यं भवति शासनमिति कo धo पाठः ।।

yo yathā vartate yasmiṃstasminneva pravartayan | nādharmaṃ samavāpnoti na cāśreyaśca vindati || avaliptasya dṛptasya| pratipannasya kāryaṃ bhavati śāsanamiti kao dhao pāṭhaḥ ||

Verse 54

अर्थे वा यदि वा धर्मे समर्थो देशकालवित् । अर्थसंशयमापन्नः श्रोयान्निःसंशयो नरः ।। यः पुमान् यस्मिन्नरे यथा प्रीत्या द्वेषेण वा वर्तते स नरस्तस्मिन् तथैव प्रीति द्वेषं वा प्रवर्तयन् ।।

arthe vā yadi vā dharme samartho deśakālavit | arthasaṃśayamāpannaḥ śroyānniḥsaṃśayo naraḥ || yaḥ pumān yasminnare yathā prītyā dveṣeṇa vā vartate sa narastasmin tathaiva prīti dveṣaṃ vā pravartayan ||

Verse 55

यस्मात्संशयितेऽप्यर्थेऽयथान्यायं प्रवर्तसे । तस्माद्योत्स्यामि सहितस्त्वया राम महाहवे ।।

yasmātsaṃśayite'pyarthe'yathānyāyaṃ pravartase | tasmādyotsyāmi sahitastvayā rāma mahāhave ||

Verse 56

पश्य मे बाहुवीर्यं च विक्रमं चातिमानुषम् । एवं गतेऽपि तु मया यच्छक्यं भृगुनन्दन ।।

paśya me bāhuvīryaṃ ca vikramaṃ cātimānuṣam | evaṃ gate'pi tu mayā yacchakyaṃ bhṛgunandana ||

Verse 57

तत्करिष्ये कुरुक्षेत्रे योत्स्ये विप्र त्वया सह । द्वन्द्वे राम यथेष्टं मे सञ्जीभव महाद्युते ।।

tatkariṣye kurukṣetre yotsye vipra tvayā saha | dvandve rāma yatheṣṭaṃ me sañjībhava mahādyute ||

Verse 58

तत्र त्वं निहतो राम मया शरशतार्दितः । प्राप्स्यसे निर्जिताँल्लोकाञ्शस्त्रपूतो महारणे ।।

tatra tvaṃ nihato rāma mayā śaraśatārditaḥ | prāpsyase nirjitā~llokāñśastrapūto mahāraṇe ||

Verse 59

स गच्छ विनिवर्तस्व कुरुक्षोत्रं रणप्रिय । तत्रैष्यामि महाबाहो युद्धाय त्वांतपोधन ।।

sa gaccha vinivartasva kurukṣotraṃ raṇapriya | tatraiṣyāmi mahābāho yuddhāya tvāṃtapodhana ||

Verse 60

अपि यत्र त्वया राम कृतं शौचं पुरा पितुः । तत्राहमपि हत्वा त्वां शौचं कर्तास्मि भार्गव ।।

api yatra tvayā rāma kṛtaṃ śaucaṃ purā pituḥ | tatrāhamapi hatvā tvāṃ śaucaṃ kartāsmi bhārgava ||

Verse 61

तत्र राम समागच्छ त्वरितं युद्धदुर्मद । व्यपनेष्यामि ते दर्पं पौराणं ब्राह्मणब्रुव ।। ननु त्वामर्थे प्रवर्तयन्नहं त्वयि प्रीतिमेव करोमीत्याशङ्क्याह अर्थेवेति। अर्थे द्युस्वाक्याद्दारकरणे धर्मे पितृप्रीत्यर्थं स्वीकृते ब्रह्मचर्ये विषये देशकालानुसारेण समर्थो विवेककुशलः। तत्र धर्मलोपेन गुरुवाक्यात् प्राप्यमाणोऽर्थः श्रेयानुत नेत्यर्थे संशयवानुत गुरुवाक्यविरोधेनापि पाल्यमानो धर्मः श्रेयानुत नेति धर्मे संशयवान्। एतयोर्मध्ये अर्थे संशयमापन्नोऽर्थमननुतिष्ठन् श्रेयान्। परिशेषात् धर्मे तु निःशंसयो धर्ममेवानुतिष्ठन् श्रोयानित्यर्थ ।।

tatra rāma samāgaccha tvaritaṃ yuddhadurmada | vyapaneṣyāmi te darpaṃ paurāṇaṃ brāhmaṇabruva || nanu tvāmarthe pravartayannahaṃ tvayi prītimeva karomītyāśaṅkyāha artheveti| arthe dyusvākyāddārakaraṇe dharme pitṛprītyarthaṃ svīkṛte brahmacarye viṣaye deśakālānusāreṇa samartho vivekakuśalaḥ| tatra dharmalopena guruvākyāt prāpyamāṇo'rthaḥ śreyānuta netyarthe saṃśayavānuta guruvākyavirodhenāpi pālyamāno dharmaḥ śreyānuta neti dharme saṃśayavān| etayormadhye arthe saṃśayamāpanno'rthamananutiṣṭhan śreyān| pariśeṣāt dharme tu niḥśaṃsayo dharmamevānutiṣṭhan śroyānityartha ||

Verse 62

यच्चापि कत्थसे राम बहुशः परिवत्सरे । निर्जिताः क्षत्रिया लोके मयैकेनेति तच्छ्रुणु ।।

yaccāpi katthase rāma bahuśaḥ parivatsare | nirjitāḥ kṣatriyā loke mayaikeneti tacchruṇu ||

Verse 63

न तदा जातवान्भीष्मः क्षत्रियो वापि मद्विधः । पञ्चाञ्चातानि तेजांसि तृणेषु ज्वलितं त्वया ।।

na tadā jātavānbhīṣmaḥ kṣatriyo vāpi madvidhaḥ | pañcāñcātāni tejāṃsi tṛṇeṣu jvalitaṃ tvayā ||

Verse 64

यस्ते युद्धमयं दर्पं कामं च व्यपनाशयेत्। सोऽहं जातो महाबाहो भीष्मः परपुरंजयः। व्यपनेष्यामि ते दर्पं युद्धे राम न संशयः ।।

yaste yuddhamayaṃ darpaṃ kāmaṃ ca vyapanāśayet| so'haṃ jāto mahābāho bhīṣmaḥ parapuraṃjayaḥ| vyapaneṣyāmi te darpaṃ yuddhe rāma na saṃśayaḥ ||

Verse 65

ततो मामब्रवीद्रामः प्रहसन्निव भारत। दिष्ट्या भीष्म मया सार्धं योद्धुमिच्छसि संगरे ।।

tato māmabravīdrāmaḥ prahasanniva bhārata| diṣṭyā bhīṣma mayā sārdhaṃ yoddhumicchasi saṃgare ||

Verse 66

अयं गच्छामि कौरव्य कुरुक्षेत्रं त्वया सह। भाषितं ते करिष्यामि तत्रागच्छ परंतप ।।

ayaṃ gacchāmi kauravya kurukṣetraṃ tvayā saha| bhāṣitaṃ te kariṣyāmi tatrāgaccha paraṃtapa ||

Verse 67

तत्र त्वां निहतं माता मया शरशताचितम् । जाह्नवी पश्यतां भीष्म गृध्रकङ्कबलाशनम् ।। पौराणं पुराकृतम् ।।

tatra tvāṃ nihataṃ mātā mayā śaraśatācitam | jāhnavī paśyatāṃ bhīṣma gṛdhrakaṅkabalāśanam || paurāṇaṃ purākṛtam ||

Verse 68

कृपणं त्वामभिप्रेक्ष्य सिद्धचारणसेविता । मया विनिहतं देवी रोदतामद्य पार्थिव ।।

kṛpaṇaṃ tvāmabhiprekṣya siddhacāraṇasevitā | mayā vinihataṃ devī rodatāmadya pārthiva ||

Verse 69

अतदर्हा महाभागा भगीरथसुताऽनघा । या त्वामजीजनन्मन्दं युद्धकामुकमातुरम् ।।

atadarhā mahābhāgā bhagīrathasutā'naghā | yā tvāmajījananmandaṃ yuddhakāmukamāturam ||

Verse 70

एहि गच्छ मया भीष्म युद्धकामुक दुर्मद । गृहाण सर्वं कौरव्य रथादि भरतर्षभ ।।

ehi gaccha mayā bhīṣma yuddhakāmuka durmada | gṛhāṇa sarvaṃ kauravya rathādi bharatarṣabha ||

Verse 71

इति ब्रुवाणं तमहं रामं परपुरंजयमक् । प्रणम्यक शिरसा राममेवमस्त्वित्यथाब्रवम् ।।

iti bruvāṇaṃ tamahaṃ rāmaṃ parapuraṃjayamak | praṇamyaka śirasā rāmamevamastvityathābravam ||

Verse 72

एवमुक्त्वा ययौ रामः कुरुक्षेत्रं युयुत्सया । प्रविश्य नगरं चाहं सत्यवत्यै न्यवेदयम् ।।

evamuktvā yayau rāmaḥ kurukṣetraṃ yuyutsayā | praviśya nagaraṃ cāhaṃ satyavatyai nyavedayam ||

Verse 73

ततः कृतस्वस्त्ययनो मात्रा च प्रतिनन्दितः। द्विजातीन्वाच्य पुण्याहं स्वस्ति चैव महाद्युते ।।

tataḥ kṛtasvastyayano mātrā ca pratinanditaḥ| dvijātīnvācya puṇyāhaṃ svasti caiva mahādyute ||

Verse 74

रथमास्थाय रुचिरं राजतं पाण्डुरैर्हयैः। सूपस्करं स्वधिष्ठानं वैयाघ्रपरिवारणम् ।।

rathamāsthāya ruciraṃ rājataṃ pāṇḍurairhayaiḥ| sūpaskaraṃ svadhiṣṭhānaṃ vaiyāghraparivāraṇam ||

Verse 75

उपपन्नं महाशस्त्रैः सर्वोपकरणान्वितम् । तत्कुलीनेन वीरेण हयशास्त्रविदा रणे ।।

upapannaṃ mahāśastraiḥ sarvopakaraṇānvitam | tatkulīnena vīreṇa hayaśāstravidā raṇe ||

Verse 76

यत्तं सूतेन शिष्टेन बहुशो दृष्टकर्मणा । दंशितः पाण्डुरेणाहं कवचेन वपुष्मता ।।

yattaṃ sūtena śiṣṭena bahuśo dṛṣṭakarmaṇā | daṃśitaḥ pāṇḍureṇāhaṃ kavacena vapuṣmatā ||

Verse 77

पाण्डुरं कार्मुकं गृह्य प्रायां भरतसत्तम । पाण्डुरेणातपत्रेण ध्रियमाणेन मूर्धनि ।।

pāṇḍuraṃ kārmukaṃ gṛhya prāyāṃ bharatasattama | pāṇḍureṇātapatreṇa dhriyamāṇena mūrdhani ||

Verse 78

पाण्डुरैश्चापि व्यजनैर्वीज्यमानो नराधिप । शुक्लवासाः सितोष्णीषः सर्वशुक्लविभूषणः ।।

pāṇḍuraiścāpi vyajanairvījyamāno narādhipa | śuklavāsāḥ sitoṣṇīṣaḥ sarvaśuklavibhūṣaṇaḥ ||

Verse 79

स्तूयमानो जयाशीर्भिर्निष्क्रम्य गजसाह्वयात्। कुरुक्षेत्रं रणक्षेत्रमुपायां भरतर्षभ ।।

stūyamāno jayāśīrbhirniṣkramya gajasāhvayāt| kurukṣetraṃ raṇakṣetramupāyāṃ bharatarṣabha ||

Verse 80

ते हयाश्चोदितास्तेन सूतेन परमाहवे । अवहन्मां भृशं राजन्मनोमारुतरंहसः ।।

te hayāścoditāstena sūtena paramāhave | avahanmāṃ bhṛśaṃ rājanmanomārutaraṃhasaḥ ||

Verse 81

गत्वाऽहं तत्कुरुक्षेत्रं स च रामः प्रतापवान् । युद्धाय सहसा राजन्पराक्रान्तौ परस्परम् ।।

gatvā'haṃ tatkurukṣetraṃ sa ca rāmaḥ pratāpavān | yuddhāya sahasā rājanparākrāntau parasparam ||

Verse 82

ततः सदर्शनेऽतिष्ठं रामस्यातितपस्विनः । प्रगृह्य शङ्खप्रवरंक ततः प्राधममुत्तमम् ।।

tataḥ sadarśane'tiṣṭhaṃ rāmasyātitapasvinaḥ | pragṛhya śaṅkhapravaraṃka tataḥ prādhamamuttamam ||

Verse 83

ततस्तत्र द्विजा राजंस्तापसाश्च वनौकसः। अपश्यन्त रणं दिव्यं देवाः सेन्द्रगणास्तदा ।।

tatastatra dvijā rājaṃstāpasāśca vanaukasaḥ| apaśyanta raṇaṃ divyaṃ devāḥ sendragaṇāstadā ||

Verse 84

ततो दिव्यानि माल्यानि प्रादुरासंस्ततस्ततः। वादित्राणि च दिव्यानि मेघवृन्दानि चैव ह ।।

tato divyāni mālyāni prādurāsaṃstatastataḥ| vāditrāṇi ca divyāni meghavṛndāni caiva ha ||

Verse 85

ततस्ते तापसाः सर्वे भार्गवस्यानुयायिनः । प्रेक्षकाः समपद्यन्त परिवार्य रणाजिरम् ।।

tataste tāpasāḥ sarve bhārgavasyānuyāyinaḥ | prekṣakāḥ samapadyanta parivārya raṇājiram ||

Verse 86

ततो मामब्रवीद्देवी सर्वभूतहितैषिणी । माता स्वरूपिणी राजन्किमिदं ते चिकीर्षितम् ।।

tato māmabravīddevī sarvabhūtahitaiṣiṇī | mātā svarūpiṇī rājankimidaṃ te cikīrṣitam ||

Verse 87

गत्वाऽहं जामदग्न्यं तु प्रयाचिष्ये कुरूद्वह । भूष्मेण सह मा योत्सीः शिष्येणेति पुनः पुनः ।।

gatvā'haṃ jāmadagnyaṃ tu prayāciṣye kurūdvaha | bhūṣmeṇa saha mā yotsīḥ śiṣyeṇeti punaḥ punaḥ ||

Verse 88

मा मैवं पुत्र निर्बन्धं कुरु विप्रेण पार्थिव । जामदग्न्येन समरे योद्धुमित्येव भर्त्सयत् ।।

mā maivaṃ putra nirbandhaṃ kuru vipreṇa pārthiva | jāmadagnyena samare yoddhumityeva bhartsayat ||

Verse 89

किं न वै क्षत्रियहणो हरतुल्यपराक्रमः । विदितः पुत्र रामस्ते यतस्तं योद्धुमिच्छसि ।।

kiṃ na vai kṣatriyahaṇo haratulyaparākramaḥ | viditaḥ putra rāmaste yatastaṃ yoddhumicchasi ||

Verse 90

ततोऽहमब्रवं देवीमभिवाद्य कृताञ्जलिः। सर्वं तद्भरतश्रेष्ठ यथावृत्तं स्वयंवरे ।।

tato'hamabravaṃ devīmabhivādya kṛtāñjaliḥ| sarvaṃ tadbharataśreṣṭha yathāvṛttaṃ svayaṃvare ||

Verse 91

यथा च रामो राजेन्द्र मया पूर्वं प्रचोदितः । काशिराजसुतायाश्च यथा कर्म पुरातनम् ।।

yathā ca rāmo rājendra mayā pūrvaṃ pracoditaḥ | kāśirājasutāyāśca yathā karma purātanam ||

Verse 92

ततः सा राममभ्येत्य जननी मे महानदी। मदर्थं तमृषिं वीक्ष्य क्षमयामास भार्गवम् ।।

tataḥ sā rāmamabhyetya jananī me mahānadī| madarthaṃ tamṛṣiṃ vīkṣya kṣamayāmāsa bhārgavam ||

Verse 93

भीष्मेण सह मा योत्सीः शिष्येणेति वचो।़ब्रवीत् । स च तामाह याचन्तीं भीष्ममेव निवर्तय। न च मे कुरुते काममित्यहं तमुपागमम् ।।

bhīṣmeṇa saha mā yotsīḥ śiṣyeṇeti vaco|़bravīt | sa ca tāmāha yācantīṃ bhīṣmameva nivartaya| na ca me kurute kāmamityahaṃ tamupāgamam ||

Verse 94

ततो गङ्गा सुतस्नोहान्मां सा पुनरुपागमत्। नास्या अकरवं वाक्यं क्रोधपर्याकुलेक्षणः ।।

tato gaṅgā sutasnohānmāṃ sā punarupāgamat| nāsyā akaravaṃ vākyaṃ krodhaparyākulekṣaṇaḥ ||

Verse 95

अथादृश्यत धर्मात्मा भृगुश्रेष्ठो महातपाः। आह्वयामास च तदा युद्धाय द्विजसत्तमः ।।

athādṛśyata dharmātmā bhṛguśreṣṭho mahātapāḥ| āhvayāmāsa ca tadā yuddhāya dvijasattamaḥ ||