Adhyaya 175

Verse 1

भीष्मानुज्ञया साल्वं गताया अम्बायास्तेन परित्यागः ।। 1 ।। अम्बया भीष्मस्य प्रतिचिकीर्षया तापसाश्रममेत्य तेषु स्ववृत्तान्तनिवेदनम् ।। 2 ।। भीष्म उवाच। ततोऽहं समनुज्ञाप्य कालीं गन्धवतीं तदा। मन्त्रिणश्चर्त्विजश्चैव तथैव च पुरोहितान्। समनुज्ञामिषं कन्यामम्बां ज्येष्ठां नराधिप ।।

bhīṣmānujñayā sālvaṃ gatāyā ambāyāstena parityāgaḥ || 1 || ambayā bhīṣmasya praticikīrṣayā tāpasāśramametya teṣu svavṛttāntanivedanam || 2 || bhīṣma uvāca| tato'haṃ samanujñāpya kālīṃ gandhavatīṃ tadā| mantriṇaścartvijaścaiva tathaiva ca purohitān| samanujñāmiṣaṃ kanyāmambāṃ jyeṣṭhāṃ narādhipa ||

Verse 2

अनुज्ञाता ययौ सा तु कन्या साल्वपतेः पुरम्। वृद्धैर्द्विजातिभिर्गुप्ता धात्र्या चानुगता तदा ।।

anujñātā yayau sā tu kanyā sālvapateḥ puram| vṛddhairdvijātibhirguptā dhātryā cānugatā tadā ||

Verse 3

अतीत्य च तमध्वानमासमाद नराधिपम । सा तमासाद्य राजानं साल्वं वचनमब्रवीत् ।।

atītya ca tamadhvānamāsamāda narādhipama | sā tamāsādya rājānaṃ sālvaṃ vacanamabravīt ||

Verse 4

आगताहं महाबाहो त्वामुद्दिश्य महामते। अभिनन्दस्व मां राजन्सदा प्रियहिते रताम्।।

āgatāhaṃ mahābāho tvāmuddiśya mahāmate| abhinandasva māṃ rājansadā priyahite ratām||

Verse 5

प्रतिपादय मां राजन्धर्मादींश्चर धर्मतः । त्वं हि मे मनसा ध्यातस्त्वया चाप्युपमन्त्रिता ।।

pratipādaya māṃ rājandharmādīṃścara dharmataḥ | tvaṃ hi me manasā dhyātastvayā cāpyupamantritā ||

Verse 6

भीष्म उवाच। तामब्रवीत्साल्वपतिः स्मयन्निव विशांपते। त्वयाऽन्यपूर्वया नाहं भार्यार्थी वरवर्णिनि ।।

bhīṣma uvāca| tāmabravītsālvapatiḥ smayanniva viśāṃpate| tvayā'nyapūrvayā nāhaṃ bhāryārthī varavarṇini ||

Verse 7

गच्छ भद्रे पुनस्तत्र सकाशं भीष्मकस्य वै। नाहमिच्छामि भीष्मेण गृहीतां त्वां प्रसह्य वै ।।

gaccha bhadre punastatra sakāśaṃ bhīṣmakasya vai| nāhamicchāmi bhīṣmeṇa gṛhītāṃ tvāṃ prasahya vai ||

Verse 8

त्वं हि भीष्मेण निर्जित्य नीता प्रीतिमती तदा। परामृश्य महायुद्धे निर्जित्य पृथिवीपतीन् ।।

tvaṃ hi bhīṣmeṇa nirjitya nītā prītimatī tadā| parāmṛśya mahāyuddhe nirjitya pṛthivīpatīn ||

Verse 9

नाहं त्वय्यन्यपूर्वायां भार्यार्थी वरवर्णिनि । कथमस्मद्विधो राजा परपूर्वां प्रवेशयेत् ।।

nāhaṃ tvayyanyapūrvāyāṃ bhāryārthī varavarṇini | kathamasmadvidho rājā parapūrvāṃ praveśayet ||

Verse 10

नारीं विदितविज्ञानः परेषां धर्ममादिशन्। यथेष्टं गम्यतां भद्रे मा त्वां कालोऽत्यगादयम् ।।

nārīṃ viditavijñānaḥ pareṣāṃ dharmamādiśan| yatheṣṭaṃ gamyatāṃ bhadre mā tvāṃ kālo'tyagādayam ||

Verse 11

अम्बा तमब्रवीद्राजन्ननङ्गशरपीडिता। नैवं वद महीपाल नैतदेवं कथंचन ।।

ambā tamabravīdrājannanaṅgaśarapīḍitā| naivaṃ vada mahīpāla naitadevaṃ kathaṃcana ||

Verse 12

नास्मि प्रीतिमती नीता भीष्मेणामित्रकर्शन । बलान्नीतास्मि रुदती विद्राव्य पृथिवीपतीन् ।।

nāsmi prītimatī nītā bhīṣmeṇāmitrakarśana | balānnītāsmi rudatī vidrāvya pṛthivīpatīn ||

Verse 13

भजस्व मां साल्वपते भक्तां बालामनागसम् । भक्तानां हि परित्यागो न धर्मेषु प्रशस्यते ।।

bhajasva māṃ sālvapate bhaktāṃ bālāmanāgasam | bhaktānāṃ hi parityāgo na dharmeṣu praśasyate ||

Verse 14

साहमामन्त्र्य गाङ्गेयं समरेष्वनिवर्तिनम् । अनुज्ञाता च तेनैव ततोऽहं भृशमागता ।।

sāhamāmantrya gāṅgeyaṃ samareṣvanivartinam | anujñātā ca tenaiva tato'haṃ bhṛśamāgatā ||

Verse 15

न स भीष्मो महाबाहुर्मामिच्छति विशांपते । भ्रातृहेतोः समारम्भो भीष्मस्येति श्रुतं मया ।।

na sa bhīṣmo mahābāhurmāmicchati viśāṃpate | bhrātṛhetoḥ samārambho bhīṣmasyeti śrutaṃ mayā ||

Verse 16

भगिन्यौ मम ये नीते अम्बिकाम्बालिके नृप। प्रादाद्विचित्रवीर्याय गाङ्गेयो हि यवीयसे ।।

bhaginyau mama ye nīte ambikāmbālike nṛpa| prādādvicitravīryāya gāṅgeyo hi yavīyase ||

Verse 17

यथा साल्वपते नान्यं वरं यामि कथंचन। त्वामृते पुरुषव्याघ्र तथा मूर्धानमालभे ।।

yathā sālvapate nānyaṃ varaṃ yāmi kathaṃcana| tvāmṛte puruṣavyāghra tathā mūrdhānamālabhe ||

Verse 18

न चान्यपूर्वा राजेन्द्र त्वामहं समुपस्थिता। सत्यं ब्रवीमि साल्वैतत्सत्येनात्मानमालभे ।।

na cānyapūrvā rājendra tvāmahaṃ samupasthitā| satyaṃ bravīmi sālvaitatsatyenātmānamālabhe ||

Verse 19

भजस्व मां विशालाक्ष स्वयं कन्यामुपस्थिताम्। अनन्यपूर्वां राजेन्द्र त्वत्प्रसादाभिकाङ्क्षिणीम् ।।

bhajasva māṃ viśālākṣa svayaṃ kanyāmupasthitām| ananyapūrvāṃ rājendra tvatprasādābhikāṅkṣiṇīm ||

Verse 20

तामेवं भाषमाणां तु साल्वः काशिपतेः सुताम्। अत्यजद्भरतश्रेष्ठ जीर्णां त्वचमिवोरगः ।।

tāmevaṃ bhāṣamāṇāṃ tu sālvaḥ kāśipateḥ sutām| atyajadbharataśreṣṭha jīrṇāṃ tvacamivoragaḥ ||

Verse 21

एवं बहुविधैर्वाक्यैर्याच्यमानस्तया नृपः । नाश्रद्दधत्साल्वपतिः कन्यायां भरतर्षभ ।।

evaṃ bahuvidhairvākyairyācyamānastayā nṛpaḥ | nāśraddadhatsālvapatiḥ kanyāyāṃ bharatarṣabha ||

Verse 22

ततः सा मन्युनाऽऽविष्टा ज्येष्ठा काशिपतेः सुता। अब्रवीत्साश्रुनयना बाष्पविप्लुतया गिरा ।।

tataḥ sā manyunā''viṣṭā jyeṣṭhā kāśipateḥ sutā| abravītsāśrunayanā bāṣpaviplutayā girā ||

Verse 23

त्वया त्यक्ता गमिष्यामि यत्र तत्र विशांपते। तत्र मे गतयः सन्तु सन्तः सत्यं यथा ध्रुवम् ।।

tvayā tyaktā gamiṣyāmi yatra tatra viśāṃpate| tatra me gatayaḥ santu santaḥ satyaṃ yathā dhruvam ||

Verse 24

एवं तां भाषमाणां तु कन्यां साल्वपतिस्तदा। परितत्याज कौरव्य करुणं परिदेवतीम् ।।

evaṃ tāṃ bhāṣamāṇāṃ tu kanyāṃ sālvapatistadā| paritatyāja kauravya karuṇaṃ paridevatīm ||

Verse 25

गच्छ गच्छेति तां साल्वः पुनः पुनरभाषत। बिभेमि भीष्मात्सुश्रोणि त्वं च भीष्मपरिग्रहः ।।

gaccha gaccheti tāṃ sālvaḥ punaḥ punarabhāṣata| bibhemi bhīṣmātsuśroṇi tvaṃ ca bhīṣmaparigrahaḥ ||

Verse 26

एवमुक्ता तु सा तेन साल्वेनादीर्घदर्शिना । निश्चक्राम पुराद्दीना रुदती कुररी यथा ।।

evamuktā tu sā tena sālvenādīrghadarśinā | niścakrāma purāddīnā rudatī kurarī yathā ||

Verse 27

भीष्म उवाच। निष्क्रामन्ती तु नगराच्चिन्तयामास दुःखिता । पृथिव्यां नास्ति युवतिर्विषमस्थतरा मया ।।

bhīṣma uvāca| niṣkrāmantī tu nagarāccintayāmāsa duḥkhitā | pṛthivyāṃ nāsti yuvatirviṣamasthatarā mayā ||

Verse 28

बन्धुर्भिर्विप्रहीणास्मि साल्वेन च निराकृता । न च शक्यं पुनर्गन्तुं मया वारणसाह्वयम् ।।

bandhurbhirviprahīṇāsmi sālvena ca nirākṛtā | na ca śakyaṃ punargantuṃ mayā vāraṇasāhvayam ||

Verse 29

अनुज्ञाता तु भीष्मेण साल्वमुद्दिश्य कारणम्। किं नु गर्हाम्यथात्मानमथ भीष्मं दुरासदम् ।।

anujñātā tu bhīṣmeṇa sālvamuddiśya kāraṇam| kiṃ nu garhāmyathātmānamatha bhīṣmaṃ durāsadam ||

Verse 30

अथवा पितरं मूढं यो मेऽकार्षीत्स्वयंवरम् । मयाऽयं स्वकृतो दोषो याऽहं भीष्मरथात्तदा ।।

athavā pitaraṃ mūḍhaṃ yo me'kārṣītsvayaṃvaram | mayā'yaṃ svakṛto doṣo yā'haṃ bhīṣmarathāttadā ||

Verse 31

प्रवृत्ते दारुणे युद्धे साल्वार्थं नापतं पुरा। तस्येयं फलनिर्वृत्तिर्यदापन्नाऽस्मि मूढवत् ।।

pravṛtte dāruṇe yuddhe sālvārthaṃ nāpataṃ purā| tasyeyaṃ phalanirvṛttiryadāpannā'smi mūḍhavat ||

Verse 32

धिग्भीष्मं धिक्क मे मन्दं पितरं मूढचेतसम् । येनाहं वीर्यशुल्केन पण्यस्त्रीव प्रचोदिता ।।

dhigbhīṣmaṃ dhikka me mandaṃ pitaraṃ mūḍhacetasam | yenāhaṃ vīryaśulkena paṇyastrīva pracoditā ||

Verse 33

धिङ्मां धिक्साल्वराजानं धिग्धातारमथापि वा । येषां दुर्नीतभावेन प्राप्तास्म्यापदमुत्तमाम् ।।

dhiṅmāṃ dhiksālvarājānaṃ dhigdhātāramathāpi vā | yeṣāṃ durnītabhāvena prāptāsmyāpadamuttamām ||

Verse 34

सर्वथा भागधेयानि स्वानि प्राप्नोति मानवः । अनयस्यास्य तु मुखं भीष्मः शान्तनवो मम ।।

sarvathā bhāgadheyāni svāni prāpnoti mānavaḥ | anayasyāsya tu mukhaṃ bhīṣmaḥ śāntanavo mama ||

Verse 35

सा भीष्मे प्रतिकर्तव्यमहं पश्यामि सांप्रतम् । तपसा वा युधा वापि दुःखहेतुः स मे मतः ।।

sā bhīṣme pratikartavyamahaṃ paśyāmi sāṃpratam | tapasā vā yudhā vāpi duḥkhahetuḥ sa me mataḥ ||

Verse 36

को नु भीष्मं युधा जेतुमुत्सहेत महीपतिः । एवं सा परिनिश्चित्य जगाम नगराद्बहिः ।।

ko nu bhīṣmaṃ yudhā jetumutsaheta mahīpatiḥ | evaṃ sā pariniścitya jagāma nagarādbahiḥ ||

Verse 37

आश्रमं पुण्यशीलानां तापसानां महात्मनाम् । ततस्तामवसद्रात्रिं तापसैः परिवारिता ।।

āśramaṃ puṇyaśīlānāṃ tāpasānāṃ mahātmanām | tatastāmavasadrātriṃ tāpasaiḥ parivāritā ||

Verse 38

आचख्यौ च यथावृत्तं सर्वमात्मनि भारत । विस्तरेण महाबाहो निखिलेन शुचिस्मिता । हरणं च विसर्गं च साल्वेन च विसर्जनम् ।।

ācakhyau ca yathāvṛttaṃ sarvamātmani bhārata | vistareṇa mahābāho nikhilena śucismitā | haraṇaṃ ca visargaṃ ca sālvena ca visarjanam ||

Verse 39

ततस्तत्र महानासीद्ब्राह्मणः संशितव्रतः । शैखावत्यस्तपोबृद्धः शास्त्रे चारण्यके गुरुः ।। ।। इति श्रीमन्महाभारते उद्योगपर्वणि अम्बोपाख्यानपर्वणि पञ्चसप्तत्यधिकशत्तमोऽध्यायः ।।

tatastatra mahānāsīdbrāhmaṇaḥ saṃśitavrataḥ | śaikhāvatyastapobṛddhaḥ śāstre cāraṇyake guruḥ || || iti śrīmanmahābhārate udyogaparvaṇi ambopākhyānaparvaṇi pañcasaptatyadhikaśattamo'dhyāyaḥ ||

Verse 40

आर्ता तामाह स मुनिः शैखावत्यो महातपाः । निःश्वसन्तीं सतीं बालां दुःखशोकपरायणाम् ।।

ārtā tāmāha sa muniḥ śaikhāvatyo mahātapāḥ | niḥśvasantīṃ satīṃ bālāṃ duḥkhaśokaparāyaṇām ||

Verse 41

एवं गते तु किं भद्रे शक्यं कर्तुं तपस्विभिः । आश्रमस्थैर्महाभागे तपोयुक्तैर्महात्मभिः ।।

evaṃ gate tu kiṃ bhadre śakyaṃ kartuṃ tapasvibhiḥ | āśramasthairmahābhāge tapoyuktairmahātmabhiḥ ||

Verse 42

सा त्वेनमब्रवीद्राजन्क्रियतां मदनुग्रहः । प्राव्राज्यमहमिच्छामि तपस्तप्स्यामि दुश्चरम् ।।

sā tvenamabravīdrājankriyatāṃ madanugrahaḥ | prāvrājyamahamicchāmi tapastapsyāmi duścaram ||

Verse 43

मयैव यानि कर्माणि पूर्वदेहे तु मूढया। कृतानि नूनं पापानि तेषामेतत्फलं ध्रुवम् ।।

mayaiva yāni karmāṇi pūrvadehe tu mūḍhayā| kṛtāni nūnaṃ pāpāni teṣāmetatphalaṃ dhruvam ||

Verse 44

नोत्सहे तु पुनर्गन्तुं स्वजनं प्रति तापसाः । प्रत्याख्याता निरानन्दा साल्वेन च निराकृता ।।

notsahe tu punargantuṃ svajanaṃ prati tāpasāḥ | pratyākhyātā nirānandā sālvena ca nirākṛtā ||

Verse 45

उपदिष्टमिहेच्छामि तापस्यं वीतकल्मषाः । युष्माभिर्देवसंकाशैः कृपा भवतु वो मयि ।।

upadiṣṭamihecchāmi tāpasyaṃ vītakalmaṣāḥ | yuṣmābhirdevasaṃkāśaiḥ kṛpā bhavatu vo mayi ||

Verse 46

स तामाश्वासयत्कन्यां दृष्टान्तागमहेतुभिः । सान्त्वयामास कार्यं च प्रतिजज्ञे द्विजैः सह ।। शैखावत्यः शिखावान् वह्निस्तत्साध्यानि श्रौतस्मार्तकर्माणि शैखावतानि तेषु साधुः शैखावत्यः। आरण्यके उपनिषदि गुरुब्रह्मविदित्यर्थः ।।

sa tāmāśvāsayatkanyāṃ dṛṣṭāntāgamahetubhiḥ | sāntvayāmāsa kāryaṃ ca pratijajñe dvijaiḥ saha || śaikhāvatyaḥ śikhāvān vahnistatsādhyāni śrautasmārtakarmāṇi śaikhāvatāni teṣu sādhuḥ śaikhāvatyaḥ| āraṇyake upaniṣadi gurubrahmavidityarthaḥ ||