Adhyaya 167

Verse 1

भीष्मेण दुर्योधनसैन्यस्य रथातिरथसंख्यानम् ।। 1 ।। भीष्म उवाच। शकुनिर्मातुलस्तेऽसौ रथ एको नराधिप। प्रयुज्य पाण्डवैर्वैरं योत्स्यते नात्र संशयः ।।

bhīṣmeṇa duryodhanasainyasya rathātirathasaṃkhyānam || 1 || bhīṣma uvāca| śakunirmātulaste'sau ratha eko narādhipa| prayujya pāṇḍavairvairaṃ yotsyate nātra saṃśayaḥ ||

Verse 2

एतस्य सेना दुर्धर्षा समरे प्रतियायिनः। विकृतायुधभूयिष्ठा वायुवेगसमा जवे ।।

etasya senā durdharṣā samare pratiyāyinaḥ| vikṛtāyudhabhūyiṣṭhā vāyuvegasamā jave ||

Verse 3

द्रोणपुत्रो महेष्वासः सर्वानेवातिधन्विनः । समरे चित्रयोधी च दृढास्त्रश्च महारथः ।।

droṇaputro maheṣvāsaḥ sarvānevātidhanvinaḥ | samare citrayodhī ca dṛḍhāstraśca mahārathaḥ ||

Verse 4

एतस्य हि महाराज यथा गाण्डीवधन्वनः। शरासनविनिर्मुक्ताः संसक्ता यान्ति सायकाः ।।

etasya hi mahārāja yathā gāṇḍīvadhanvanaḥ| śarāsanavinirmuktāḥ saṃsaktā yānti sāyakāḥ ||

Verse 5

नैष शक्यो मया वीरः संख्यातुं रथसत्तमः । निर्दहेदपि लोकांस्त्रीनिच्छन्नेष महारथः ।।

naiṣa śakyo mayā vīraḥ saṃkhyātuṃ rathasattamaḥ | nirdahedapi lokāṃstrīnicchanneṣa mahārathaḥ ||

Verse 6

क्रोधस्तेजश्च तपसा संभृतोश्रमवासिनाम् । द्रोणेनानुगृहीतश्च दिव्यैरस्त्रैरुदारधीः ।। ।। इति श्रीमन्महाभारते उद्योगपर्वणि रथातिरथसंख्यानपर्वणि सप्तषष्ट्यधिकशततमोऽध्यायः ।।

krodhastejaśca tapasā saṃbhṛtośramavāsinām | droṇenānugṛhītaśca divyairastrairudāradhīḥ || || iti śrīmanmahābhārate udyogaparvaṇi rathātirathasaṃkhyānaparvaṇi saptaṣaṣṭyadhikaśatatamo'dhyāyaḥ ||

Verse 7

दोषस्त्वस्य महानेको येनैव भरतर्षभ । न मे रथो नातिरथो मतः पार्थिवसत्तम ।।

doṣastvasya mahāneko yenaiva bharatarṣabha | na me ratho nātiratho mataḥ pārthivasattama ||

Verse 8

जीवितं प्रियमत्यर्थमायुष्कामः सदा द्विजः । न ह्यस्य सदृशः कश्चिदुभयोः सेनयोरपि ।।

jīvitaṃ priyamatyarthamāyuṣkāmaḥ sadā dvijaḥ | na hyasya sadṛśaḥ kaścidubhayoḥ senayorapi ||

Verse 9

हन्यादेकरथेनैव देवानामपि वाहिनीम् । वपुष्मांस्तलघोषेण स्फोटयेदपि पर्वतान् ।।

hanyādekarathenaiva devānāmapi vāhinīm | vapuṣmāṃstalaghoṣeṇa sphoṭayedapi parvatān ||

Verse 10

असंख्येयगुणो वीरः प्रहन्ता दारुणद्युतिः। दण्डपाणिरिवासह्यः कालवत्प्रचरिष्यति ।।

asaṃkhyeyaguṇo vīraḥ prahantā dāruṇadyutiḥ| daṇḍapāṇirivāsahyaḥ kālavatpracariṣyati ||

Verse 11

युगान्ताग्निसमः क्रोधात्सिंहग्रीवो महाद्युतिः । एष भारत युद्धस्य पृष्ठं संशयमिष्यति ।। आश्रमवासिनामृषीणां क्रोधस्तेजश्व तयोः समुदायरूप इत्यर्थः ।।

yugāntāgnisamaḥ krodhātsiṃhagrīvo mahādyutiḥ | eṣa bhārata yuddhasya pṛṣṭhaṃ saṃśayamiṣyati || āśramavāsināmṛṣīṇāṃ krodhastejaśva tayoḥ samudāyarūpa ityarthaḥ ||

Verse 12

पिता त्वस्य महातेजा वृद्धोऽपि युवभिर्वरः । रणे कर्म महत्कर्ता अत्र मे नास्ति संशयः ।।

pitā tvasya mahātejā vṛddho'pi yuvabhirvaraḥ | raṇe karma mahatkartā atra me nāsti saṃśayaḥ ||

Verse 13

अस्त्रवेगानिलोद्भूतः सेनाकक्षेन्धनोत्थितः । पाण्डुपुत्रस्य सैन्यानि प्रधक्ष्यति रणे धृतः ।।

astravegānilodbhūtaḥ senākakṣendhanotthitaḥ | pāṇḍuputrasya sainyāni pradhakṣyati raṇe dhṛtaḥ ||

Verse 14

रथयूथपयूथानां यूथपोऽय नरर्षभः । भरद्वाजात्मजः कर्ता कर्म तीव्रं हितं तव ।।

rathayūthapayūthānāṃ yūthapo'ya nararṣabhaḥ | bharadvājātmajaḥ kartā karma tīvraṃ hitaṃ tava ||

Verse 15

सर्वमूर्धाभिषिक्तानामाचार्यः स्थविरो गुरुः । गच्छेदन्तं सृञ्जयानां प्रियस्त्वस्य धनञ्जयः ।।

sarvamūrdhābhiṣiktānāmācāryaḥ sthaviro guruḥ | gacchedantaṃ sṛñjayānāṃ priyastvasya dhanañjayaḥ ||

Verse 16

नैष जातु महेष्वासः पार्थमक्लिष्टकारिणम् । हन्यादाचार्यकं दीप्तं संस्मृत्य गुणनिर्जितम् ।।

naiṣa jātu maheṣvāsaḥ pārthamakliṣṭakāriṇam | hanyādācāryakaṃ dīptaṃ saṃsmṛtya guṇanirjitam ||

Verse 17

श्लाघते यं सदा वीर पार्थस्य गुणविस्तरैः । पुत्रादभ्यधिकं चैनं भारद्वाजोऽनुपश्यति ।।

ślāghate yaṃ sadā vīra pārthasya guṇavistaraiḥ | putrādabhyadhikaṃ cainaṃ bhāradvājo'nupaśyati ||

Verse 18

हन्यादेकरथेनैव देवगन्धर्वमानुषान् । एकीभूतानपि रणे दिव्यैरस्त्रैः प्रतापवान् ।।

hanyādekarathenaiva devagandharvamānuṣān | ekībhūtānapi raṇe divyairastraiḥ pratāpavān ||

Verse 19

पौरवो राजशार्दूलस्तव राजन्महारथः । मतो मम रथोदारः परवीररथारुजः ।।

pauravo rājaśārdūlastava rājanmahārathaḥ | mato mama rathodāraḥ paravīrarathārujaḥ ||

Verse 20

स्वेन सैन्येन महता प्रतपञ्शत्रुवाहिनीम्। प्रधक्ष्यति स पाञ्चालान्कक्षमग्निगतिर्यथा ।।

svena sainyena mahatā pratapañśatruvāhinīm| pradhakṣyati sa pāñcālānkakṣamagnigatiryathā ||

Verse 21

सत्यश्रवा रथस्त्वेको राजपुत्रो बृहद्बलः। तव राजन्रिपुबले कालवत्प्रचरिष्यति।।

satyaśravā rathastveko rājaputro bṛhadbalaḥ| tava rājanripubale kālavatpracariṣyati||

Verse 22

एतस्य योधा राजेन्द्र विचित्रकवचायुधाः । विचरिष्यन्ति सङ्‌ग्रामे निन्घन्तः शास्त्रवांस्तव ।।

etasya yodhā rājendra vicitrakavacāyudhāḥ | vicariṣyanti saṅ‌grāme ninghantaḥ śāstravāṃstava ||

Verse 23

वृषसेनो रथस्तेऽग्र्यः कर्णपुत्रो महारथः । प्रधक्ष्यति रिपूणां ते बलं तु बलिनां वरः ।।

vṛṣaseno rathaste'gryaḥ karṇaputro mahārathaḥ | pradhakṣyati ripūṇāṃ te balaṃ tu balināṃ varaḥ ||

Verse 24

जघसन्धो महातेजा राजन्रथवरस्तव । त्यक्ष्यते समरे प्राणान्माधवः परवीरहा ।।

jaghasandho mahātejā rājanrathavarastava | tyakṣyate samare prāṇānmādhavaḥ paravīrahā ||

Verse 25

एष योत्स्यति सङ्ग्रामे गजस्कन्धविशारदः । रथेन वा माहबाहुः क्षपयञ्शत्रुवाहिनीम् ।।

eṣa yotsyati saṅgrāme gajaskandhaviśāradaḥ | rathena vā māhabāhuḥ kṣapayañśatruvāhinīm ||

Verse 26

रथ एष महाराज मतो मे राजसत्तम। त्वदर्थे त्यक्ष्यते प्राणान्सहसैन्यो महारणे ।।

ratha eṣa mahārāja mato me rājasattama| tvadarthe tyakṣyate prāṇānsahasainyo mahāraṇe ||

Verse 27

एष विक्रान्तयोधी च चित्रयोधी च संगरे । वीतभीश्चापि ते राजञ्शत्रुभिः सह योत्स्यते ।।

eṣa vikrāntayodhī ca citrayodhī ca saṃgare | vītabhīścāpi te rājañśatrubhiḥ saha yotsyate ||

Verse 28

बाह्लीकोऽतिरथश्चैव समरे चानिवर्तनः । मम राजन्मतो युद्धे शूरो वैवस्वतोपमः ।।

bāhlīko'tirathaścaiva samare cānivartanaḥ | mama rājanmato yuddhe śūro vaivasvatopamaḥ ||

Verse 29

न ह्येष समरं प्राप्य निवर्तेत कथञ्चन। यथा सततगो राजन्स हि हन्यात्परान्रणे ।।

na hyeṣa samaraṃ prāpya nivarteta kathañcana| yathā satatago rājansa hi hanyātparānraṇe ||

Verse 30

सेनापतिर्महाराज सत्यवांस्ते महारथः । रणेष्वद्भुतकर्मा च रथी पररथारुजः ।।

senāpatirmahārāja satyavāṃste mahārathaḥ | raṇeṣvadbhutakarmā ca rathī pararathārujaḥ ||

Verse 31

एतस्य समरं दृष्ट्वा न व्यथास्ति कथञ्चन । उत्स्मयन्नुत्पतत्येष परान्रथपथे स्थितान् ।। पृष्ठं शेषम् ।।

etasya samaraṃ dṛṣṭvā na vyathāsti kathañcana | utsmayannutpatatyeṣa parānrathapathe sthitān || pṛṣṭhaṃ śeṣam ||

Verse 32

एष चारिषु विक्रान्तः कर्म सत्पुरुषोचितम् । कर्ता विमर्दे सुमहत्त्वदर्थे पुरुषोत्तमः ।।

eṣa cāriṣu vikrāntaḥ karma satpuruṣocitam | kartā vimarde sumahattvadarthe puruṣottamaḥ ||

Verse 33

अलम्बुसो राक्षसेन्द्रः क्रूरकर्मा महारथः । हनिष्यति परान्राजन्पूर्ववैरमनुस्मरन् ।।

alambuso rākṣasendraḥ krūrakarmā mahārathaḥ | haniṣyati parānrājanpūrvavairamanusmaran ||

Verse 34

एष राक्षससैन्यानं सर्वेषां रथसत्तमः । मायावी दृढवैरश्च समरे विचरिष्यति ।।

eṣa rākṣasasainyānaṃ sarveṣāṃ rathasattamaḥ | māyāvī dṛḍhavairaśca samare vicariṣyati ||

Verse 35

प्राग्ज्योतिषाधिपो वीरो भगदत्तः प्रतापवान् । गजाङ्कुशधरश्रेष्ठो रथे चैव विशारदः ।।

prāgjyotiṣādhipo vīro bhagadattaḥ pratāpavān | gajāṅkuśadharaśreṣṭho rathe caiva viśāradaḥ ||

Verse 36

एतेन युद्धमभवत्पुरा गाण्डीवधन्वनः । दिवसान्सुबहून्राजन्नुभयोर्जयगृद्धिनोः ।।

etena yuddhamabhavatpurā gāṇḍīvadhanvanaḥ | divasānsubahūnrājannubhayorjayagṛddhinoḥ ||

Verse 37

ततः सखायं गान्धारे मानयन्पाकशासनम् । अकरोत्संविदं तेन पाण्डवेन महात्मना ।। उत्स्मयन् हृष्यन् ।।

tataḥ sakhāyaṃ gāndhāre mānayanpākaśāsanam | akarotsaṃvidaṃ tena pāṇḍavena mahātmanā || utsmayan hṛṣyan ||

Verse 38

एष योत्स्यति सङ्ग्रामे गजस्कन्धविशारदः । ऐरावतगतो राजा देवानामिव वासवः ।।

eṣa yotsyati saṅgrāme gajaskandhaviśāradaḥ | airāvatagato rājā devānāmiva vāsavaḥ ||