Adhyaya 168

Verse 1

भीष्मेण कर्णस्यार्धरथत्वे कथिते तेन भूष्मोपालम्भनपूर्वकं तज्जीवितावधि स्वेन युद्धाकरणप्रतिज्ञा ।। 1 ।। भीष्मेण कर्णगर्हणे दुर्योधनेन भीष्मंप्रति सान्त्वनपूर्वकं परसेनायां रथातिरथसंख्यानप्रार्थना ।। 2 ।। भीष्म उवाच। अचलो वृषकश्चैव सहितौ भ्रातरावुभौ । रथौ तव दुराधर्षौ शत्रून्विध्वंसयिष्यतः ।।

bhīṣmeṇa karṇasyārdharathatve kathite tena bhūṣmopālambhanapūrvakaṃ tajjīvitāvadhi svena yuddhākaraṇapratijñā || 1 || bhīṣmeṇa karṇagarhaṇe duryodhanena bhīṣmaṃprati sāntvanapūrvakaṃ parasenāyāṃ rathātirathasaṃkhyānaprārthanā || 2 || bhīṣma uvāca| acalo vṛṣakaścaiva sahitau bhrātarāvubhau | rathau tava durādharṣau śatrūnvidhvaṃsayiṣyataḥ ||

Verse 2

बलवन्तौ नरव्याघ्रौ दृढक्रोधौ प्रहारिणौ। गान्धारमुख्यौ तरुणौ दर्शनीयौ महाबलौ ।।

balavantau naravyāghrau dṛḍhakrodhau prahāriṇau| gāndhāramukhyau taruṇau darśanīyau mahābalau ||

Verse 3

सखा ते दयितो नित्यं य एष रणकर्कशः । उत्साहयति राजंस्त्वां विग्रहे पाण्डवैः सह ।।

sakhā te dayito nityaṃ ya eṣa raṇakarkaśaḥ | utsāhayati rājaṃstvāṃ vigrahe pāṇḍavaiḥ saha ||

Verse 4

परुषः कत्थनो नीचः कर्णो वैकर्तनस्त्रव । मन्त्री नेता च बन्धुश्च मानी चात्यन्तमुच्छ्रितः ।।

paruṣaḥ katthano nīcaḥ karṇo vaikartanastrava | mantrī netā ca bandhuśca mānī cātyantamucchritaḥ ||

Verse 5

एष नैव रथः पूर्णो न चाप्यतिरथो रणे । वियुक्तः कवचेनैष सहजेन विचेतनः ।। ।। इति श्रीमन्महाभारते उद्योगपर्वणि रथातिरथसंख्यानपर्वणि अष्टषष्ट्यधिकशततमोऽध्यायः ।।

eṣa naiva rathaḥ pūrṇo na cāpyatiratho raṇe | viyuktaḥ kavacenaiṣa sahajena vicetanaḥ || || iti śrīmanmahābhārate udyogaparvaṇi rathātirathasaṃkhyānaparvaṇi aṣṭaṣaṣṭyadhikaśatatamo'dhyāyaḥ ||

Verse 6

कुण्डलाभ्यां च दिव्याभ्यां वियुक्तः सततं घृणी । अभिशापाच्च रामस्य ब्राह्मणस्य च भाषणात् ।। विचेतनः मूर्खः ।।

kuṇḍalābhyāṃ ca divyābhyāṃ viyuktaḥ satataṃ ghṛṇī | abhiśāpācca rāmasya brāhmaṇasya ca bhāṣaṇāt || vicetanaḥ mūrkhaḥ ||

Verse 7

करणानां वियोगाच्च तेन मेऽर्थरथो मतः। नैष फाल्गुनमासाद्य पुनर्जीवन्विमोक्ष्यते।। घृणी निन्दकः ।।

karaṇānāṃ viyogācca tena me'rtharatho mataḥ| naiṣa phālgunamāsādya punarjīvanvimokṣyate|| ghṛṇī nindakaḥ ||

Verse 8

ततोऽब्रवीत्पुनर्द्रोणः सर्वशस्त्रभृतां वरः। एवमेतद्यथाऽऽत्थ त्वं न मिथ्यास्ति कदाचन ।।

tato'bravītpunardroṇaḥ sarvaśastrabhṛtāṃ varaḥ| evametadyathā''ttha tvaṃ na mithyāsti kadācana ||

Verse 9

रणेरणेऽभिमानी च विमुखश्चापि दृश्यते। घृणी कर्णः प्रमादी च तेन मेऽर्धरथो मतः ।।

raṇeraṇe'bhimānī ca vimukhaścāpi dṛśyate| ghṛṇī karṇaḥ pramādī ca tena me'rdharatho mataḥ ||

Verse 10

संजय उवाच। एतच्छ्रुत्वा तु राधेयः क्रोधादुल्फाल्य लोचने । उवाच भीष्मं राधेयस्तुदन्वाग्भिः प्रतोदवत् ।।

saṃjaya uvāca| etacchrutvā tu rādheyaḥ krodhādulphālya locane | uvāca bhīṣmaṃ rādheyastudanvāgbhiḥ pratodavat ||

Verse 11

पितामह यथेष्टं मां वाक्शरैरुपकृन्तसि । अनागसं सदा द्वेषादेवमेव पदेपदे ।।

pitāmaha yatheṣṭaṃ māṃ vākśarairupakṛntasi | anāgasaṃ sadā dveṣādevameva padepade ||

Verse 12

मर्षयामि च तत्सर्वं दुर्योधनकृतेन वै । त्वं तुं मां मान्यसे मन्दं यथा कापुरुषं तथा ।।

marṣayāmi ca tatsarvaṃ duryodhanakṛtena vai | tvaṃ tuṃ māṃ mānyase mandaṃ yathā kāpuruṣaṃ tathā ||

Verse 13

भवानर्धरथो मह्यं मतो वै नात्र संशयः । सर्वस्य जगतश्चैव गाङ्गेयो न मृषा वदेत् ।। करणाना सहजकवचादीनाम् ।।

bhavānardharatho mahyaṃ mato vai nātra saṃśayaḥ | sarvasya jagataścaiva gāṅgeyo na mṛṣā vadet || karaṇānā sahajakavacādīnām ||

Verse 14

कुरूणामहितो नित्यं न च राजाऽवबुध्यते । को हि नाम समानेषु राजसूदारकर्मसु ।।

kurūṇāmahito nityaṃ na ca rājā'vabudhyate | ko hi nāma samāneṣu rājasūdārakarmasu ||

Verse 15

तेजोवधमिमं कुर्याद्विभेदयिषुराहवे । यथा त्वं गुणविद्वेषादपरागं चिकीर्षसि ।। भवान् कर्णोऽधरथो मह्यं मम मत इति गाङ्गेयो वदेत्तन्न मृषेति सर्वस्य जगतो मत इति संबन्धः । त्वद्वाक्यात्सर्वेपि मामवमंस्यन्त इति भावः । गाङ्गेय न मृषावदे इति खo घo पाठः ।।

tejovadhamimaṃ kuryādvibhedayiṣurāhave | yathā tvaṃ guṇavidveṣādaparāgaṃ cikīrṣasi || bhavān karṇo'dharatho mahyaṃ mama mata iti gāṅgeyo vadettanna mṛṣeti sarvasya jagato mata iti saṃbandhaḥ | tvadvākyātsarvepi māmavamaṃsyanta iti bhāvaḥ | gāṅgeya na mṛṣāvade iti khao ghao pāṭhaḥ ||

Verse 16

न हायनैर्न पलितैर्न वित्तैर्न च बन्धुभिः । महारयत्वं संख्यातुं शक्यं क्षत्रस्य कौरव ।।

na hāyanairna palitairna vittairna ca bandhubhiḥ | mahārayatvaṃ saṃkhyātuṃ śakyaṃ kṣatrasya kaurava ||

Verse 17

बलज्येष्ठं स्मृतं क्षत्रं मन्त्रज्येष्ठा द्विजातयः । धनज्येष्ठाः स्मृता वैश्याः शूद्रास्तु वयसाऽधिकाः ।।

balajyeṣṭhaṃ smṛtaṃ kṣatraṃ mantrajyeṣṭhā dvijātayaḥ | dhanajyeṣṭhāḥ smṛtā vaiśyāḥ śūdrāstu vayasā'dhikāḥ ||

Verse 18

यथेच्छकं स्वयं ब्रूया रथानतिरथांस्तथा। कामद्वेषसमायुक्तो मोहात्प्रकुरुते भवान् ।। अपरायां द्वेषम् ।।

yathecchakaṃ svayaṃ brūyā rathānatirathāṃstathā| kāmadveṣasamāyukto mohātprakurute bhavān || aparāyāṃ dveṣam ||

Verse 19

दुर्योधन महाबाहो साधु सम्यगवेक्ष्यताम्। त्यज्यतां दुष्टभावोऽयं भीष्मः किल्बिषकृत्तव ।।

duryodhana mahābāho sādhu samyagavekṣyatām| tyajyatāṃ duṣṭabhāvo'yaṃ bhīṣmaḥ kilbiṣakṛttava ||

Verse 20

भिन्ना हि सेना नृपते दुःसन्धेया भवत्युत। मौला हि पुरुषव्याघ्र किमु नानासमुत्थिताः ।।

bhinnā hi senā nṛpate duḥsandheyā bhavatyuta| maulā hi puruṣavyāghra kimu nānāsamutthitāḥ ||

Verse 21

एषां द्वैधं समुत्पन्नं योधानां युधि भारत। तेजोवधो नः क्रियते प्रत्यक्षेण विशेषतः ।।

eṣāṃ dvaidhaṃ samutpannaṃ yodhānāṃ yudhi bhārata| tejovadho naḥ kriyate pratyakṣeṇa viśeṣataḥ ||

Verse 22

रथानां क्वच विज्ञानं क्वच भीष्मोऽल्पचेतनः । अहमावारयिष्यामि पाण्डवानामनीकिनीम् ।।

rathānāṃ kvaca vijñānaṃ kvaca bhīṣmo'lpacetanaḥ | ahamāvārayiṣyāmi pāṇḍavānāmanīkinīm ||

Verse 23

आसाद्य माममोघेषुं गमिष्यन्ति दिशो दश। पाण्डवाः सहपञ्चालाः शार्दूलं वृषभा इव ।।

āsādya māmamogheṣuṃ gamiṣyanti diśo daśa| pāṇḍavāḥ sahapañcālāḥ śārdūlaṃ vṛṣabhā iva ||

Verse 24

क्वच युद्धं विमर्दो वा मन्त्रे सुव्याहृतानि च। क्वचभीष्मो गतवयामन्दात्मा कालचोदितः ।।

kvaca yuddhaṃ vimardo vā mantre suvyāhṛtāni ca| kvacabhīṣmo gatavayāmandātmā kālacoditaḥ ||

Verse 25

एकाकी स्पर्धति नित्यं सर्वेण रमता सह । न चान्यं पुरुषं कंचिन्मन्यते मोघदर्शनः ।।

ekākī spardhati nityaṃ sarveṇa ramatā saha | na cānyaṃ puruṣaṃ kaṃcinmanyate moghadarśanaḥ ||

Verse 26

श्रोतव्यं खलु वृद्धानमिति शास्त्रनिदर्शनम् । न त्वेव ह्यतिवृद्धानां पुनर्बालाहि ते मताः ।।

śrotavyaṃ khalu vṛddhānamiti śāstranidarśanam | na tveva hyativṛddhānāṃ punarbālāhi te matāḥ ||

Verse 27

अहमेको हनिष्यामि पाण्डवानानीकिनीम् । सुयुद्धे राज्यशार्दूल यशो भीष्मं गमिष्यति ।।

ahameko haniṣyāmi pāṇḍavānānīkinīm | suyuddhe rājyaśārdūla yaśo bhīṣmaṃ gamiṣyati ||

Verse 28

कृतः सेनापतिस्त्वेष त्वया भीष्मो नराधिप। सेनापतौ यशो गन्ता न तु योधान्कथञ्चन ।।

kṛtaḥ senāpatistveṣa tvayā bhīṣmo narādhipa| senāpatau yaśo gantā na tu yodhānkathañcana ||

Verse 29

नाहं जीवति गाङ्गेये योत्स्ये राजन्कथञ्चन। हते भीष्मे तु योद्धाऽस्मि सर्वैरेव महारथैः ।।

nāhaṃ jīvati gāṅgeye yotsye rājankathañcana| hate bhīṣme tu yoddhā'smi sarvaireva mahārathaiḥ ||

Verse 30

भीष्म उवाच। समुद्यतोयं भारो मे सुमहान्सागरोपमः। धार्तराष्ट्रस्य संग्रामे वर्षपूगाभिचिन्तितः ।।

bhīṣma uvāca| samudyatoyaṃ bhāro me sumahānsāgaropamaḥ| dhārtarāṣṭrasya saṃgrāme varṣapūgābhicintitaḥ ||

Verse 31

तस्मिन्नभ्यागते काले प्रतप्ते रोमहर्षणे । मिथो भेदो न मे कार्यस्तेन जीवसि सूतज ।।

tasminnabhyāgate kāle pratapte romaharṣaṇe | mitho bhedo na me kāryastena jīvasi sūtaja ||

Verse 32

न ह्यहं त्वद्य विक्रम्य स्थविरोऽपि शिशोस्तव। युद्धश्रद्धामहं छिन्द्यां जीवितस्य च सूतज ।।

na hyahaṃ tvadya vikramya sthaviro'pi śiśostava| yuddhaśraddhāmahaṃ chindyāṃ jīvitasya ca sūtaja ||

Verse 33

जामदग्र्येन रामेण महास्त्राणि विमुञ्चता। न मे व्यथा कृता काचित्त्वं तु मे कि करिष्यसि ।।

jāmadagryena rāmeṇa mahāstrāṇi vimuñcatā| na me vyathā kṛtā kācittvaṃ tu me ki kariṣyasi ||

Verse 34

कामं नैतत्प्रशंसन्ति सन्तः स्वबलसंस्तवम्। वक्ष्यामि तु त्वां सन्तप्तो निहीन कुलपांसन ।।

kāmaṃ naitatpraśaṃsanti santaḥ svabalasaṃstavam| vakṣyāmi tu tvāṃ santapto nihīna kulapāṃsana ||

Verse 35

समेतं पार्थिवं क्षत्रं काशिराजस्वयंवरे । निर्जित्यैकरथेनैव याः कन्यास्तरसाहृताः ।।

sametaṃ pārthivaṃ kṣatraṃ kāśirājasvayaṃvare | nirjityaikarathenaiva yāḥ kanyāstarasāhṛtāḥ ||

Verse 36

ईदृशानां सहस्राणि विशिष्टानामथो पुनः । मयैकेन निरस्तानि ससैन्यानि रणाजिरे ।।

īdṛśānāṃ sahasrāṇi viśiṣṭānāmatho punaḥ | mayaikena nirastāni sasainyāni raṇājire ||

Verse 37

त्वां प्राप्य वैरपुरुषं कुरूणामनयो महान्। उपस्थितो विनाशाय यतस्व पुरुषो भव ।।

tvāṃ prāpya vairapuruṣaṃ kurūṇāmanayo mahān| upasthito vināśāya yatasva puruṣo bhava ||

Verse 38

युध्यस्व समरे पार्थं येन विस्पर्धसे सह । द्रक्ष्यामि त्वां विनिर्मुक्तमस्माद्युद्धात्सुदुर्मते ।।

yudhyasva samare pārthaṃ yena vispardhase saha | drakṣyāmi tvāṃ vinirmuktamasmādyuddhātsudurmate ||

Verse 39

तमुवाच ततो राजा धार्तराष्ट्रः प्रतापवान् । मां समीक्षस्व गाङ्गेय कार्यं हि महदुद्यतम् ।।

tamuvāca tato rājā dhārtarāṣṭraḥ pratāpavān | māṃ samīkṣasva gāṅgeya kāryaṃ hi mahadudyatam ||

Verse 40

चिन्त्यतामिदमेकाग्रं मम निःश्रेयसं परम्। उभावपि भवन्तौ मे महत्कर्म करिष्यतः ।।

cintyatāmidamekāgraṃ mama niḥśreyasaṃ param| ubhāvapi bhavantau me mahatkarma kariṣyataḥ ||

Verse 41

भूयश्च श्रोतुमिच्छामि परेषां रथसत्तमान् । ये चैवातिथास्तत्र ये चैव रथयूथपाः ।।

bhūyaśca śrotumicchāmi pareṣāṃ rathasattamān | ye caivātithāstatra ye caiva rathayūthapāḥ ||

Verse 42

बलाबलममित्राणां श्रोतुमिच्छामि कौरव । प्रभातायां रजन्यां वै इदं युद्धं भविष्यति ।।

balābalamamitrāṇāṃ śrotumicchāmi kaurava | prabhātāyāṃ rajanyāṃ vai idaṃ yuddhaṃ bhaviṣyati ||