Adhyaya 176

Verse 1

अम्बांप्रति तापसेषु चिन्तयत्सु होत्रवाहनाम्नोऽम्बामातामहस्य तत्रागमनम् ।। 1 ।। तेनाम्बायाः परशुरामंप्रति शरणागतिचोदना ।। 2 ।। तत्र यदृच्छासमागते अकृतव्रणनाम्नि महर्षौ अम्बया स्ववृत्तन्तनिवेदनम् ।। 3 ।। भीष्म उवाच। ततस्ते तापसाः सर्वे कार्यवन्तोऽभवंस्तदा। तां कन्यां चिन्तयन्तस्ते किंकार्यमिति धर्मिणः ।।

ambāṃprati tāpaseṣu cintayatsu hotravāhanāmno'mbāmātāmahasya tatrāgamanam || 1 || tenāmbāyāḥ paraśurāmaṃprati śaraṇāgaticodanā || 2 || tatra yadṛcchāsamāgate akṛtavraṇanāmni maharṣau ambayā svavṛttantanivedanam || 3 || bhīṣma uvāca| tataste tāpasāḥ sarve kāryavanto'bhavaṃstadā| tāṃ kanyāṃ cintayantaste kiṃkāryamiti dharmiṇaḥ ||

Verse 2

केचिदाहुः पितुर्वेश्म नीयतामिति तापसाः । केचिदस्यदुमालम्भे मतिं चक्रुर्हि तापसाः ।।

kecidāhuḥ piturveśma nīyatāmiti tāpasāḥ | kecidasyadumālambhe matiṃ cakrurhi tāpasāḥ ||

Verse 3

केचित्साल्वपतिं गत्वा नियोज्यमिति मेनिरे। नेति केचिद्व्यवस्यन्ति प्रत्याख्याता हि तेन सा ।।

kecitsālvapatiṃ gatvā niyojyamiti menire| neti kecidvyavasyanti pratyākhyātā hi tena sā ||

Verse 4

एवं गते तु किं शक्यं भद्रे कर्तुं मनीषिभिः । पुनरूचुश्च तां सर्वे तापसाः संशितव्रताः ।।

evaṃ gate tu kiṃ śakyaṃ bhadre kartuṃ manīṣibhiḥ | punarūcuśca tāṃ sarve tāpasāḥ saṃśitavratāḥ ||

Verse 5

अलं प्रव्रजितेनेह भद्रे श्रृणु हितं वचः। इतो गच्छस्व भद्रं ते पितुरेव निवेशनम् ।।

alaṃ pravrajiteneha bhadre śrṛṇu hitaṃ vacaḥ| ito gacchasva bhadraṃ te pitureva niveśanam ||

Verse 6

प्रतिपस्त्यति राजा स पिता ते यदनन्तरम् । तत्र वत्स्यसि कल्याणि सुखं सर्वगुणान्विता ।।

pratipastyati rājā sa pitā te yadanantaram | tatra vatsyasi kalyāṇi sukhaṃ sarvaguṇānvitā ||

Verse 7

न च तेऽन्या गतिर्न्याय्या भवेद्भद्रे यथा पिता । पतिर्वापि गतिर्नार्याः पिता वा वरवर्णिनि । गतिः पतिः समस्थाया विषमे च पिता गतिः ।।

na ca te'nyā gatirnyāyyā bhavedbhadre yathā pitā | patirvāpi gatirnāryāḥ pitā vā varavarṇini | gatiḥ patiḥ samasthāyā viṣame ca pitā gatiḥ ||

Verse 8

प्रव्रज्या हि सुदुःखेयं सुकुमार्या विशेषतः । राजपुत्र्याः प्रकृत्या चक कुमार्यास्तव भामिनि ।।

pravrajyā hi suduḥkheyaṃ sukumāryā viśeṣataḥ | rājaputryāḥ prakṛtyā caka kumāryāstava bhāmini ||

Verse 9

भद्रे दोषा हि विद्यन्ते बहवो वरवर्णिनि । आश्रमे वै वसन्त्यास्ते न भवेयुः पितुर्गृहे ।।

bhadre doṣā hi vidyante bahavo varavarṇini | āśrame vai vasantyāste na bhaveyuḥ piturgṛhe ||

Verse 10

ततस्त्वन्येऽब्रुवन्वाक्यं तापसास्तां तपस्विनीम् ।।

tatastvanye'bruvanvākyaṃ tāpasāstāṃ tapasvinīm ||

Verse 11

त्वामिहैकाकिनीं दृष्ट्वा निर्जने गहने वने। प्रार्थयिष्यन्तिराजानस्तस्मान्मैवं मनः कृथाः ।।

tvāmihaikākinīṃ dṛṣṭvā nirjane gahane vane| prārthayiṣyantirājānastasmānmaivaṃ manaḥ kṛthāḥ ||

Verse 12

अम्बोवाच। न शक्यं काशिनगरं पुनर्गन्तुं पितुर्गृहान्। अवज्ञाता भविष्यामि बान्धवानां न संशयः ।।

ambovāca| na śakyaṃ kāśinagaraṃ punargantuṃ piturgṛhān| avajñātā bhaviṣyāmi bāndhavānāṃ na saṃśayaḥ ||

Verse 13

उषितास्मि तथा बाल्ये पितुर्वेश्मनि तापसाः । नाहं गमिष्ये भद्रं वस्तत्र यत्र पिता मम। तपस्तप्तुमभीप्सामि तापसैः परिरक्षिता ।।

uṣitāsmi tathā bālye piturveśmani tāpasāḥ | nāhaṃ gamiṣye bhadraṃ vastatra yatra pitā mama| tapastaptumabhīpsāmi tāpasaiḥ parirakṣitā ||

Verse 14

यथा परेऽपि मे लोके न स्यादेवं महात्ययः । दौर्भाग्यं तापसश्रेष्ठास्तस्मात्तप्स्याम्यहं तपः ।। ।। इति श्रीमन्महाभारते उद्योगपर्वणि अम्बोपाख्यानपर्वणि षट्सप्तत्यधिकशततमोऽध्यायः ।।

yathā pare'pi me loke na syādevaṃ mahātyayaḥ | daurbhāgyaṃ tāpasaśreṣṭhāstasmāttapsyāmyahaṃ tapaḥ || || iti śrīmanmahābhārate udyogaparvaṇi ambopākhyānaparvaṇi ṣaṭsaptatyadhikaśatatamo'dhyāyaḥ ||

Verse 15

भीष्म उवाच। इत्येवं तेषु विप्रेषु चिन्तयन्सु यथातथम्। राजर्षिस्तद्वनं प्राप्तस्तपस्वी होत्रवाहनः । तां तथा भाविनीं दृष्ट्वा श्रुत्वा चोद्विग्रमानसः

bhīṣma uvāca| ityevaṃ teṣu vipreṣu cintayansu yathātatham| rājarṣistadvanaṃ prāptastapasvī hotravāhanaḥ | tāṃ tathā bhāvinīṃ dṛṣṭvā śrutvā codvigramānasaḥ

Verse 16

ततस्ते तापसाः सर्वे पूजयन्ति स्म तं नृपम् । पूजाभिः स्वागताद्याभिरासनेनोदकेन च ।।

tataste tāpasāḥ sarve pūjayanti sma taṃ nṛpam | pūjābhiḥ svāgatādyābhirāsanenodakena ca ||

Verse 17

तस्योपविष्टस्य सतो विश्रान्तस्योपश्रृण्वतः। पुनरेव कथां चक्रुः कन्यां प्रति वनौकसः ।।

tasyopaviṣṭasya sato viśrāntasyopaśrṛṇvataḥ| punareva kathāṃ cakruḥ kanyāṃ prati vanaukasaḥ ||

Verse 18

अम्बायास्तां कथां श्रुत्वा काशिराज्ञश्च भारत। राजर्षिः स महातेजा बभूवोद्विग्रमानसः ।।

ambāyāstāṃ kathāṃ śrutvā kāśirājñaśca bhārata| rājarṣiḥ sa mahātejā babhūvodvigramānasaḥ ||

Verse 19

तां तथावादिनीं श्रुत्वा दृष्ट्वा च स महातपाः । राजर्षिः कृपयाविष्टो महात्मा होत्रवाहनः ।।

tāṃ tathāvādinīṃ śrutvā dṛṣṭvā ca sa mahātapāḥ | rājarṣiḥ kṛpayāviṣṭo mahātmā hotravāhanaḥ ||

Verse 20

स वेपमान उत्थाय मातुस्तस्याः पिता तदा। तां कन्यामङ्कमारोप्य पर्यश्वासयत प्रभो ।।

sa vepamāna utthāya mātustasyāḥ pitā tadā| tāṃ kanyāmaṅkamāropya paryaśvāsayata prabho ||

Verse 21

स तामपृच्छत्कार्त्स्न्येन व्यसनोत्पत्तिमादितः । सा च तस्मै यथावृत्तं विस्तरेण न्यवेदयत् ।।

sa tāmapṛcchatkārtsnyena vyasanotpattimāditaḥ | sā ca tasmai yathāvṛttaṃ vistareṇa nyavedayat ||

Verse 22

ततः स राजर्षिरभूद्दुःखशोकसमन्वितः। कार्यं च प्रतिपेदे तन्मनसां सुमहातपाः ।।

tataḥ sa rājarṣirabhūdduḥkhaśokasamanvitaḥ| kāryaṃ ca pratipede tanmanasāṃ sumahātapāḥ ||

Verse 23

अब्रवीद्वेपमानश्च कन्यामार्तां सुदुःखितः । मा गाः पितुर्गृहं भद्रे मातुस्ते जनको ह्यहम् ।।

abravīdvepamānaśca kanyāmārtāṃ suduḥkhitaḥ | mā gāḥ piturgṛhaṃ bhadre mātuste janako hyaham ||

Verse 24

दुःखं छिन्द्यामहं ते वै मयि वर्तस्व पुत्रिके। पर्याप्तं ते मनो वत्से यदेवं परिशुष्यसि ।।

duḥkhaṃ chindyāmahaṃ te vai mayi vartasva putrike| paryāptaṃ te mano vatse yadevaṃ pariśuṣyasi ||

Verse 25

गच्छ मद्वचनाद्रामं जामदग्न्यं तपस्विनम् । रामस्ते सुमहद्दुःखं शोकं चैवापनेष्यति ।।

gaccha madvacanādrāmaṃ jāmadagnyaṃ tapasvinam | rāmaste sumahadduḥkhaṃ śokaṃ caivāpaneṣyati ||

Verse 26

हनिष्यति रणे भीष्मं न करिष्यति चेद्वचः । तं गच्छ भार्गवश्रेष्ठं कालाग्निसमतेजसम् ।।

haniṣyati raṇe bhīṣmaṃ na kariṣyati cedvacaḥ | taṃ gaccha bhārgavaśreṣṭhaṃ kālāgnisamatejasam ||

Verse 27

प्रतिष्ठापयिता स त्वां समे पथि महातपाः । ततस्तु सुस्वरं बाष्पसुत्सृजन्ती पुनः पुनः ।।

pratiṣṭhāpayitā sa tvāṃ same pathi mahātapāḥ | tatastu susvaraṃ bāṣpasutsṛjantī punaḥ punaḥ ||

Verse 28

अब्रवीत्पितरं मातुः मा तदा होत्रवाहनम् । अभिवादयित्वा शिरसा गमिष्ये तव शासनात् ।।

abravītpitaraṃ mātuḥ mā tadā hotravāhanam | abhivādayitvā śirasā gamiṣye tava śāsanāt ||

Verse 29

अपि नामाद्य पश्येयमार्यं तं लोकविश्रुतम् । कथं च तीव्रं दुःकं मे नाशकयिष्यति भार्गवः। एतदिच्छाम्यहं ज्ञातुं यथा यास्यमि तत्र वैः ।।

api nāmādya paśyeyamāryaṃ taṃ lokaviśrutam | kathaṃ ca tīvraṃ duḥkaṃ me nāśakayiṣyati bhārgavaḥ| etadicchāmyahaṃ jñātuṃ yathā yāsyami tatra vaiḥ ||

Verse 30

होत्रवाहन उवाच। रामं द्रक्ष्यसि भद्रे त्वं जामदग्न्यं महावने। उग्रे तपसि वर्तन्तं सत्यसन्धं महाबलम् ।।

hotravāhana uvāca| rāmaṃ drakṣyasi bhadre tvaṃ jāmadagnyaṃ mahāvane| ugre tapasi vartantaṃ satyasandhaṃ mahābalam ||

Verse 31

महेन्द्रं वै गिरिश्रेष्ठं रामो नित्यमुपास्ति ह। ऋषयो वेदविद्वांसो गन्धर्वाप्सरसस्तथा ।।

mahendraṃ vai giriśreṣṭhaṃ rāmo nityamupāsti ha| ṛṣayo vedavidvāṃso gandharvāpsarasastathā ||

Verse 32

तत्र गच्छस्व भद्रं ते ब्रूयाश्चैनं वचो मम। अभिवाद्य च तं मूंर्ध्ना तपोवृद्धं दृढव्रतम् ।।

tatra gacchasva bhadraṃ te brūyāścainaṃ vaco mama| abhivādya ca taṃ mūṃrdhnā tapovṛddhaṃ dṛḍhavratam ||

Verse 33

ब्रूयाश्चैनं पुनर्भद्रे यत्ते कार्यं मनीषितम् । मयि संकीर्तिते रामः सर्वं तत्ते करिष्यति ।।

brūyāścainaṃ punarbhadre yatte kāryaṃ manīṣitam | mayi saṃkīrtite rāmaḥ sarvaṃ tatte kariṣyati ||

Verse 34

मम रामः सखा वत्से प्रीतियुक्तः सुहृच्च मे। जमदग्निसुतो वीरः सर्वशस्त्रभृतां वरः ।।

mama rāmaḥ sakhā vatse prītiyuktaḥ suhṛcca me| jamadagnisuto vīraḥ sarvaśastrabhṛtāṃ varaḥ ||

Verse 35

एवं ब्रुवति कन्यां तु पार्थिवे होत्रवाहने । अकृतव्रणः प्रादुरासीद्रामस्यानुचरः प्रियः ।।

evaṃ bruvati kanyāṃ tu pārthive hotravāhane | akṛtavraṇaḥ prādurāsīdrāmasyānucaraḥ priyaḥ ||

Verse 36

ततस्ते मनुयः सर्वे समुत्तस्थुः महस्रशः । स च राजा वयोवृद्धः सृञ्ययो होत्रवाहनः ।।

tataste manuyaḥ sarve samuttasthuḥ mahasraśaḥ | sa ca rājā vayovṛddhaḥ sṛñyayo hotravāhanaḥ ||

Verse 37

ततो दृष्ट्वा कृतातिथ्यमन्योन्यं ते वनौकसः । सहिता भरतश्रेष्ठ निषेदुः परिवार्य तम् ।।

tato dṛṣṭvā kṛtātithyamanyonyaṃ te vanaukasaḥ | sahitā bharataśreṣṭha niṣeduḥ parivārya tam ||

Verse 38

ततस्ते कथयामासुः कथास्तास्ता मनोरमाः । धन्या दिव्याश्च राजेन्द्र प्रीतिहर्षमुदा युताः ।।

tataste kathayāmāsuḥ kathāstāstā manoramāḥ | dhanyā divyāśca rājendra prītiharṣamudā yutāḥ ||

Verse 39

ततः कथान्ते राजर्षिर्महात्मा होत्रवाहनः । रामं श्रेष्ठं महर्षीणामपृच्छदकृतव्रणम् ।।

tataḥ kathānte rājarṣirmahātmā hotravāhanaḥ | rāmaṃ śreṣṭhaṃ maharṣīṇāmapṛcchadakṛtavraṇam ||

Verse 40

क्व संप्रति महाबाहो जामदग्न्यः प्रतापवान् । अकृतव्रण शक्यो वै द्रुष्टुं वेदविदां वर ।।

kva saṃprati mahābāho jāmadagnyaḥ pratāpavān | akṛtavraṇa śakyo vai druṣṭuṃ vedavidāṃ vara ||

Verse 41

अकृतव्रण उवाच। भवन्तमेव सततं रामः कीर्तयति प्रभो। सृञ्जयो मे प्रियसखो राजर्षिरिति पार्थिव ।।

akṛtavraṇa uvāca| bhavantameva satataṃ rāmaḥ kīrtayati prabho| sṛñjayo me priyasakho rājarṣiriti pārthiva ||

Verse 42

इह रामः प्रभाते श्वो भवितेति मतिर्मम। द्रष्टस्येनमिहायान्तं तव दर्शनकाङ्क्षया।।

iha rāmaḥ prabhāte śvo bhaviteti matirmama| draṣṭasyenamihāyāntaṃ tava darśanakāṅkṣayā||

Verse 43

इयं च कन्या राजर्षे किमर्थं वनमागता। कस्य चेयं तव च का भवतीच्छामि वेदितुम् ।।

iyaṃ ca kanyā rājarṣe kimarthaṃ vanamāgatā| kasya ceyaṃ tava ca kā bhavatīcchāmi veditum ||

Verse 44

होत्रवाहन उवाच। दौहित्रीयं मम विभो काशिराजसुता प्रिया। ज्येष्ठा स्वयंवरे तस्थौ भगिनीभ्यां सहानध ।।

hotravāhana uvāca| dauhitrīyaṃ mama vibho kāśirājasutā priyā| jyeṣṭhā svayaṃvare tasthau bhaginībhyāṃ sahānadha ||

Verse 45

इयमम्बेति विख्याता ज्येष्ठा काशिपतेः सुता। अम्बिकाम्बालिके कन्ये कनीयस्यौ तपोधन ।।

iyamambeti vikhyātā jyeṣṭhā kāśipateḥ sutā| ambikāmbālike kanye kanīyasyau tapodhana ||

Verse 46

समेतं पार्थिवं क्षत्रं काशिपुर्यां ततोऽभवत्। कन्यानिमित्तं विप्रर्षे तत्रासीदुत्सवो महान् ।।

sametaṃ pārthivaṃ kṣatraṃ kāśipuryāṃ tato'bhavat| kanyānimittaṃ viprarṣe tatrāsīdutsavo mahān ||

Verse 47

तता किल महावीर्यो भीष्मः शान्तनवो नृपान् । अधिक्षिप्य महातेजास्तिस्त्रः कन्या जहार ताः ।।

tatā kila mahāvīryo bhīṣmaḥ śāntanavo nṛpān | adhikṣipya mahātejāstistraḥ kanyā jahāra tāḥ ||

Verse 48

निर्जित्य पृथिवीपालानथ भीष्मो जगाह्वयम् । आजगाम विशुद्धात्मा कन्याभिः सह भारतः ।।

nirjitya pṛthivīpālānatha bhīṣmo jagāhvayam | ājagāma viśuddhātmā kanyābhiḥ saha bhārataḥ ||

Verse 49

सत्यवत्यै निवेद्याथ विवाहं समनन्तरम् । भ्रातुर्विचित्रवीर्यस्य समाज्ञापयत प्रभुः ।।

satyavatyai nivedyātha vivāhaṃ samanantaram | bhrāturvicitravīryasya samājñāpayata prabhuḥ ||

Verse 50

तं तु वैवाहिकं दृष्ट्वा कन्येयं समुपार्जितम् । अब्रवीत्तत्र गाङ्गेयं मन्त्रिमध्ये द्विजर्षभ ।।

taṃ tu vaivāhikaṃ dṛṣṭvā kanyeyaṃ samupārjitam | abravīttatra gāṅgeyaṃ mantrimadhye dvijarṣabha ||

Verse 51

मया साल्वपतिर्वीरो मनसाऽभिवृतः पतिः । न ममार्हसि धर्मज्ञ दातुं भ्रात्रेऽन्यमानसाम् ।।

mayā sālvapatirvīro manasā'bhivṛtaḥ patiḥ | na mamārhasi dharmajña dātuṃ bhrātre'nyamānasām ||

Verse 52

तच्छ्रुत्वा वचनं भीष्मः संमन्त्र्य सह मन्त्रिभिः । निश्चित्य विससर्जेमां सत्यवत्या मते स्थितः ।।

tacchrutvā vacanaṃ bhīṣmaḥ saṃmantrya saha mantribhiḥ | niścitya visasarjemāṃ satyavatyā mate sthitaḥ ||

Verse 53

अनुज्ञाता तु भीष्मेण साल्वं सौभपतिं ततः। कन्येयं मुदिता तत्र काले वाचनमब्रवीत् ।।

anujñātā tu bhīṣmeṇa sālvaṃ saubhapatiṃ tataḥ| kanyeyaṃ muditā tatra kāle vācanamabravīt ||

Verse 54

विसर्जितास्मि भीष्मेण धर्मं मां प्रतिपादय। मनसाभिवृत्तः पूर्वं मया त्वं पार्थिवर्षम ।।

visarjitāsmi bhīṣmeṇa dharmaṃ māṃ pratipādaya| manasābhivṛttaḥ pūrvaṃ mayā tvaṃ pārthivarṣama ||

Verse 55

प्रत्याचख्यौ च साल्वोऽस्याश्चारित्रस्याभिशङ्कितः । सेयं तपोवनं प्राप्ता तापस्येऽभिरता भृशम् ।।

pratyācakhyau ca sālvo'syāścāritrasyābhiśaṅkitaḥ | seyaṃ tapovanaṃ prāptā tāpasye'bhiratā bhṛśam ||

Verse 56

मया च प्रत्यभिज्ञाता वंशस्य परिकीर्तनात्। अस्य दुःखस्य चोत्पत्तिं भीष्ममेवेह मन्यते । महात्ययः सुखनाशः। मम उद्धव उत्सव इति कोशः ।।

mayā ca pratyabhijñātā vaṃśasya parikīrtanāt| asya duḥkhasya cotpattiṃ bhīṣmameveha manyate | mahātyayaḥ sukhanāśaḥ| mama uddhava utsava iti kośaḥ ||

Verse 57

अम्बोवाच। भगवन्नेवमेवेह यथाह पृथिवीपतिः। शरीरकर्ता मातुर्मे सृञ्जयो होत्रवाहनः ।।

ambovāca| bhagavannevameveha yathāha pṛthivīpatiḥ| śarīrakartā māturme sṛñjayo hotravāhanaḥ ||

Verse 58

न ह्युत्सहे स्वनगरं प्रतियातुं तपोधन । अपमानभयाच्चैव व्रीडया च महामुने ।।

na hyutsahe svanagaraṃ pratiyātuṃ tapodhana | apamānabhayāccaiva vrīḍayā ca mahāmune ||

Verse 59

यत्तु मां भगवान्रामो वक्ष्यति द्विजसत्तम । तन्मे कार्यतमं कार्यमिति मे भगवन्मतिः ।।

yattu māṃ bhagavānrāmo vakṣyati dvijasattama | tanme kāryatamaṃ kāryamiti me bhagavanmatiḥ ||