Adhyaya 172

Verse 1

भीष्मेण दुर्योधनंप्रति शिखण्डिनः स्त्रीपूर्वत्वमभिधाय तेन सह युद्धाकरणप्रतिज्ञा ।। 1 ।। भीष्म उवाच। रोचमानो महाराज पाण्डवानां महारथः। योत्स्यतेऽमरवत्संख्ये परसैन्येषु भारत ।।

bhīṣmeṇa duryodhanaṃprati śikhaṇḍinaḥ strīpūrvatvamabhidhāya tena saha yuddhākaraṇapratijñā || 1 || bhīṣma uvāca| rocamāno mahārāja pāṇḍavānāṃ mahārathaḥ| yotsyate'maravatsaṃkhye parasainyeṣu bhārata ||

Verse 2

पुरुजित्कृन्तिभोजश्च महेष्वासो महाबलः । मातुलो भीमसेनस्य स च मेऽतिरथो मतः ।।

purujitkṛntibhojaśca maheṣvāso mahābalaḥ | mātulo bhīmasenasya sa ca me'tiratho mataḥ ||

Verse 3

एष वीरो महेष्वासः कृती च निपुणश्च ह । चित्रयोधी च शक्तश्च मतो मे रथपुङ्गवः ।।

eṣa vīro maheṣvāsaḥ kṛtī ca nipuṇaśca ha | citrayodhī ca śaktaśca mato me rathapuṅgavaḥ ||

Verse 4

स योत्स्यति हि विक्रम्य मघवानिव दानवैः । योधा ये चास्य विख्याताः सर्वे युद्धविशारदाः ।।

sa yotsyati hi vikramya maghavāniva dānavaiḥ | yodhā ye cāsya vikhyātāḥ sarve yuddhaviśāradāḥ ||

Verse 5

भागिनेयकृते वीरः स करिष्यति संगरे । सुमहत्कर्म पाण्डूनां स्थितः प्रियहिते रतः ।।

bhāgineyakṛte vīraḥ sa kariṣyati saṃgare | sumahatkarma pāṇḍūnāṃ sthitaḥ priyahite rataḥ ||

Verse 6

भैमसेनिर्महाराज हैडिम्बो राक्षसेश्वरः । मतो मे बहुमायावी रथयूथपयूथपः ।।

bhaimasenirmahārāja haiḍimbo rākṣaseśvaraḥ | mato me bahumāyāvī rathayūthapayūthapaḥ ||

Verse 7

योत्स्यते समरे तात मायावी समरप्रियः । ये चास्य राक्षसा वीराः सचिवा वशवर्तिनः ।।

yotsyate samare tāta māyāvī samarapriyaḥ | ye cāsya rākṣasā vīrāḥ sacivā vaśavartinaḥ ||

Verse 8

एते चान्ये च बहवो नानाजनपदेश्वराः । समेताः पाण्डवस्यार्थे वासुदेवपुरोगमाः ।।

ete cānye ca bahavo nānājanapadeśvarāḥ | sametāḥ pāṇḍavasyārthe vāsudevapurogamāḥ ||

Verse 9

एते प्राधान्यतो राजन्पाण्डवस्य महात्मनः । रथाश्चातिरथाश्चैव ये चान्येऽर्धंरथा नृप ।।

ete prādhānyato rājanpāṇḍavasya mahātmanaḥ | rathāścātirathāścaiva ye cānye'rdhaṃrathā nṛpa ||

Verse 10

नेष्यन्ति समरे सेनां भीमां यौधिष्ठिरीं नृप । महेन्द्रेणेव वीरेण पाल्यमानां किरीटिना ।।

neṣyanti samare senāṃ bhīmāṃ yaudhiṣṭhirīṃ nṛpa | mahendreṇeva vīreṇa pālyamānāṃ kirīṭinā ||

Verse 11

तैरहं समरे वीर मायाविद्भिर्जयैषिभिः । योत्स्यामि जयमाकाङ्क्षन्नथ वा निधनं रणे ।।

tairahaṃ samare vīra māyāvidbhirjayaiṣibhiḥ | yotsyāmi jayamākāṅkṣannatha vā nidhanaṃ raṇe ||

Verse 12

वासुदेवं च पार्थं च चक्रगाण्डीवधारिणौ । सन्ध्यागताविवार्केन्दू सभेष्येते रथोत्तमौ ।।

vāsudevaṃ ca pārthaṃ ca cakragāṇḍīvadhāriṇau | sandhyāgatāvivārkendū sabheṣyete rathottamau ||

Verse 13

यं चैव ते रथोदाराः पाण्डुपुत्रस्य सैनिकाः । सह सैन्यानहं तांश्च प्रतीयां रणमूर्धनि ।।

yaṃ caiva te rathodārāḥ pāṇḍuputrasya sainikāḥ | saha sainyānahaṃ tāṃśca pratīyāṃ raṇamūrdhani ||

Verse 14

एते रथाश्चातिरथाश्च तुभ्यं यथाप्रधानं नृप कीर्तिता मया। तथा परे येऽर्धरथाश्च केचि- त्तथैंव तेषामपि कौरवेन्द्र ।।

ete rathāścātirathāśca tubhyaṃ yathāpradhānaṃ nṛpa kīrtitā mayā| tathā pare ye'rdharathāśca keci- ttathaiṃva teṣāmapi kauravendra ||

Verse 15

अर्जुनं वासुदेवं च ये चान्ये तत्र पार्थिवाः। सर्वांस्तान्वारयिष्यामि यावद्द्रक्ष्यामि भारत ।।

arjunaṃ vāsudevaṃ ca ye cānye tatra pārthivāḥ| sarvāṃstānvārayiṣyāmi yāvaddrakṣyāmi bhārata ||

Verse 16

पाञ्चाल्यं तु महाबाहो नाहं हन्यां शिखण्डिनम् । उद्यतेषमथो दृष्ट्वा प्रतियुध्यन्तमाहवे ।।

pāñcālyaṃ tu mahābāho nāhaṃ hanyāṃ śikhaṇḍinam | udyateṣamatho dṛṣṭvā pratiyudhyantamāhave ||

Verse 17

लोकस्तं वेद यदहं पितुः प्रियचिकीर्षया । प्राप्तं राज्यं परित्यज्य ब्रह्मचर्यव्रते स्थितः ।।

lokastaṃ veda yadahaṃ pituḥ priyacikīrṣayā | prāptaṃ rājyaṃ parityajya brahmacaryavrate sthitaḥ ||

Verse 18

चित्राङ्गदं कौरवाणामाधिपत्येऽभ्यषेचयम्। विचित्रवीर्यं च शिशुं यौवराज्येऽभ्यषेचयम् ।।

citrāṅgadaṃ kauravāṇāmādhipatye'bhyaṣecayam| vicitravīryaṃ ca śiśuṃ yauvarājye'bhyaṣecayam ||

Verse 19

देवव्रतत्वं विज्ञाप्य पृथिवीं सर्वराजसु । नैव हन्यां स्त्रियं जातु न स्त्रीपूर्वं कदाचन ।। ।। इति श्रीमन्महाभारते उद्योगपर्वणि रथातिरथसंख्यानपर्वणि द्विसप्तत्यधिकशततमोऽध्यायः ।। ।। समाप्तं च रथातिरथसंख्यानपर्व ।।

devavratatvaṃ vijñāpya pṛthivīṃ sarvarājasu | naiva hanyāṃ striyaṃ jātu na strīpūrvaṃ kadācana || || iti śrīmanmahābhārate udyogaparvaṇi rathātirathasaṃkhyānaparvaṇi dvisaptatyadhikaśatatamo'dhyāyaḥ || || samāptaṃ ca rathātirathasaṃkhyānaparva ||

Verse 20

स हि स्त्रीपूर्वको राजञ्शिखण्डी यदि ते श्रुतः । कन्या भूत्वा पुमाञ्चातो न योत्स्ये तेन भारत ।।

sa hi strīpūrvako rājañśikhaṇḍī yadi te śrutaḥ | kanyā bhūtvā pumāñcāto na yotsye tena bhārata ||

Verse 21

सर्वांस्त्वन्यान्हनिष्यामि पार्थिवान्भरतर्षभ । यान्समेष्यामि समरे न तु कुन्तीसुतान्नृप ।।

sarvāṃstvanyānhaniṣyāmi pārthivānbharatarṣabha | yānsameṣyāmi samare na tu kuntīsutānnṛpa ||