Adhyaya 171

Verse 1

भीष्मेण पाण्डवसेनायां रथातिरथसंख्यानम् ।। 1 ।। भीष्म उवाच। पाञ्चालराजस्य सुतो राजन्परपुरंजयः । शिखण्डी रथमुख्यो मे मतः पार्थस्य भारत ।।

bhīṣmeṇa pāṇḍavasenāyāṃ rathātirathasaṃkhyānam || 1 || bhīṣma uvāca| pāñcālarājasya suto rājanparapuraṃjayaḥ | śikhaṇḍī rathamukhyo me mataḥ pārthasya bhārata ||

Verse 2

एष योत्स्यति संग्रामे नाशयन्पूर्वसंस्थितम् । परं यशो विप्रथयंस्तव सेनासु भारत ।। ।। इति श्रीमन्महाभारते उद्योगपर्वणि रथातिरथसंख्यानपर्वणि एकसप्तत्यधिकशततमोऽध्यायः ।।

eṣa yotsyati saṃgrāme nāśayanpūrvasaṃsthitam | paraṃ yaśo viprathayaṃstava senāsu bhārata || || iti śrīmanmahābhārate udyogaparvaṇi rathātirathasaṃkhyānaparvaṇi ekasaptatyadhikaśatatamo'dhyāyaḥ ||

Verse 3

एतस्य बहुलाः सेनाः पाञ्चालाश्च प्रभद्रकाः । तेनासौ रथवंशेन महत्कर्म करिष्यति ।।

etasya bahulāḥ senāḥ pāñcālāśca prabhadrakāḥ | tenāsau rathavaṃśena mahatkarma kariṣyati ||

Verse 4

धृष्टद्युम्नश्च सेनानीः सर्वसेनासु भारत । मतो मेऽतिरथो राजन्द्रोणशिष्यो महारथः ।।

dhṛṣṭadyumnaśca senānīḥ sarvasenāsu bhārata | mato me'tiratho rājandroṇaśiṣyo mahārathaḥ ||

Verse 5

एष योत्स्यति संग्रामे सूदयन्वै परान्रणे। भगवानिव संक्रुद्धः पिनाकी युगसंक्षये ।।

eṣa yotsyati saṃgrāme sūdayanvai parānraṇe| bhagavāniva saṃkruddhaḥ pinākī yugasaṃkṣaye ||

Verse 6

एतस्य तद्रथानीकं कथयन्ति रणप्रियाः । बहुत्वात्सागरप्रख्यं देवानामिव संयुगे ।।

etasya tadrathānīkaṃ kathayanti raṇapriyāḥ | bahutvātsāgaraprakhyaṃ devānāmiva saṃyuge ||

Verse 7

क्षत्रधर्मा तु राजेन्द्र मतो मेऽर्धरथो नृप। धृष्टद्युम्नस्य तनयो बाल्यान्नातिकृतश्रमः ।।

kṣatradharmā tu rājendra mato me'rdharatho nṛpa| dhṛṣṭadyumnasya tanayo bālyānnātikṛtaśramaḥ ||

Verse 8

शिशुपालसुतो वीरश्चेदिराजो महारथः। धृष्टकेतुर्महेष्वासः संबन्धी पाण्डवस्य ह ।।

śiśupālasuto vīraścedirājo mahārathaḥ| dhṛṣṭaketurmaheṣvāsaḥ saṃbandhī pāṇḍavasya ha ||

Verse 9

एष चेदिपतिः शूरः सह पुत्रेण भारत । महारथानां सुकरं महत्कर्म करिष्यति ।।

eṣa cedipatiḥ śūraḥ saha putreṇa bhārata | mahārathānāṃ sukaraṃ mahatkarma kariṣyati ||

Verse 10

क्षत्रधर्मरतो मह्यं मतः परपुरंजयः । क्षत्रदेवस्तु राजेन्द्र पाण्डवेषु रथोत्तमः ।।

kṣatradharmarato mahyaṃ mataḥ parapuraṃjayaḥ | kṣatradevastu rājendra pāṇḍaveṣu rathottamaḥ ||

Verse 11

जयन्तश्चामितौजाश्च सत्यजिच्च महारथः । महारथा महात्मानः सर्वे पाञ्चालसत्तमाः ।।

jayantaścāmitaujāśca satyajicca mahārathaḥ | mahārathā mahātmānaḥ sarve pāñcālasattamāḥ ||

Verse 12

योत्स्यन्ते समरे तात संरब्धा इव कुञ्जराः । अजो भोजश्च विक्रान्तौ पाण्डवार्थे महारथौ ।।

yotsyante samare tāta saṃrabdhā iva kuñjarāḥ | ajo bhojaśca vikrāntau pāṇḍavārthe mahārathau ||

Verse 13

योत्स्येते बलिनौ शूरौ परं शक्त्या यतिष्यतः। शीघ्रास्त्राश्चित्रयोद्धारः कृतिनो दृढविक्रमाः ।। नाशयन् पूर्वसंस्थितं प्राचीनं स्त्रीत्वेनावस्थानं अदर्शयन्। पौरुषं दर्शयन्नित्यर्थः ।।

yotsyete balinau śūrau paraṃ śaktyā yatiṣyataḥ| śīghrāstrāścitrayoddhāraḥ kṛtino dṛḍhavikramāḥ || nāśayan pūrvasaṃsthitaṃ prācīnaṃ strītvenāvasthānaṃ adarśayan| pauruṣaṃ darśayannityarthaḥ ||

Verse 14

केकयाः पञ्च राजेन्द्र भ्रातरो दृढविक्रमाः । सर्वे चैव रथोदाराः सर्वे लोहितकध्वजाः ।।

kekayāḥ pañca rājendra bhrātaro dṛḍhavikramāḥ | sarve caiva rathodārāḥ sarve lohitakadhvajāḥ ||

Verse 15

काशिकः सुकुमारश्च नीलो यश्चापरो नृप । सूर्यदत्तश्च शङ्खश्च मदिराश्वश्च नामतः ।।

kāśikaḥ sukumāraśca nīlo yaścāparo nṛpa | sūryadattaśca śaṅkhaśca madirāśvaśca nāmataḥ ||

Verse 16

सर्व एव रथोदाराः सर्वे चाहवलक्षणाः । सर्वास्त्रविदुषः सर्वे महात्मानो मता मम ।। शक्त्या क्षयिष्यत इति डo झo पाठः। क्षयिष्यतः सामर्थ्य दर्शयिष्यतः। ऐश्वर्यार्थोयं क्षयतिः ।।

sarva eva rathodārāḥ sarve cāhavalakṣaṇāḥ | sarvāstraviduṣaḥ sarve mahātmāno matā mama || śaktyā kṣayiṣyata iti ḍao jhao pāṭhaḥ| kṣayiṣyataḥ sāmarthya darśayiṣyataḥ| aiśvaryārthoyaṃ kṣayatiḥ ||

Verse 17

वार्धक्षेमिर्महाराज मतो मम महारथः । चित्रायुघश्च नृपतिर्मतो मे रथसत्तमः ।।

vārdhakṣemirmahārāja mato mama mahārathaḥ | citrāyughaśca nṛpatirmato me rathasattamaḥ ||

Verse 18

स हि सङ्ग्रामशोभी च भक्तश्चापि किरीटिनः । चेकितानः सत्यधृतिः पाण्डवानां महारथौ । द्वाविमौ पुरुषव्याघ्रौ रथोदारौ मतौ मम ।।

sa hi saṅgrāmaśobhī ca bhaktaścāpi kirīṭinaḥ | cekitānaḥ satyadhṛtiḥ pāṇḍavānāṃ mahārathau | dvāvimau puruṣavyāghrau rathodārau matau mama ||

Verse 19

व्याघ्रदत्तश्च राजेन्द्र चन्द्रसेनश्च भारत। मतौ मम रथोदारौ पाण्डवानां न संशयः ।।

vyāghradattaśca rājendra candrasenaśca bhārata| matau mama rathodārau pāṇḍavānāṃ na saṃśayaḥ ||

Verse 20

सेनाबिन्दुश्च राजेन्द्र क्रोधहन्ता च नामतः । यः समो वासुदेवेन भीमसेनेन वा विभो ।।

senābinduśca rājendra krodhahantā ca nāmataḥ | yaḥ samo vāsudevena bhīmasenena vā vibho ||

Verse 21

स योत्स्यति हि विक्रम्य समरे तव सैनिकैः । मां च द्रोणं कृपं चैव यथा संमन्यते भवान् ।।

sa yotsyati hi vikramya samare tava sainikaiḥ | māṃ ca droṇaṃ kṛpaṃ caiva yathā saṃmanyate bhavān ||

Verse 22

तथा स समरश्लाघी मन्तव्यो रथसत्तमः । काश्यः परमशीघ्रास्त्रः श्लाघनीयो नरोत्तमः ।।

tathā sa samaraślāghī mantavyo rathasattamaḥ | kāśyaḥ paramaśīghrāstraḥ ślāghanīyo narottamaḥ ||

Verse 23

रथ एकगुणो मह्यं ज्ञेयः परपुरंजयः । अयं च युधि विक्रान्तो मन्तव्योष्टगुणो रथः ।।

ratha ekaguṇo mahyaṃ jñeyaḥ parapuraṃjayaḥ | ayaṃ ca yudhi vikrānto mantavyoṣṭaguṇo rathaḥ ||

Verse 24

सत्यजित्समरश्लाघी द्रुपदस्यात्मजो युवा । गतः सोऽतिरथत्वं हि धृष्टद्युम्नेन संमितः ।।

satyajitsamaraślāghī drupadasyātmajo yuvā | gataḥ so'tirathatvaṃ hi dhṛṣṭadyumnena saṃmitaḥ ||

Verse 25

पाण्डवानां यशस्कामः परं कर्म करिष्यति । अनुरक्ताश्च शूरश्च रथोऽयमपरो महान् ।।

pāṇḍavānāṃ yaśaskāmaḥ paraṃ karma kariṣyati | anuraktāśca śūraśca ratho'yamaparo mahān ||

Verse 26

पाण्ड्यराजो महावीर्यः पाण्डवानां धुरंधरः । दृढधन्वा महेष्वासः पाण्डवानां महारथः ।।

pāṇḍyarājo mahāvīryaḥ pāṇḍavānāṃ dhuraṃdharaḥ | dṛḍhadhanvā maheṣvāsaḥ pāṇḍavānāṃ mahārathaḥ ||

Verse 27

श्रेणिमान्कौरवश्रेष्ठ वसुदानश्च पार्थिवः । उभावेतावतिरथौ मतौ परपुरंजयौ ।।

śreṇimānkauravaśreṣṭha vasudānaśca pārthivaḥ | ubhāvetāvatirathau matau parapuraṃjayau ||