Adhyaya 169

Verse 1

भीष्मेण पाण्डवसेनायां रथातिरथसंख्यानम् ।। 1 ।। भीष्म उवाच। एते रथास्तवाख्यातास्तथैवातिरथा नृप। ये चाप्यर्धरथा राजन्पाण्डवानामतः श्रृणु ।।

bhīṣmeṇa pāṇḍavasenāyāṃ rathātirathasaṃkhyānam || 1 || bhīṣma uvāca| ete rathāstavākhyātāstathaivātirathā nṛpa| ye cāpyardharathā rājanpāṇḍavānāmataḥ śrṛṇu ||

Verse 2

यदि कौतूहलं तेऽद्य पाण्डवानां बले नृप । रथसंख्यां शृणुष्व त्वं सहैभिर्वसुधाधिपैः ।।

yadi kautūhalaṃ te'dya pāṇḍavānāṃ bale nṛpa | rathasaṃkhyāṃ śṛṇuṣva tvaṃ sahaibhirvasudhādhipaiḥ ||

Verse 3

स्वयं राजा रथोदारः पाण्डवः कुन्तनन्दनः । अग्निवत्समरे तात चरिष्यति न संशयः ।।

svayaṃ rājā rathodāraḥ pāṇḍavaḥ kuntanandanaḥ | agnivatsamare tāta cariṣyati na saṃśayaḥ ||

Verse 4

भीमसेनस्तु राजेन्द्र रथोऽष्टगुणसंमितः । न तस्यास्ति समो युद्धे गदया सायकैरपि ।।

bhīmasenastu rājendra ratho'ṣṭaguṇasaṃmitaḥ | na tasyāsti samo yuddhe gadayā sāyakairapi ||

Verse 5

नागायुतबलो मानी तेजसा न स मानुषः । माद्रीपुत्रो च रथिनौ द्वावेव पुरुषर्षभौ ।।

nāgāyutabalo mānī tejasā na sa mānuṣaḥ | mādrīputro ca rathinau dvāveva puruṣarṣabhau ||

Verse 6

अश्विनाविव रूपेण तेजसा च समन्वितौ। एते चमूमुखगताः स्मरन्तः क्लेशमुत्तमम् ।।

aśvināviva rūpeṇa tejasā ca samanvitau| ete camūmukhagatāḥ smarantaḥ kleśamuttamam ||

Verse 7

रुद्रवत्प्रचरिष्यन्ति तत्र मे नास्ति संशयः । सर्व एव महात्मानः सालस्तम्भा इवोद्गताः ।।

rudravatpracariṣyanti tatra me nāsti saṃśayaḥ | sarva eva mahātmānaḥ sālastambhā ivodgatāḥ ||

Verse 8

प्रादेशेनाधिकाः पुंभिरन्यैस्ते च प्रमाणतः। सिंहसंहननाः सर्वे पाण्डुपुत्रा महाबलाः ।।

prādeśenādhikāḥ puṃbhiranyaiste ca pramāṇataḥ| siṃhasaṃhananāḥ sarve pāṇḍuputrā mahābalāḥ ||

Verse 9

चरितब्रह्मचर्याश्च सर्वे तात तपस्विनः। ह्रीमन्तः पुरुषव्याघ्रा व्याघ्रा इव बलोत्कटाः ।।

caritabrahmacaryāśca sarve tāta tapasvinaḥ| hrīmantaḥ puruṣavyāghrā vyāghrā iva balotkaṭāḥ ||

Verse 10

जवे प्रहारे संमर्दे सर्व एवातिमानुषाः । सर्वैर्जिता महीपाला दिग्जये भरतर्षभ ।।

jave prahāre saṃmarde sarva evātimānuṣāḥ | sarvairjitā mahīpālā digjaye bharatarṣabha ||

Verse 11

न चैषां पुरुषाः केचिदायुधानि गदाः शरान्। विषहन्ति सदा कर्तुमधिज्यान्यपि कौरव ।।

na caiṣāṃ puruṣāḥ kecidāyudhāni gadāḥ śarān| viṣahanti sadā kartumadhijyānyapi kaurava ||

Verse 12

उद्यन्तुं वा गदा गुर्वीः शरान्वा क्षेप्तुमाहवे । जवे लक्ष्यस्य हरणे भोज्ये पांसुविकर्षणे ।। ।। इति श्रीमन्महाभारते उद्योगपर्वणि रथातिरथसंख्यानपर्वणि एकोनसप्तत्यधिकशततमोऽध्यायः ।।

udyantuṃ vā gadā gurvīḥ śarānvā kṣeptumāhave | jave lakṣyasya haraṇe bhojye pāṃsuvikarṣaṇe || || iti śrīmanmahābhārate udyogaparvaṇi rathātirathasaṃkhyānaparvaṇi ekonasaptatyadhikaśatatamo'dhyāyaḥ ||

Verse 13

बालैरपि भवन्तस्तैः सर्व एव विशेषिताः। एतत्सैन्यं समासाद्य सर्व एव बलोत्कटाः ।।

bālairapi bhavantastaiḥ sarva eva viśeṣitāḥ| etatsainyaṃ samāsādya sarva eva balotkaṭāḥ ||

Verse 14

विध्वंसयिष्यन्ति रणे मा स्म तैः सह संगमः । एकैकशस्त संमर्दे हन्युः सर्वान्महीक्षितः ।।

vidhvaṃsayiṣyanti raṇe mā sma taiḥ saha saṃgamaḥ | ekaikaśasta saṃmarde hanyuḥ sarvānmahīkṣitaḥ ||

Verse 15

प्रत्यक्षं तव राजेन्द्र राजसूये यथाभवत् । द्रौपद्याश्च परिक्लेशं द्यूते च परुषा गिरः ।।

pratyakṣaṃ tava rājendra rājasūye yathābhavat | draupadyāśca parikleśaṃ dyūte ca paruṣā giraḥ ||

Verse 16

ते स्मरन्तश्च सङ्ग्रामे चरिष्यन्ति च रुद्रवत् । लोहिताक्षो गुडाकेशो नारायणसहायवान् ।।

te smarantaśca saṅgrāme cariṣyanti ca rudravat | lohitākṣo guḍākeśo nārāyaṇasahāyavān ||

Verse 17

उभोयोः सेनयोर्वीरो रथो नास्तीति तादृशः । न हि देवेषु वा पूर्वं मनुष्येषूरगेषु च ।।

ubhoyoḥ senayorvīro ratho nāstīti tādṛśaḥ | na hi deveṣu vā pūrvaṃ manuṣyeṣūrageṣu ca ||

Verse 18

राक्षसेष्वथ यक्षेषु नरेषु कुत एव तु । भूतोथ वा भविष्यो वा रथः कश्चिन्मया श्रुतः ।।

rākṣaseṣvatha yakṣeṣu nareṣu kuta eva tu | bhūtotha vā bhaviṣyo vā rathaḥ kaścinmayā śrutaḥ ||

Verse 19

समायुक्तो महाराज रथः पार्थस्य धीमतः। वासुदेवश्च संयन्ता योद्धा चैव धनञ्जयः ।।

samāyukto mahārāja rathaḥ pārthasya dhīmataḥ| vāsudevaśca saṃyantā yoddhā caiva dhanañjayaḥ ||

Verse 20

गाण्डीवं च धनुर्दिव्यं ते चाश्वा वातरंहसः । अभेद्यं कवचं दिव्यमक्षय्यौ च महेषुधी ।।

gāṇḍīvaṃ ca dhanurdivyaṃ te cāśvā vātaraṃhasaḥ | abhedyaṃ kavacaṃ divyamakṣayyau ca maheṣudhī ||

Verse 21

अस्त्रग्रामश्च माहेन्द्रो रौद्रः कौबेर एवच । याम्यश्च वारुणश्चैव गदाश्चोग्रप्रदर्शनाः ।।

astragrāmaśca māhendro raudraḥ kaubera evaca | yāmyaśca vāruṇaścaiva gadāścograpradarśanāḥ ||

Verse 22

वज्रादीनि च मुख्यानि नानाप्रहरणानि च । दानवानां सहस्राणि हिरण्यपुरवासिनाम् ।।

vajrādīni ca mukhyāni nānāpraharaṇāni ca | dānavānāṃ sahasrāṇi hiraṇyapuravāsinām ||

Verse 23

हतान्येकरथेनाजौ कस्तस्य सदृशो रथः। एष हन्याद्धि संरम्भी बलवान्सत्यविक्रमः ।।

hatānyekarathenājau kastasya sadṛśo rathaḥ| eṣa hanyāddhi saṃrambhī balavānsatyavikramaḥ ||

Verse 24

तव सेनां महाबाहुः स्वां चैव परिपालयन्। अहं चैनं प्रत्युदियामाचार्यो वा धनञ्जयम् ।। भोज्ये कौटिल्ये मर्मपीडने इतियावत्। भुज कौटिल्येऽस्य रूपम्। पांसुविकर्षणे पांसुषु विकर्षणे भूमौ मुष्टियुद्धे इत्यर्थः ।।

tava senāṃ mahābāhuḥ svāṃ caiva paripālayan| ahaṃ cainaṃ pratyudiyāmācāryo vā dhanañjayam || bhojye kauṭilye marmapīḍane itiyāvat| bhuja kauṭilye'sya rūpam| pāṃsuvikarṣaṇe pāṃsuṣu vikarṣaṇe bhūmau muṣṭiyuddhe ityarthaḥ ||

Verse 25

न तृतीयोऽस्ति राजेन्द्र सेनयोरुभयोरपि । य एनं शरवर्षाणि वर्षन्तमुदियाद्रथी ।।

na tṛtīyo'sti rājendra senayorubhayorapi | ya enaṃ śaravarṣāṇi varṣantamudiyādrathī ||

Verse 26

जीमूत इव घर्मान्ते महावातसमीरितः । समायुक्तस्तु कौन्तेयो वासुदेवसहायवान् । तरुणश्च कृती चैव जीर्णावावामुभावपि ।।

jīmūta iva gharmānte mahāvātasamīritaḥ | samāyuktastu kaunteyo vāsudevasahāyavān | taruṇaśca kṛtī caiva jīrṇāvāvāmubhāvapi ||

Verse 27

वैशंपायन उवाच। एतच्छ्रुत्वा तु भीष्मस्य राज्ञां दध्वंसिरे तदा। काञ्चनाङ्गदिनः पीना भुजाश्चन्दनरूषिताः ।।

vaiśaṃpāyana uvāca| etacchrutvā tu bhīṣmasya rājñāṃ dadhvaṃsire tadā| kāñcanāṅgadinaḥ pīnā bhujāścandanarūṣitāḥ ||

Verse 28

मनोभिः सह संवेगैः संस्मृत्य च पुरातनम् । सामर्थ्यं पाण्डवेयानां यथा प्रत्यक्षदर्शनात् ।।

manobhiḥ saha saṃvegaiḥ saṃsmṛtya ca purātanam | sāmarthyaṃ pāṇḍaveyānāṃ yathā pratyakṣadarśanāt ||