Adhyaya 177

Verse 1

अकृतव्रणेन सविमर्शं भीष्मस्य प्रतीकारनिर्धारणम् ।। 1 ।। अम्बया परेद्युरागतं जामदग्न्यंप्रति भीष्मवधप्रार्थना ।। 2 ।। अकृतव्रण उवाच। दुःख द्वयोरिदं भद्रे कतरस्य चिकीर्षसि। प्रतिकर्तव्यमबले तत्त्वं वत्से वदस्व मे ।। ।। इति श्रीमन्महाभारते उद्योगपर्वणि अम्बोपाख्यानपर्वणि सप्तसप्तत्यधिकशततमोऽध्यायः ।।

akṛtavraṇena savimarśaṃ bhīṣmasya pratīkāranirdhāraṇam || 1 || ambayā paredyurāgataṃ jāmadagnyaṃprati bhīṣmavadhaprārthanā || 2 || akṛtavraṇa uvāca| duḥkha dvayoridaṃ bhadre katarasya cikīrṣasi| pratikartavyamabale tattvaṃ vatse vadasva me || || iti śrīmanmahābhārate udyogaparvaṇi ambopākhyānaparvaṇi saptasaptatyadhikaśatatamo'dhyāyaḥ ||

Verse 2

यदि सौभपतिर्भद्रे नियोक्तव्यो मतस्तव । नियोक्ष्यति महात्मा स रामस्त्वद्धितकाम्यया ।। द्वयोः सकाशादिति शेषः ।।

yadi saubhapatirbhadre niyoktavyo matastava | niyokṣyati mahātmā sa rāmastvaddhitakāmyayā || dvayoḥ sakāśāditi śeṣaḥ ||

Verse 3

अथापगेयं भीष्मं त्वं रामेणेच्छसि धीमता । रणे विनिर्जितं द्रष्टुं कुर्यात्तदपि भार्गवः।।

athāpageyaṃ bhīṣmaṃ tvaṃ rāmeṇecchasi dhīmatā | raṇe vinirjitaṃ draṣṭuṃ kuryāttadapi bhārgavaḥ||

Verse 4

सृञ्जयस्य वचः श्रुत्वा तव चैव शुचिस्मिते। यदत्र ते भृशं कार्यं तदद्यैव विचिन्त्यताम् ।।

sṛñjayasya vacaḥ śrutvā tava caiva śucismite| yadatra te bhṛśaṃ kāryaṃ tadadyaiva vicintyatām ||

Verse 5

अम्बोवाच। अपनीतास्मि भीष्मेण भगवन्नविजानता। नाभिजानाति मे भीष्मो ब्रह्मन्साल्वगतं मनः ।।

ambovāca| apanītāsmi bhīṣmeṇa bhagavannavijānatā| nābhijānāti me bhīṣmo brahmansālvagataṃ manaḥ ||

Verse 6

एतद्विचार्य मनसा भवानेतद्विनिश्चयम्। विचिनोतु यथान्यायं विधानं क्रियतां तथा ।। नियोक्तव्यस्तव पाणिणार्थमिति शेषः

etadvicārya manasā bhavānetadviniścayam| vicinotu yathānyāyaṃ vidhānaṃ kriyatāṃ tathā || niyoktavyastava pāṇiṇārthamiti śeṣaḥ

Verse 7

भीष्मे वा कुरुशार्दूले शाल्वराजेऽथवा पुनः। उभयोरेव वा ब्रह्मन्युक्तं यत्तत्समाचर ।।

bhīṣme vā kuruśārdūle śālvarāje'thavā punaḥ| ubhayoreva vā brahmanyuktaṃ yattatsamācara ||

Verse 8

निवेदितं मया ह्येतद्दुःखमूलं यथातथम् । विधानं तत्र भगवन्कर्तुमर्हसि युक्तितः ।।

niveditaṃ mayā hyetadduḥkhamūlaṃ yathātatham | vidhānaṃ tatra bhagavankartumarhasi yuktitaḥ ||

Verse 9

अकृतव्रण उवाच। उपपदमिदं भद्रे यदेवं वरवर्णिनि । धर्मं प्रतिवचो ब्रूयाः श्रृणु चदं वचो मम ।।

akṛtavraṇa uvāca| upapadamidaṃ bhadre yadevaṃ varavarṇini | dharmaṃ prativaco brūyāḥ śrṛṇu cadaṃ vaco mama ||

Verse 10

यदि त्वामापगेयो वै न नयेद्गजसाह्वयम् । साल्वस्त्वा शिरसा भीरु गृह्णीयाद्रामचोदितः ।।

yadi tvāmāpageyo vai na nayedgajasāhvayam | sālvastvā śirasā bhīru gṛhṇīyādrāmacoditaḥ ||

Verse 11

तेन त्वं निर्जिता भद्रे यस्मान्नीतासि भामिनि । संशयः साल्वराजस्य तेन त्वयि सुमध्यमे ।।

tena tvaṃ nirjitā bhadre yasmānnītāsi bhāmini | saṃśayaḥ sālvarājasya tena tvayi sumadhyame ||

Verse 12

भीष्मः पुरुषमानी च जितकाशी तथैव च। तस्मात्प्रतिक्रिया युक्ता भीष्मे कारयितुं तव ।।

bhīṣmaḥ puruṣamānī ca jitakāśī tathaiva ca| tasmātpratikriyā yuktā bhīṣme kārayituṃ tava ||

Verse 13

अम्बोवाच। ममाप्येष सदा ब्रह्मन्हृदि कामोऽभिवर्तते। घातयेयं यदि रणे भीष्ममित्येव नित्यदा ।।

ambovāca| mamāpyeṣa sadā brahmanhṛdi kāmo'bhivartate| ghātayeyaṃ yadi raṇe bhīṣmamityeva nityadā ||

Verse 14

भीष्मं वा साल्वराजं वा यं वा दोषेण गच्छसि । प्रशाधि तं महाबाहोयत्कृतेऽहं सुदुःखिता ।।

bhīṣmaṃ vā sālvarājaṃ vā yaṃ vā doṣeṇa gacchasi | praśādhi taṃ mahābāhoyatkṛte'haṃ suduḥkhitā ||

Verse 15

भीष्म उवाच। एवं कथयतामेव तेषां स दिवसो गतः । रात्रिश्च भरतश्रेष्ठ सुखशीतोष्णमारुता ।।

bhīṣma uvāca| evaṃ kathayatāmeva teṣāṃ sa divaso gataḥ | rātriśca bharataśreṣṭha sukhaśītoṣṇamārutā ||

Verse 16

ततो रामः प्रादुरासीत्प्रज्वलन्निव तेजसा । शिष्यैः परिवृतो राजञ्जटाचीरधरो मुनिः ।।

tato rāmaḥ prādurāsītprajvalanniva tejasā | śiṣyaiḥ parivṛto rājañjaṭācīradharo muniḥ ||

Verse 17

धनुष्पाणिरदीनात्मा खङ्गं बिभ्रत्परश्वधी । विरजा राजशार्दूल सृञ्जयं सोऽभ्ययान्नृपम् ।।

dhanuṣpāṇiradīnātmā khaṅgaṃ bibhratparaśvadhī | virajā rājaśārdūla sṛñjayaṃ so'bhyayānnṛpam ||

Verse 18

ततस्तं तापसा दृष्ट्वा स च राजा महातपाः । तस्थुः प्राञ्जलयो राजन्सा च कन्या तपस्विनी ।।

tatastaṃ tāpasā dṛṣṭvā sa ca rājā mahātapāḥ | tasthuḥ prāñjalayo rājansā ca kanyā tapasvinī ||

Verse 19

पूजयामासुरव्यग्रा मधुपर्केण भार्गवम्। अर्चितश्च यथान्यायं निषसाद सहैव तैः ।।

pūjayāmāsuravyagrā madhuparkeṇa bhārgavam| arcitaśca yathānyāyaṃ niṣasāda sahaiva taiḥ ||

Verse 20

ततः पूर्वव्यतीतानि कथयन्तौ स्म तावुभौ । आसातां जामदग्न्यश्च सृञ्जयश्चैव भारत ।।

tataḥ pūrvavyatītāni kathayantau sma tāvubhau | āsātāṃ jāmadagnyaśca sṛñjayaścaiva bhārata ||

Verse 21

तथा कथान्ते राजर्षिर्भृगुश्रेष्ठं महाबलम् । उवाच मधुरं काले रामं वचनमर्थवत् ।।

tathā kathānte rājarṣirbhṛguśreṣṭhaṃ mahābalam | uvāca madhuraṃ kāle rāmaṃ vacanamarthavat ||

Verse 22

रामेयं मम दौहित्री काशिराजसुता प्रभो । अस्याः श्रृणु यथातत्त्वं कार्यं कार्यविशारद ।।

rāmeyaṃ mama dauhitrī kāśirājasutā prabho | asyāḥ śrṛṇu yathātattvaṃ kāryaṃ kāryaviśārada ||

Verse 23

परमं कथ्यतां चेति तां रामः प्रत्यभाषत । ततः साभ्यवदद्रामं ज्वलन्तमिव पावकम् ।। विधानं प्रतीकारम् ।।

paramaṃ kathyatāṃ ceti tāṃ rāmaḥ pratyabhāṣata | tataḥ sābhyavadadrāmaṃ jvalantamiva pāvakam || vidhānaṃ pratīkāram ||

Verse 24

ततोऽभिवाद्य चरणौ रामस्य शिरसा शुभौ । स्पृष्ट्वा पद्मदलाभाभ्यां पाणिभ्यामग्रतः स्थिता ।।

tato'bhivādya caraṇau rāmasya śirasā śubhau | spṛṣṭvā padmadalābhābhyāṃ pāṇibhyāmagrataḥ sthitā ||

Verse 25

रुरोद सा शोकवती बाष्पव्याकुललोचना। प्रपेदे शरणं चैव शरण्यं भृगुनन्दनम् ।।

ruroda sā śokavatī bāṣpavyākulalocanā| prapede śaraṇaṃ caiva śaraṇyaṃ bhṛgunandanam ||

Verse 26

राम उवाच। यथा त्वं सृंजयस्यास्य तथा मे त्वं नृपात्मजे । ब्रूहि यत्ते मनोदुःखं करिष्ये वचनं तव ।।

rāma uvāca| yathā tvaṃ sṛṃjayasyāsya tathā me tvaṃ nṛpātmaje | brūhi yatte manoduḥkhaṃ kariṣye vacanaṃ tava ||

Verse 27

अम्बोवाच। भगवञ्शरणं त्वाद्य प्रपन्नाऽस्मि महाव्रतम् । शोकपङ्कार्णवान्मग्नं घोरादुद्धर मां विभो ।।

ambovāca| bhagavañśaraṇaṃ tvādya prapannā'smi mahāvratam | śokapaṅkārṇavānmagnaṃ ghorāduddhara māṃ vibho ||

Verse 28

भीष्म उवाच। तस्याश्च दृष्ट्वा रूपं च वपुश्चाभिनवं पुनः। सौकुमार्यं परं चैव रामश्चिन्तापरोऽभवत् ।।

bhīṣma uvāca| tasyāśca dṛṣṭvā rūpaṃ ca vapuścābhinavaṃ punaḥ| saukumāryaṃ paraṃ caiva rāmaścintāparo'bhavat ||

Verse 29

किमियं वक्ष्यतीत्येवं विममर्श भृगूद्वहः। इति दध्यौ चिरं रामः कृपयाभिपरिप्लुतः ।।

kimiyaṃ vakṣyatītyevaṃ vimamarśa bhṛgūdvahaḥ| iti dadhyau ciraṃ rāmaḥ kṛpayābhipariplutaḥ ||

Verse 30

कथ्यतामिति सा भूयो रामेणोक्ता शुचिस्मिता। सर्वमेव यथातत्त्वं कथयामास भार्गवे ।।

kathyatāmiti sā bhūyo rāmeṇoktā śucismitā| sarvameva yathātattvaṃ kathayāmāsa bhārgave ||

Verse 31

तच्छुत्वा जामदग्र्यस्तु राजपुत्र्या वचस्तदा । उवाच तां वरारोहां निश्चित्यार्थविनिश्चयम् ।।

tacchutvā jāmadagryastu rājaputryā vacastadā | uvāca tāṃ varārohāṃ niścityārthaviniścayam ||

Verse 32

राम उवाच। प्रेषयिष्यामि भीष्माय कुरुश्रेष्ठाय भामिनि । करिष्यति वचो मह्यं श्रुत्वा च स नराधिपः ।।

rāma uvāca| preṣayiṣyāmi bhīṣmāya kuruśreṣṭhāya bhāmini | kariṣyati vaco mahyaṃ śrutvā ca sa narādhipaḥ ||

Verse 33

न चेत्करिष्यति वचो मयोक्तं जाह्नवीसुतः। धक्ष्याम्यहं रणे भद्रे सामात्यं शस्त्रतेजसा ।।

na cetkariṣyati vaco mayoktaṃ jāhnavīsutaḥ| dhakṣyāmyahaṃ raṇe bhadre sāmātyaṃ śastratejasā ||

Verse 34

अथवा ते मतिस्तत्र राजपुत्रि न वर्तते। यावत्साल्वपतिं वीरं योजयाम्यत्र कर्मणि ।।

athavā te matistatra rājaputri na vartate| yāvatsālvapatiṃ vīraṃ yojayāmyatra karmaṇi ||

Verse 35

अम्बोवाच। विसर्जिताऽहं भीष्मेण श्रुत्वैव भृगुनन्दन। साल्वराजगतं भावं मम पूर्वं मनीषितम् ।।

ambovāca| visarjitā'haṃ bhīṣmeṇa śrutvaiva bhṛgunandana| sālvarājagataṃ bhāvaṃ mama pūrvaṃ manīṣitam ||

Verse 36

सौभराजमुपेत्याहमवोचं दुर्वचं वचः। न च मां प्रत्यगृह्णात्स चारित्र्यपरिशङ्कितः ।।

saubharājamupetyāhamavocaṃ durvacaṃ vacaḥ| na ca māṃ pratyagṛhṇātsa cāritryapariśaṅkitaḥ ||

Verse 37

एतत्सर्वं विनिश्चित्य स्वबुद्ध्या भृगुनन्दन । यदत्रौपयिकं कार्यं तच्चिन्तयितुमर्हसि ।।

etatsarvaṃ viniścitya svabuddhyā bhṛgunandana | yadatraupayikaṃ kāryaṃ taccintayitumarhasi ||

Verse 38

मम तु व्यसनस्यास्य भीष्मो मूलं महाव्रतः। येनाहं वशमानीता समत्क्षिप्य बलात्तदा ।।

mama tu vyasanasyāsya bhīṣmo mūlaṃ mahāvrataḥ| yenāhaṃ vaśamānītā samatkṣipya balāttadā ||

Verse 39

भीष्मं जहि महाबाहो यत्कृते दुःखमीदृशम् । प्राप्ताहं भृगुशार्दूल चराम्यप्रियमुत्तमम् ।।

bhīṣmaṃ jahi mahābāho yatkṛte duḥkhamīdṛśam | prāptāhaṃ bhṛguśārdūla carāmyapriyamuttamam ||

Verse 40

स हि लुब्धश्च नीचश्च जितकाशी च भार्गव । तस्मात्प्रतिक्रिया कर्तुं युक्ता तस्मै त्वयाऽनघ ।।

sa hi lubdhaśca nīcaśca jitakāśī ca bhārgava | tasmātpratikriyā kartuṃ yuktā tasmai tvayā'nagha ||

Verse 41

एष मे ह्रियमाणाया भारतेन तदा विभो। अभवद्धृदि संकल्पो घातयेदं महाव्रतम् ।।

eṣa me hriyamāṇāyā bhāratena tadā vibho| abhavaddhṛdi saṃkalpo ghātayedaṃ mahāvratam ||

Verse 42

तस्मात्कामं ममाद्येमं राम संपादयानघ। जहि भीष्मं महाबाहो यथा वृत्रं पुरन्दरः ।।

tasmātkāmaṃ mamādyemaṃ rāma saṃpādayānagha| jahi bhīṣmaṃ mahābāho yathā vṛtraṃ purandaraḥ ||