Adhyaya 162

Verse 1

भीमादिभिर्दुर्योधनंप्रति उलूकद्वारा प्रतिसन्देशप्रेषणम् ।। 1 ।। सञ्जय उवाच। उलूकस्त्वर्जुनं भूयो यथोक्तं वाक्यमब्रवीत्। आशीविषमिव क्रुद्धं तुदन्वाक्यशलाकया ।।

bhīmādibhirduryodhanaṃprati ulūkadvārā pratisandeśapreṣaṇam || 1 || sañjaya uvāca| ulūkastvarjunaṃ bhūyo yathoktaṃ vākyamabravīt| āśīviṣamiva kruddhaṃ tudanvākyaśalākayā ||

Verse 2

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा रुषिताः पाण्डवा भृशम् । प्रागेव भृशसंक्रुद्धाः कैतव्येनापि धर्षिताः ।।

tasya tadvacanaṃ śrutvā ruṣitāḥ pāṇḍavā bhṛśam | prāgeva bhṛśasaṃkruddhāḥ kaitavyenāpi dharṣitāḥ ||

Verse 3

आसनेषूदतिष्ठन्त बाहूंश्चैव प्रचिक्षिपुः। आशीविषा इव क्रुद्धा वीक्षाञ्चक्रुः परस्परम् ।।

āsaneṣūdatiṣṭhanta bāhūṃścaiva pracikṣipuḥ| āśīviṣā iva kruddhā vīkṣāñcakruḥ parasparam ||

Verse 4

अवाक्छिरा भीमसेनः समुदैक्षत कैतवम्। नेत्राभ्यां लोहितान्ताभ्यामाशीविष इव श्वसन् ।।

avākchirā bhīmasenaḥ samudaikṣata kaitavam| netrābhyāṃ lohitāntābhyāmāśīviṣa iva śvasan ||

Verse 5

आर्तं वातात्मजं दृष्ट्वा क्रोधेनाभिहतं भृशम् । उत्स्मयन्निव दाशार्हः कैतव्यं प्रत्यभाषत ।।

ārtaṃ vātātmajaṃ dṛṣṭvā krodhenābhihataṃ bhṛśam | utsmayanniva dāśārhaḥ kaitavyaṃ pratyabhāṣata ||

Verse 6

प्रयाहि शीघ्रं कैतव्य ब्रूयाश्चैव सुयोधनम् । श्रुतं वाक्यं गृहीतोर्थो मतं यत्ते तथास्तु तत् ।।

prayāhi śīghraṃ kaitavya brūyāścaiva suyodhanam | śrutaṃ vākyaṃ gṛhītortho mataṃ yatte tathāstu tat ||

Verse 7

एवमुक्त्वा महाबाहुः केशवो राजसत्तम। पुनरेव महाप्राज्ञं युधिष्ठिरमुदैक्षत।।

evamuktvā mahābāhuḥ keśavo rājasattama| punareva mahāprājñaṃ yudhiṣṭhiramudaikṣata||

Verse 8

सृञ्जयानां च सर्वेषां कृष्णस्य च यशस्विनः। द्रुपदस्य सपुत्रस्य विराटस्य च संनिधौ ।।

sṛñjayānāṃ ca sarveṣāṃ kṛṣṇasya ca yaśasvinaḥ| drupadasya saputrasya virāṭasya ca saṃnidhau ||

Verse 9

भूमिपानां च सर्वेषां मध्ये वाक्यं जगाद ह। उलूकोऽप्यर्जुनं भूयो यथोक्तं वाक्यमब्रवीत् ।।

bhūmipānāṃ ca sarveṣāṃ madhye vākyaṃ jagāda ha| ulūko'pyarjunaṃ bhūyo yathoktaṃ vākyamabravīt ||

Verse 10

आशीविषमिव क्रुद्धं तुदन्वाक्यशलाकया। कृष्णादींश्चैव तान्सर्वान्यथोक्तं वाक्यमब्रवीत् ।।

āśīviṣamiva kruddhaṃ tudanvākyaśalākayā| kṛṣṇādīṃścaiva tānsarvānyathoktaṃ vākyamabravīt ||

Verse 11

उलूकस्य तु तद्वाक्यं पापं दारुणमीरितम् । श्रुत्वा विचुक्षुभे पार्थो ललाटं चाप्यमार्जयत् ।।

ulūkasya tu tadvākyaṃ pāpaṃ dāruṇamīritam | śrutvā vicukṣubhe pārtho lalāṭaṃ cāpyamārjayat ||

Verse 12

तदवस्थं तदा दृष्ट्वा पार्थं सा समितिर्नृप । नामृष्यत महाराज पाण्डवानां महारथाः ।। ।। इति श्रीमन्महाभारते उद्योगपर्वणि उलूकदूतागमनपर्वणि द्विषष्ट्यधिकशततमोऽध्यायः ।।

tadavasthaṃ tadā dṛṣṭvā pārthaṃ sā samitirnṛpa | nāmṛṣyata mahārāja pāṇḍavānāṃ mahārathāḥ || || iti śrīmanmahābhārate udyogaparvaṇi ulūkadūtāgamanaparvaṇi dviṣaṣṭyadhikaśatatamo'dhyāyaḥ ||

Verse 13

अधिक्षेपेण कृष्णस्य पार्थस्य च महात्मनः। श्रुत्वा ते पुरुषव्याघ्राः क्रोधाञ्जज्वलुरच्युत ।।

adhikṣepeṇa kṛṣṇasya pārthasya ca mahātmanaḥ| śrutvā te puruṣavyāghrāḥ krodhāñjajvaluracyuta ||

Verse 14

धृष्टद्युम्नः शिखण्डी च सात्यकिश्च महारथः। केकया भ्रातरः पञ्च राक्षसश्च घटोत्कचः ।।

dhṛṣṭadyumnaḥ śikhaṇḍī ca sātyakiśca mahārathaḥ| kekayā bhrātaraḥ pañca rākṣasaśca ghaṭotkacaḥ ||

Verse 15

द्रौपदेयाभिमन्युश्च धृष्टकेतुश्च पार्थिवः । भीमसेनश्च विक्रान्तो यमजौ च महारथौ ।।

draupadeyābhimanyuśca dhṛṣṭaketuśca pārthivaḥ | bhīmasenaśca vikrānto yamajau ca mahārathau ||

Verse 16

उत्पेतुरासनात्सर्वे क्रोधसंरक्तलोचनाः। बाहुन्प्रगृह्य रुचिरान्रक्तचन्दनरूषितान्। अङ्गदैः पारिहार्यैश्च केयूरैश्च विभूषितान् ।।

utpeturāsanātsarve krodhasaṃraktalocanāḥ| bāhunpragṛhya rucirānraktacandanarūṣitān| aṅgadaiḥ pārihāryaiśca keyūraiśca vibhūṣitān ||

Verse 17

दन्तान्दन्तेषु निष्पिष्य सृक्किणी परिलेलिहन् । तेषामाकारभावज्ञः कुन्तीपुत्रो वृकोदरः ।।

dantāndanteṣu niṣpiṣya sṛkkiṇī parilelihan | teṣāmākārabhāvajñaḥ kuntīputro vṛkodaraḥ ||

Verse 18

उदतिष्ठत्स वेगेन क्रोधेन प्रज्वलन्निव। उद्वृत्य सहसा नेत्रे दन्तान्कटकटाय्य च ।।

udatiṣṭhatsa vegena krodhena prajvalanniva| udvṛtya sahasā netre dantānkaṭakaṭāyya ca ||

Verse 19

हस्तं हस्तेन निष्पिष्य उलूकं वाक्यमब्रवीत्। अशक्तानामिवास्माकं प्रोत्साहननिमित्तकम् ।।

hastaṃ hastena niṣpiṣya ulūkaṃ vākyamabravīt| aśaktānāmivāsmākaṃ protsāhananimittakam ||

Verse 20

श्रुतं ते चवनं मूर्ख यत्त्वां दुर्योधनोऽब्रवीत्। तन्मे कथयतो मन्द श्रृणु वाक्यं दुरासदम् ।।

śrutaṃ te cavanaṃ mūrkha yattvāṃ duryodhano'bravīt| tanme kathayato manda śrṛṇu vākyaṃ durāsadam ||

Verse 21

सर्वक्षत्रस्य मध्ये तं यद्वक्ष्यसि सुयोधनम् । श्रृण्वतः सूतपुत्रस्य पितुश्च त्वं दुरात्मनः ।।

sarvakṣatrasya madhye taṃ yadvakṣyasi suyodhanam | śrṛṇvataḥ sūtaputrasya pituśca tvaṃ durātmanaḥ ||

Verse 22

अस्माभिः प्रीतिकामैस्तु भ्रातुर्ज्येष्ठस्य नित्यशः। मर्षितं ते दुराचार तत्त्वं न बहु मन्यसे ।।

asmābhiḥ prītikāmaistu bhrāturjyeṣṭhasya nityaśaḥ| marṣitaṃ te durācāra tattvaṃ na bahu manyase ||

Verse 23

प्रेषितश्च हृषीकेशः शमाकाङ्क्षी कुरून्प्रति । कुलस्य हितकामेन धर्मराजेन धीमता ।।

preṣitaśca hṛṣīkeśaḥ śamākāṅkṣī kurūnprati | kulasya hitakāmena dharmarājena dhīmatā ||

Verse 24

त्वं कालचोदितो नूनं गन्तुकामो यमक्षयम् । गच्छस्वाहवमस्माभिस्तच्च श्वो भविता ध्रुवम् ।।

tvaṃ kālacodito nūnaṃ gantukāmo yamakṣayam | gacchasvāhavamasmābhistacca śvo bhavitā dhruvam ||

Verse 25

मयापि च प्रतिज्ञातो वधः सभ्रातृकस्य ते। स तथा भविता पाप नात्र कार्या विचारणा ।।

mayāpi ca pratijñāto vadhaḥ sabhrātṛkasya te| sa tathā bhavitā pāpa nātra kāryā vicāraṇā ||

Verse 26

वेलामतिक्रमेत्सद्यः सागरो वरुणालयः । पर्वताश्च विशीर्येयुर्मयोक्तं न मृषा भवेत् ।।

velāmatikrametsadyaḥ sāgaro varuṇālayaḥ | parvatāśca viśīryeyurmayoktaṃ na mṛṣā bhavet ||

Verse 27

सहायस्ते यदि यमः कुबेरो रुद्र एव वा। यथाप्रतिज्ञं दुर्बुद्धे प्रकरिष्यन्ति पाण्डवाः । दुःशासनस्य रुधिरं पाता चास्मि यथेप्सितम् ।।

sahāyaste yadi yamaḥ kubero rudra eva vā| yathāpratijñaṃ durbuddhe prakariṣyanti pāṇḍavāḥ | duḥśāsanasya rudhiraṃ pātā cāsmi yathepsitam ||

Verse 28

यश्चेह प्रतिसंरब्धः क्षत्रियो माभियास्यति। अपि भीष्मं पुरुस्कृत्य तं नेष्यामि यमक्षयम् ।।

yaśceha pratisaṃrabdhaḥ kṣatriyo mābhiyāsyati| api bhīṣmaṃ puruskṛtya taṃ neṣyāmi yamakṣayam ||

Verse 29

यच्चैतदुक्तं वचनं मया क्षत्रस्य संसदि। यथैतद्भविता सत्यं तथैवात्मानमालभे ।।

yaccaitaduktaṃ vacanaṃ mayā kṣatrasya saṃsadi| yathaitadbhavitā satyaṃ tathaivātmānamālabhe ||

Verse 30

भीमसेनवचः श्रुत्वा सहदेवोऽप्यमर्षणः । क्रोधसंरक्तनयनस्ततो वाक्यमुवाच ह ।।

bhīmasenavacaḥ śrutvā sahadevo'pyamarṣaṇaḥ | krodhasaṃraktanayanastato vākyamuvāca ha ||

Verse 31

शौटीरशूरसदृशमनीकजनसंसदि। श्रृणु पाप वचो मह्यं यद्वाच्यो हि पितात्वया ।। समितिः सभा ।।

śauṭīraśūrasadṛśamanīkajanasaṃsadi| śrṛṇu pāpa vaco mahyaṃ yadvācyo hi pitātvayā || samitiḥ sabhā ||

Verse 32

नास्माकं भविता भेदः कदाचित्कुरुभिः सह । धृतराष्ट्रस्य संबन्धो यदि न स्यात्त्वया सह ।।

nāsmākaṃ bhavitā bhedaḥ kadācitkurubhiḥ saha | dhṛtarāṣṭrasya saṃbandho yadi na syāttvayā saha ||

Verse 33

त्वं तु लोकविनाशाय धृतराष्ट्रकुलस्य च। उत्पन्नो वैरपुरुषः स्वकुलघ्नश्च पापकृत् ।।

tvaṃ tu lokavināśāya dhṛtarāṣṭrakulasya ca| utpanno vairapuruṣaḥ svakulaghnaśca pāpakṛt ||

Verse 34

जन्मप्रभृति चास्माकं पिता ते पापपूरुषः । अहितानि नृशंसानि नित्यशः कर्तुमिच्छति ।।

janmaprabhṛti cāsmākaṃ pitā te pāpapūruṣaḥ | ahitāni nṛśaṃsāni nityaśaḥ kartumicchati ||

Verse 35

तस्य वैरानुषङ्गस्य गन्तास्म्यन्तं सुदुर्गमम्। अहमादौ निहत्य त्वां शकुनेः संप्रपश्यतः ।।

tasya vairānuṣaṅgasya gantāsmyantaṃ sudurgamam| ahamādau nihatya tvāṃ śakuneḥ saṃprapaśyataḥ ||

Verse 36

ततोऽस्मि शकुनिं हन्ता मिषतां सर्वधन्विनाम्। भीमस्य वचनं श्रुत्वा सहदेवस्य चोभयोः ।।

tato'smi śakuniṃ hantā miṣatāṃ sarvadhanvinām| bhīmasya vacanaṃ śrutvā sahadevasya cobhayoḥ ||

Verse 37

उवाच फाल्गुनो वाक्यं भीमसेनं स्मयन्निव। भीमसेन न ते सन्ति येषां वैरं त्वया सह ।।

uvāca phālguno vākyaṃ bhīmasenaṃ smayanniva| bhīmasena na te santi yeṣāṃ vairaṃ tvayā saha ||

Verse 38

मन्दा गृहेषु सुखिनो मृत्युपाशवशं गताः। उलूकश्च न ते वाच्यः परुषं पुरुषोत्तम ।।

mandā gṛheṣu sukhino mṛtyupāśavaśaṃ gatāḥ| ulūkaśca na te vācyaḥ paruṣaṃ puruṣottama ||

Verse 39

दूताः किमपराध्यन्ते यथोक्तस्यानुभाषिणः । एवमुक्त्वा महाबाहुर्भीमं भीमपराक्रमम् ।।

dūtāḥ kimaparādhyante yathoktasyānubhāṣiṇaḥ | evamuktvā mahābāhurbhīmaṃ bhīmaparākramam ||

Verse 40

धृष्टद्युम्नसुखान्वीरान्सुहृदः समभाषत। श्रुतं वस्तस्य पापस्य धार्तराष्ट्रस्य भाषितम् ।।

dhṛṣṭadyumnasukhānvīrānsuhṛdaḥ samabhāṣata| śrutaṃ vastasya pāpasya dhārtarāṣṭrasya bhāṣitam ||

Verse 41

कुत्सनं वासुदेवस्य मम चैव विशेषतः। श्रुत्वा भवन्तः संरब्धा अस्माकं हितकाम्यया ।।

kutsanaṃ vāsudevasya mama caiva viśeṣataḥ| śrutvā bhavantaḥ saṃrabdhā asmākaṃ hitakāmyayā ||

Verse 42

प्रभावाद्वासुदेवस्य भवतां च प्रयत्नतः। समग्रं पार्थिवं क्षत्रं सर्वं न गणयाम्यहम् ।।

prabhāvādvāsudevasya bhavatāṃ ca prayatnataḥ| samagraṃ pārthivaṃ kṣatraṃ sarvaṃ na gaṇayāmyaham ||

Verse 43

भवद्भिः समनुज्ञातो वाक्यमस्य यदुत्तरम् । उलूके प्रापयिष्यामि यद्वक्ष्यति सुयोधनम् ।।

bhavadbhiḥ samanujñāto vākyamasya yaduttaram | ulūke prāpayiṣyāmi yadvakṣyati suyodhanam ||

Verse 44

श्वो भूते कत्थितस्यास्य प्रतिवाक्यं चमूमुखे। गाण्डीवेनाभिधास्याकमि क्लीबा हि वचनोत्तराः ।

śvo bhūte katthitasyāsya prativākyaṃ camūmukhe| gāṇḍīvenābhidhāsyākami klībā hi vacanottarāḥ |

Verse 45

ततस्ते पार्थिवाः सर्वे प्रशशंसुर्धनञ्जयम् । तेन वाक्योपचारेण विस्मिता राजसत्तमाः ।।

tataste pārthivāḥ sarve praśaśaṃsurdhanañjayam | tena vākyopacāreṇa vismitā rājasattamāḥ ||

Verse 46

अनुनीय च तान्सर्वान्यथामान्यं यथावयः। धर्मराजं तदा वाक्यं तत्प्राप्यं प्रत्यभाषत ।।

anunīya ca tānsarvānyathāmānyaṃ yathāvayaḥ| dharmarājaṃ tadā vākyaṃ tatprāpyaṃ pratyabhāṣata ||

Verse 47

आत्मानमवमन्वानो न हि स्यात्पार्थिवोत्तमः । तत्रोत्तरं प्रवक्ष्यामि तव शुश्रूषणे रतः ।।

ātmānamavamanvāno na hi syātpārthivottamaḥ | tatrottaraṃ pravakṣyāmi tava śuśrūṣaṇe rataḥ ||

Verse 48

उलूकं भरतश्रेष्ठ सामपूर्वमथोर्जितम् । दुर्योधनस्य तद्वाक्यं निशम्य भरतर्षभः ।।

ulūkaṃ bharataśreṣṭha sāmapūrvamathorjitam | duryodhanasya tadvākyaṃ niśamya bharatarṣabhaḥ ||

Verse 49

अतिलोहितनेत्राभ्यामाशीविष इव श्वसन् । स्मयमान इव क्रोधात्सृक्किणी परिसंलिहन् ।।

atilohitanetrābhyāmāśīviṣa iva śvasan | smayamāna iva krodhātsṛkkiṇī parisaṃlihan ||

Verse 50

जनार्दनमभिप्रेक्ष्य भ्रातॄंश्चैवेदमब्रवीत् । अभ्यभाषत कैतव्यं प्रगृह्य विपुलं भुजम् ।।

janārdanamabhiprekṣya bhrātṝṃścaivedamabravīt | abhyabhāṣata kaitavyaṃ pragṛhya vipulaṃ bhujam ||

Verse 51

उलूक गच्छ कैतव्य ब्रूहि तात सुयोधनम् । कृतघ्नं वैरपुरुषं दुर्मतिं कुलपांसनम् ।।

ulūka gaccha kaitavya brūhi tāta suyodhanam | kṛtaghnaṃ vairapuruṣaṃ durmatiṃ kulapāṃsanam ||

Verse 52

पाण्डवेषु सदा पाप नित्यं जिह्मं प्रवर्तते। स्ववीर्याद्यः पराक्रम्य पाप आह्वयते परान्। अभीतः पूरयन्वाक्यमेष वैः क्षत्रियः पुमान् ।।

pāṇḍaveṣu sadā pāpa nityaṃ jihmaṃ pravartate| svavīryādyaḥ parākramya pāpa āhvayate parān| abhītaḥ pūrayanvākyameṣa vaiḥ kṣatriyaḥ pumān ||

Verse 53

स पापः क्षत्रियो भूत्वा अस्मानाहूय संयुगे। मान्यामान्यान्पुरस्कृत्य युद्धं मा गाः कुलाधम ।।

sa pāpaḥ kṣatriyo bhūtvā asmānāhūya saṃyuge| mānyāmānyānpuraskṛtya yuddhaṃ mā gāḥ kulādhama ||

Verse 54

आत्मवीर्यं समाश्रिकत्य भृत्यवीर्यं च कौरव । आह्वयस्व रणे पार्थान्सर्वथा क्षत्रियो भव ।।

ātmavīryaṃ samāśrikatya bhṛtyavīryaṃ ca kaurava | āhvayasva raṇe pārthānsarvathā kṣatriyo bhava ||

Verse 55

परवीर्यं समाश्रित्य यः समाह्वयते परान्। अशक्तः स्वयमादातुमेतदेव नपुंसकम् ।। शौटीरः सगर्वः। शूरो विक्रान्तः। मह्यं मम ।।

paravīryaṃ samāśritya yaḥ samāhvayate parān| aśaktaḥ svayamādātumetadeva napuṃsakam || śauṭīraḥ sagarvaḥ| śūro vikrāntaḥ| mahyaṃ mama ||

Verse 56

स त्वं परेषां वीर्येण आत्मानं बहुमन्यसे । कथमेवमशक्तस्त्वमस्मान्समभिगर्जसि ।।

sa tvaṃ pareṣāṃ vīryeṇa ātmānaṃ bahumanyase | kathamevamaśaktastvamasmānsamabhigarjasi ||

Verse 57

कृष्ण उवाच। मद्वचश्चापि भूयस्ते वक्तव्यः स सुयोधनः। श्व इदानीं प्रपद्येथाः पुरुषो भव दुर्मते ।।

kṛṣṇa uvāca| madvacaścāpi bhūyaste vaktavyaḥ sa suyodhanaḥ| śva idānīṃ prapadyethāḥ puruṣo bhava durmate ||

Verse 58

मन्यसे यच्च मूढ त्वं न योत्स्यति जनार्दनः। सारथ्येन वृतः पार्थैरिति त्वं न बिभेषि च ।।

manyase yacca mūḍha tvaṃ na yotsyati janārdanaḥ| sārathyena vṛtaḥ pārthairiti tvaṃ na bibheṣi ca ||

Verse 59

जघन्यकालमप्येतन्न भवेत्सर्वपार्थिवान्। निर्दहेयमहं क्रोधात्तृणानीव हुताशनः ।।

jaghanyakālamapyetanna bhavetsarvapārthivān| nirdaheyamahaṃ krodhāttṛṇānīva hutāśanaḥ ||

Verse 60

युधिष्ठिरनियोगात्तु फाल्गुनस्य महात्मनः । करिष्ये युध्यमानस्य सारथ्यं विजितात्मनः ।।

yudhiṣṭhiraniyogāttu phālgunasya mahātmanaḥ | kariṣye yudhyamānasya sārathyaṃ vijitātmanaḥ ||

Verse 61

यद्युत्पतसि लोकांस्त्रीन्यद्याविशसि भूतलम् । तत्रतत्रार्जुनरथं प्रभाते द्रक्ष्यसे पुनः ।।

yadyutpatasi lokāṃstrīnyadyāviśasi bhūtalam | tatratatrārjunarathaṃ prabhāte drakṣyase punaḥ ||

Verse 62

यच्चापि भीमसेनस्य मन्यसे मोघभाषितम् । दुःशासनस्य रुधिरं पीतमद्यावधारय ।।

yaccāpi bhīmasenasya manyase moghabhāṣitam | duḥśāsanasya rudhiraṃ pītamadyāvadhāraya ||

Verse 63

न त्वां समीक्षते पार्थो नापि राजा युधिष्ठिरः। न भीमसेनो न यमौ प्रतिकूलप्रभाषिणम् ।। नपुंसकं नपुंसकत्वं तव ।।

na tvāṃ samīkṣate pārtho nāpi rājā yudhiṣṭhiraḥ| na bhīmaseno na yamau pratikūlaprabhāṣiṇam || napuṃsakaṃ napuṃsakatvaṃ tava ||