Adhyaya 163

Verse 1

अर्जुनादिभिः सर्वैरुलूकद्वारा पृथक्पृथग्दुर्योधनंप्रति प्रतिसन्देशप्रेषणम् ।। 1 ।। उलूकेन दुर्योधनंप्रति युधिष्ठिरादिप्रतिसन्देशकथनम् ।। 2 ।। दुर्योधनाज्ञया कर्णेन सेनासु युद्धसन्नाहोद्धोषणम् ।। 3 ।। सञ्जय उवाच। दुर्योधनस्य तद्वाक्यं निशम्य भरतर्षभ । नेत्राभ्यामतिताम्राभ्यां कैतव्यं समुदैक्षत ।।

arjunādibhiḥ sarvairulūkadvārā pṛthakpṛthagduryodhanaṃprati pratisandeśapreṣaṇam || 1 || ulūkena duryodhanaṃprati yudhiṣṭhirādipratisandeśakathanam || 2 || duryodhanājñayā karṇena senāsu yuddhasannāhoddhoṣaṇam || 3 || sañjaya uvāca| duryodhanasya tadvākyaṃ niśamya bharatarṣabha | netrābhyāmatitāmrābhyāṃ kaitavyaṃ samudaikṣata ||

Verse 2

स केशवमभिप्रेक्ष्य गुडाकेशो महायशाः । अभ्यभाषत कैतव्यं प्रगृह्य विपुलं भुजम् ।।

sa keśavamabhiprekṣya guḍākeśo mahāyaśāḥ | abhyabhāṣata kaitavyaṃ pragṛhya vipulaṃ bhujam ||

Verse 3

स्ववीर्यं यः समाश्रित्य समाह्वयति वै परान् । अभीतो युध्यते शत्रून्स वै पुरुष उच्यते ।।

svavīryaṃ yaḥ samāśritya samāhvayati vai parān | abhīto yudhyate śatrūnsa vai puruṣa ucyate ||

Verse 4

परवीर्यं समाश्रित्य यः समाह्वयते परान् । क्षत्रबन्धुरशक्तत्वाल्लोके स पुरुषाधमः ।।

paravīryaṃ samāśritya yaḥ samāhvayate parān | kṣatrabandhuraśaktatvālloke sa puruṣādhamaḥ ||

Verse 5

स त्वं परेषां वीर्येण मन्यसे वीर्यमात्मनः । स्वयं कापुरुषो मूढ परांश्च क्षेप्तुमिच्छसि ।।

sa tvaṃ pareṣāṃ vīryeṇa manyase vīryamātmanaḥ | svayaṃ kāpuruṣo mūḍha parāṃśca kṣeptumicchasi ||

Verse 6

यस्त्वं वृद्धं सर्वराज्ञां हितबुद्धिं जितेन्द्रियम् । मरणाय महाप्रज्ञं दीक्षयित्वा विकत्थसे ।। ।। इति श्रीमन्महाभारते उद्योगपर्वणि उलूकदूतागमनपर्वणि त्रिष्टष्ट्यधिकशततमोऽध्यायः ।।

yastvaṃ vṛddhaṃ sarvarājñāṃ hitabuddhiṃ jitendriyam | maraṇāya mahāprajñaṃ dīkṣayitvā vikatthase || || iti śrīmanmahābhārate udyogaparvaṇi ulūkadūtāgamanaparvaṇi triṣṭaṣṭyadhikaśatatamo'dhyāyaḥ ||

Verse 7

भावस्ते विदितोऽस्माभिर्दुर्बुद्धे कुलपांसन । न हनिष्यन्ति गाङ्गेयं पाण्डवा घृणयेति हि ।।

bhāvaste vidito'smābhirdurbuddhe kulapāṃsana | na haniṣyanti gāṅgeyaṃ pāṇḍavā ghṛṇayeti hi ||

Verse 8

यस्य वीर्यं समाश्रित्य धार्तराष्ट्र विकत्थसे। हन्तास्मि प्रथमं भीष्मं मिषतां सर्वधन्विनाम् ।

yasya vīryaṃ samāśritya dhārtarāṣṭra vikatthase| hantāsmi prathamaṃ bhīṣmaṃ miṣatāṃ sarvadhanvinām |

Verse 9

कैतव्य गत्वा भरतान्समेत्य सुयोधनं धार्तराष्ट्रं वदस्व। तथेत्युवाचार्जुनः सव्यसाची निशाव्यपाये भविता विमर्दः ।।

kaitavya gatvā bharatānsametya suyodhanaṃ dhārtarāṣṭraṃ vadasva| tathetyuvācārjunaḥ savyasācī niśāvyapāye bhavitā vimardaḥ ||

Verse 10

सुयोधनं धार्तराष्ट्रं वदस्व ।। वृद्धं बाह्लिकं भीष्मं च ।।

suyodhanaṃ dhārtarāṣṭraṃ vadasva || vṛddhaṃ bāhlikaṃ bhīṣmaṃ ca ||

Verse 11

हन्यामहं द्रोणमृतेऽपि लोकं न ते भयं विद्यते पाण्डवेभ्यः । ततो हि ते लब्धमतं च राज्य- मापद्गताः पाण्डवाश्चेति भावः ।। सत्यसंधो भीष्मः । भीष्मवाक्यमेवाह अहं हन्तेति। हे कैतव्य अहं हन्तेत्यादि मदीयं वाक्यं भरतान् पाण्डवान्प्रति गत्वा वदस्व । किं कृत्वा सुयोधनं समेत्य मदीयं संदेशं दुर्योधनाय श्रावयित्वा पाण्डवान्प्रति कथयेत्यर्थः। तेन दुर्योधनसुखं पाण्डवानां भयं चोदेष्यतीति भावः ।।

hanyāmahaṃ droṇamṛte'pi lokaṃ na te bhayaṃ vidyate pāṇḍavebhyaḥ | tato hi te labdhamataṃ ca rājya- māpadgatāḥ pāṇḍavāśceti bhāvaḥ || satyasaṃdho bhīṣmaḥ | bhīṣmavākyamevāha ahaṃ hanteti| he kaitavya ahaṃ hantetyādi madīyaṃ vākyaṃ bharatān pāṇḍavānprati gatvā vadasva | kiṃ kṛtvā suyodhanaṃ sametya madīyaṃ saṃdeśaṃ duryodhanāya śrāvayitvā pāṇḍavānprati kathayetyarthaḥ| tena duryodhanasukhaṃ pāṇḍavānāṃ bhayaṃ codeṣyatīti bhāvaḥ ||

Verse 12

स दर्पपूर्णो न समीक्षसे त्व- मनर्थमात्मन्यपि वर्तमानम्। तस्मादहं ते प्रथमं समूहे हन्ता समक्ष कुरुवृद्धमेव ।। द्रोणमृतेपि द्रोणंविनाप्यसहाय एवाहं लोकं हन्याम्। ततो भीष्मवाक्यात्। ते तव भाव एवंभूतो जात इत्यर्थः ।।

sa darpapūrṇo na samīkṣase tva- manarthamātmanyapi vartamānam| tasmādahaṃ te prathamaṃ samūhe hantā samakṣa kuruvṛddhameva || droṇamṛtepi droṇaṃvināpyasahāya evāhaṃ lokaṃ hanyām| tato bhīṣmavākyāt| te tava bhāva evaṃbhūto jāta ityarthaḥ ||

Verse 13

सूर्योदये युक्तसेनः प्रतीक्ष्य ध्वजी रथी रक्षत सत्यसन्धम्। अहं हि वः पश्यतां द्विपमेनं भीष्मं रथात्पातयिष्यामि बाणैः ।। हन्ता हनिष्यामि। कुरुवृद्धं भीष्मम् ।।

sūryodaye yuktasenaḥ pratīkṣya dhvajī rathī rakṣata satyasandham| ahaṃ hi vaḥ paśyatāṃ dvipamenaṃ bhīṣmaṃ rathātpātayiṣyāmi bāṇaiḥ || hantā haniṣyāmi| kuruvṛddhaṃ bhīṣmam ||

Verse 14

श्वोभूते कत्थनावाक्यं विज्ञास्यति सुयोधनः। आचितं शरजालेन मया दृष्ट्वा पितामहम् ।।

śvobhūte katthanāvākyaṃ vijñāsyati suyodhanaḥ| ācitaṃ śarajālena mayā dṛṣṭvā pitāmaham ||

Verse 15

यदुक्तश्च सभामध्ये पुरुषो ह्रस्वदर्शनः। क्रुद्धेन भीमसेनेन भ्राता दुःशासनस्तव ।।

yaduktaśca sabhāmadhye puruṣo hrasvadarśanaḥ| kruddhena bhīmasenena bhrātā duḥśāsanastava ||

Verse 16

अधर्मज्ञो नित्यवैरी पापबुद्धिर्नृशंसकृत्। सत्यां प्रतिज्ञामचिराद्द्रक्ष्यसे तां सुयोधन ।।

adharmajño nityavairī pāpabuddhirnṛśaṃsakṛt| satyāṃ pratijñāmacirāddrakṣyase tāṃ suyodhana ||

Verse 17

अभिमानस्य दर्पस्य क्रोधपारुष्ययोस्तथा। नैष्ठुर्यस्यावलेपस्य आत्मसंभावनस्य च।।

abhimānasya darpasya krodhapāruṣyayostathā| naiṣṭhuryasyāvalepasya ātmasaṃbhāvanasya ca||

Verse 18

नृशंसतायास्तैक्ष्ण्यस्य धर्मविद्वेषणस्य च। अधर्मस्यातिवादस्य वृद्धातिक्रमणस्य च ।।

nṛśaṃsatāyāstaikṣṇyasya dharmavidveṣaṇasya ca| adharmasyātivādasya vṛddhātikramaṇasya ca ||

Verse 19

दर्शनस्य च चक्रस्य कृत्स्नस्यापनयस्य च। द्रक्ष्यसि त्वं फलं तीव्रमचिरेण सुयोधन ।। यो युक्तसेनो ध्वजी रथी तं रक्षतेति योजना ।।

darśanasya ca cakrasya kṛtsnasyāpanayasya ca| drakṣyasi tvaṃ phalaṃ tīvramacireṇa suyodhana || yo yuktaseno dhvajī rathī taṃ rakṣateti yojanā ||

Verse 20

वासुदेवद्वितीये हि मयि क्रुद्धे नराधम। आशा ते जीविते मूढ राज्ये वा केन हेतुना ।।

vāsudevadvitīye hi mayi kruddhe narādhama| āśā te jīvite mūḍha rājye vā kena hetunā ||

Verse 21

शान्ते भीष्मे तथा द्रोणे सूतपुत्रे च पातिते। निराशो जीविते राज्ये पुत्रेषु च भविष्यसि ।।

śānte bhīṣme tathā droṇe sūtaputre ca pātite| nirāśo jīvite rājye putreṣu ca bhaviṣyasi ||

Verse 22

भ्रातॄणां निधनं श्रुत्वा पुत्राणां च सुयोधन । भीमसेनेन निहतो दुष्कृतानि स्मरिष्यसि ।।

bhrātṝṇāṃ nidhanaṃ śrutvā putrāṇāṃ ca suyodhana | bhīmasenena nihato duṣkṛtāni smariṣyasi ||

Verse 23

न द्वितीयां प्रतिज्ञां हि प्रतिजानामि कैतव । सत्यं ब्रवीम्यहं ह्येतत्सर्वं सत्यं भविष्यति ।।

na dvitīyāṃ pratijñāṃ hi pratijānāmi kaitava | satyaṃ bravīmyahaṃ hyetatsarvaṃ satyaṃ bhaviṣyati ||

Verse 24

युधिष्ठिरोऽपि कैतव्यमुलूकमिदमब्रवीत्। उलूक मद्वचो ब्रूहि गत्वा तात सुयोधनम् ।।

yudhiṣṭhiro'pi kaitavyamulūkamidamabravīt| ulūka madvaco brūhi gatvā tāta suyodhanam ||

Verse 25

स्वेन वृत्तेन मे वृत्तं नाधिगन्तुं त्वमर्हसि । उभयोरन्तरं वेद सूनृतानृतयोरपि ।। दर्शनं कर्णादिषु जयनिश्चयः । चक्रं सेनाया आधिक्यम् । अपनयः अस्माकं दूरीकरणम् । एतेषां फलं द्रक्ष्यसि।।

svena vṛttena me vṛttaṃ nādhigantuṃ tvamarhasi | ubhayorantaraṃ veda sūnṛtānṛtayorapi || darśanaṃ karṇādiṣu jayaniścayaḥ | cakraṃ senāyā ādhikyam | apanayaḥ asmākaṃ dūrīkaraṇam | eteṣāṃ phalaṃ drakṣyasi||

Verse 26

न चाहं कामये पापमपि कीटपिपीलकयोः। किं पुनर्ज्ञातिषु वधं कामयेयं कथं च न ।।

na cāhaṃ kāmaye pāpamapi kīṭapipīlakayoḥ| kiṃ punarjñātiṣu vadhaṃ kāmayeyaṃ kathaṃ ca na ||

Verse 27

एतदर्थं मया तात पञ्च ग्रामा वृताः पुरा। कथं तव सुदुर्बुद्धे न प्रेक्ष्ये व्यसनं महत् ।। वेद विद्मि ।।

etadarthaṃ mayā tāta pañca grāmā vṛtāḥ purā| kathaṃ tava sudurbuddhe na prekṣye vyasanaṃ mahat || veda vidmi ||

Verse 28

स त्वं कामपरीतात्मा मूढभावाच्च कत्थसे। तथैव वासुदेवस्य न गृह्णासि हितं वचः ।

sa tvaṃ kāmaparītātmā mūḍhabhāvācca katthase| tathaiva vāsudevasya na gṛhṇāsi hitaṃ vacaḥ |

Verse 29

किंचेदानीं बहूक्तेन युध्यस्व सह बान्धवैः। मम विप्रियकर्तारं कैतव्य सह बान्धवैः ।

kiṃcedānīṃ bahūktena yudhyasva saha bāndhavaiḥ| mama vipriyakartāraṃ kaitavya saha bāndhavaiḥ |

Verse 30

मम विप्रियकर्तारं कैतव्य ब्रूहि कौरवम् ।। श्रुतं वाक्यं गृहीतोऽर्थो मतं यत्ते तथास्तु तत्।

mama vipriyakartāraṃ kaitavya brūhi kauravam || śrutaṃ vākyaṃ gṛhīto'rtho mataṃ yatte tathāstu tat|

Verse 31

भीमसेनस्ततो वाक्यं भूय आह नृपात्मजम् ।। उलूक मद्वचो ब्रूहि दुर्मतिं पापपूरुषम्।

bhīmasenastato vākyaṃ bhūya āha nṛpātmajam || ulūka madvaco brūhi durmatiṃ pāpapūruṣam|

Verse 32

शठं नैकृतिकं पापं दुराचारं सुयोधनम् ।। गृध्रोदरे वा वस्तव्यं पुरे वा नागसाह्वये ।

śaṭhaṃ naikṛtikaṃ pāpaṃ durācāraṃ suyodhanam || gṛdhrodare vā vastavyaṃ pure vā nāgasāhvaye |

Verse 33

प्रतिज्ञातं मया यच्च सभामध्ये नराधम ।। कर्ताहं तद्वचः सत्यं सत्येनैव शपामि ते।

pratijñātaṃ mayā yacca sabhāmadhye narādhama || kartāhaṃ tadvacaḥ satyaṃ satyenaiva śapāmi te|

Verse 34

दुःशासनस्य रुधिरं हत्वा पास्याम्यहं मृधे ।। सक्थिनी तव भंक्त्वैव हत्वा हि तव सोदनान्।

duḥśāsanasya rudhiraṃ hatvā pāsyāmyahaṃ mṛdhe || sakthinī tava bhaṃktvaiva hatvā hi tava sodanān|

Verse 35

सर्वेषां राजपुत्राणामभिमन्युरसंशयम् । कर्मणा तोषयिष्यामि भूयश्चैव वचः श्रृणु ।।

sarveṣāṃ rājaputrāṇāmabhimanyurasaṃśayam | karmaṇā toṣayiṣyāmi bhūyaścaiva vacaḥ śrṛṇu ||

Verse 36

हत्वा सुयोधन त्वां वै सहितं सर्वसोदरैः । आक्रमिष्ये पदा मूर्ध्नि धर्मराजस्य पश्यतः ।।

hatvā suyodhana tvāṃ vai sahitaṃ sarvasodaraiḥ | ākramiṣye padā mūrdhni dharmarājasya paśyataḥ ||

Verse 37

नकुलस्तु ततो वाक्यमिदमाह महीपते। उलूक ब्रूहि कौरव्यं धार्तराष्ट्रं सुयोधनम् ।।

nakulastu tato vākyamidamāha mahīpate| ulūka brūhi kauravyaṃ dhārtarāṣṭraṃ suyodhanam ||

Verse 38

श्रुतं ते गदतो वाक्यं सर्वमेव यथातथम्। तथा कर्तास्मि कौरव्य यथा त्वमनुशासि मां ।।

śrutaṃ te gadato vākyaṃ sarvameva yathātatham| tathā kartāsmi kauravya yathā tvamanuśāsi māṃ ||

Verse 39

सहदेवोऽपि नृपते इदमाह वचोऽर्थवत् । सुयोधन मतिर्या ते वृथैषा ते भविष्यति ।।

sahadevo'pi nṛpate idamāha vaco'rthavat | suyodhana matiryā te vṛthaiṣā te bhaviṣyati ||

Verse 40

शोचिष्यसे महाराज सपुत्रज्ञातिबान्धवः । इमं च क्लेशमस्माकं हृष्टो यत्त्वं विकत्थसे ।।

śociṣyase mahārāja saputrajñātibāndhavaḥ | imaṃ ca kleśamasmākaṃ hṛṣṭo yattvaṃ vikatthase ||

Verse 41

विराटद्रुपदौ वृद्धावुलूकमिदमूचतुः । दासभावं नियच्छेव साधोरिति मतिः सदा। तौ च दासावदासौ वा पौरुषं यस्य यादृशम् ।। हे सुदुर्बुद्धे तव व्यसनं मरणागमं कथमपि न प्रेक्ष्ये इति हेतोः पञ्चग्रामा वृता इति संबन्धः ।।

virāṭadrupadau vṛddhāvulūkamidamūcatuḥ | dāsabhāvaṃ niyaccheva sādhoriti matiḥ sadā| tau ca dāsāvadāsau vā pauruṣaṃ yasya yādṛśam || he sudurbuddhe tava vyasanaṃ maraṇāgamaṃ kathamapi na prekṣye iti hetoḥ pañcagrāmā vṛtā iti saṃbandhaḥ ||

Verse 42

शिखण्डी तु ततो वाक्यमुलूकमिदमब्रवीत् । वक्तव्यो भवता राजा पापेष्वभिरतः सदा ।।

śikhaṇḍī tu tato vākyamulūkamidamabravīt | vaktavyo bhavatā rājā pāpeṣvabhirataḥ sadā ||

Verse 43

पश्य त्वं मां रणे राजन्कुर्वाणं कर्म दारुणम् । यस्य वीर्यं समासाद्य मन्यसे विजयं युधि ।।

paśya tvaṃ māṃ raṇe rājankurvāṇaṃ karma dāruṇam | yasya vīryaṃ samāsādya manyase vijayaṃ yudhi ||

Verse 44

तमहं पातयिष्यामि रथात्तव पितामहम्। अहं भीष्मवधात्सृष्टो नूनं धात्रा महात्मना ।। साधोः दासभावं नियच्छेव नितरां यच्छेव प्रार्थयावहे । तौ च आवां दासावदासौवेति यस्य तव यादृशं पौरुषं तत्तथैव श्वो द्रक्ष्याव इति शेषः ।।

tamahaṃ pātayiṣyāmi rathāttava pitāmaham| ahaṃ bhīṣmavadhātsṛṣṭo nūnaṃ dhātrā mahātmanā || sādhoḥ dāsabhāvaṃ niyaccheva nitarāṃ yaccheva prārthayāvahe | tau ca āvāṃ dāsāvadāsauveti yasya tava yādṛśaṃ pauruṣaṃ tattathaiva śvo drakṣyāva iti śeṣaḥ ||

Verse 45

सोऽहं भीष्मं हनिष्यामि मिषतां सर्वधन्विनाम् । धृष्टद्युम्नोऽपि कैतव्यमुलूकमिदमब्रवीत् ।।

so'haṃ bhīṣmaṃ haniṣyāmi miṣatāṃ sarvadhanvinām | dhṛṣṭadyumno'pi kaitavyamulūkamidamabravīt ||

Verse 46

सुयोधनो मम वचो वक्तव्यो नृपतेः सुतः। अहं द्रोणं हनिष्यामि सगणं सहबान्धवम् ।।

suyodhano mama vaco vaktavyo nṛpateḥ sutaḥ| ahaṃ droṇaṃ haniṣyāmi sagaṇaṃ sahabāndhavam ||

Verse 47

अवश्यं च मया कार्यं पूर्वेषां चरितं महत् । कर्ता चाहं तथा कर्म यथा नान्यः करिष्यति वधात् वधहेतोः ।।

avaśyaṃ ca mayā kāryaṃ pūrveṣāṃ caritaṃ mahat | kartā cāhaṃ tathā karma yathā nānyaḥ kariṣyati vadhāt vadhahetoḥ ||

Verse 48

तमब्रवीद्धर्मराजः कारुण्यार्थं वचो महत्। नाहं ज्ञातिवधं राजन्कामयेयं कथंचन ।।

tamabravīddharmarājaḥ kāruṇyārthaṃ vaco mahat| nāhaṃ jñātivadhaṃ rājankāmayeyaṃ kathaṃcana ||

Verse 49

तवैव दोषाद्दुर्बुद्धे सर्वमेतत्त्वनावृतम् । स गच्छ माचिरं तात उलूक यदि मन्यसे ।। पूर्वेषां चरितं द्रोणवधेन पितृवैरप्रतियातनम् ।।

tavaiva doṣāddurbuddhe sarvametattvanāvṛtam | sa gaccha māciraṃ tāta ulūka yadi manyase || pūrveṣāṃ caritaṃ droṇavadhena pitṛvairapratiyātanam ||

Verse 50

इह वा तिष्ठ भद्रं ते वयं हि तव बान्धवाः । उलूकस्तु ततो राजन्धर्मपुत्रं युधिष्ठिरम् ।।

iha vā tiṣṭha bhadraṃ te vayaṃ hi tava bāndhavāḥ | ulūkastu tato rājandharmaputraṃ yudhiṣṭhiram ||

Verse 51

आमन्त्र्य प्रययौ तत्र यत्र राजा सुयोधनः । उलूकस्तत आगमक्य दुर्योधनममर्षणम् ।।

āmantrya prayayau tatra yatra rājā suyodhanaḥ | ulūkastata āgamakya duryodhanamamarṣaṇam ||

Verse 52

अर्जुनस्य समादेशं यथोक्तं सर्वमब्रवीत् । वासुदेवस्य भीमस्य धर्मराजस्य पौरुषम् ।।

arjunasya samādeśaṃ yathoktaṃ sarvamabravīt | vāsudevasya bhīmasya dharmarājasya pauruṣam ||

Verse 53

नकुलस्य विराटस्य द्रुपदस्य च भारत । सहदेवस्य च वचो धृष्टद्युम्नशिखण्डिनोः। केशवार्जुनयोर्वाक्यं यथोक्तं सर्वमब्रवीत् ।।

nakulasya virāṭasya drupadasya ca bhārata | sahadevasya ca vaco dhṛṣṭadyumnaśikhaṇḍinoḥ| keśavārjunayorvākyaṃ yathoktaṃ sarvamabravīt ||

Verse 54

कैतव्यस्य तु तद्वाक्यं निशम्य भरतर्षभः । दुःशासनं च कर्णं च शकुनिं चापि भारत ।।

kaitavyasya tu tadvākyaṃ niśamya bharatarṣabhaḥ | duḥśāsanaṃ ca karṇaṃ ca śakuniṃ cāpi bhārata ||

Verse 55

आज्ञपयत राज्ञश्च बलं मित्रबलं तथा। यथा प्रागुदयात्सर्वे युक्तास्तिष्ठन्त्यनीकिनः ।।

ājñapayata rājñaśca balaṃ mitrabalaṃ tathā| yathā prāgudayātsarve yuktāstiṣṭhantyanīkinaḥ ||

Verse 56

ततः कर्णसमादिष्टा दूताः सन्त्वरिता रथैः । उष्ट्रवामीभिरप्यन्ये सदश्वैश्च महाजवैः ।।

tataḥ karṇasamādiṣṭā dūtāḥ santvaritā rathaiḥ | uṣṭravāmībhirapyanye sadaśvaiśca mahājavaiḥ ||

Verse 57

तूर्णं परिययुः सेनां कृत्स्नां कर्णस्य शासनात्। आज्ञापयन्तो राज्ञश्च योगः प्रागुदयादिति ।।

tūrṇaṃ pariyayuḥ senāṃ kṛtsnāṃ karṇasya śāsanāt| ājñāpayanto rājñaśca yogaḥ prāgudayāditi ||