Adhyaya 161

Verse 1

उलूकेन पाण्डवानुपेत्य युधिष्ठिरार्जुनौप्रति दुर्योधनसन्देशकथनम् ।। 1 ।। सञ्जय उवाच। सेनानिवेशं संप्राप्तः कैतव्यः पाण्डवस्य ह । समागतः पाण्डवेयैर्युधिष्ठिरमभाषत ।।

ulūkena pāṇḍavānupetya yudhiṣṭhirārjunauprati duryodhanasandeśakathanam || 1 || sañjaya uvāca| senāniveśaṃ saṃprāptaḥ kaitavyaḥ pāṇḍavasya ha | samāgataḥ pāṇḍaveyairyudhiṣṭhiramabhāṣata ||

Verse 2

अभिज्ञो दूतवाक्यानां यथोक्तं ब्रुवतो मम। दुर्योधनसमादेशं श्रुत्वा न क्रोद्धुमर्हसि ।।

abhijño dūtavākyānāṃ yathoktaṃ bruvato mama| duryodhanasamādeśaṃ śrutvā na kroddhumarhasi ||

Verse 3

युधिष्ठिर उवाच। उलूक न भयं तेऽस्ति ब्रूहि त्वं विगतज्वरः । यन्मत्तं धार्तराष्ट्रस्य लुब्धस्यादीर्घदर्शिनः ।।

yudhiṣṭhira uvāca| ulūka na bhayaṃ te'sti brūhi tvaṃ vigatajvaraḥ | yanmattaṃ dhārtarāṣṭrasya lubdhasyādīrghadarśinaḥ ||

Verse 4

सञ्जय उवाच। ततो द्युतिमतां मध्ये पाण्डवानां महात्मनाम्। सृञ्जयानां च मत्स्यानां कृष्णस्य च यशस्विनः ।।

sañjaya uvāca| tato dyutimatāṃ madhye pāṇḍavānāṃ mahātmanām| sṛñjayānāṃ ca matsyānāṃ kṛṣṇasya ca yaśasvinaḥ ||

Verse 5

द्रुपदस्य सपुत्रस्य विराटस्य च संनिधौ । भूमिपानां च सर्वेषां मध्ये वाक्यं जगाद ह ।।

drupadasya saputrasya virāṭasya ca saṃnidhau | bhūmipānāṃ ca sarveṣāṃ madhye vākyaṃ jagāda ha ||

Verse 6

उलूक उवाच। इदं त्वामब्रवीद्राजा धार्तराष्ट्रो महामनाः । श्रृण्वतां कुरुवीराणां तन्निबोध युधिष्ठिर ।।

ulūka uvāca| idaṃ tvāmabravīdrājā dhārtarāṣṭro mahāmanāḥ | śrṛṇvatāṃ kuruvīrāṇāṃ tannibodha yudhiṣṭhira ||

Verse 7

पराजितोऽसि द्यूतेन कृष्णा चानायिता सभाम् । शक्योऽमर्षो मनुष्येण कर्तुं पुरुषमानिना ।।

parājito'si dyūtena kṛṣṇā cānāyitā sabhām | śakyo'marṣo manuṣyeṇa kartuṃ puruṣamāninā ||

Verse 8

द्वादशैव तु वर्षाणि वने धिष्ण्याद्विवासितः । संवत्सरं विराटस्य दास्यमास्थाय चोषितः ।।

dvādaśaiva tu varṣāṇi vane dhiṣṇyādvivāsitaḥ | saṃvatsaraṃ virāṭasya dāsyamāsthāya coṣitaḥ ||

Verse 9

अमर्षं राज्यहरणं वनवासं च पाण्डव। द्रौपद्याश्च परिक्लेशं संस्मरन्पुरुषो भव ।।

amarṣaṃ rājyaharaṇaṃ vanavāsaṃ ca pāṇḍava| draupadyāśca parikleśaṃ saṃsmaranpuruṣo bhava ||

Verse 10

अशक्तेन च यच्छप्तं भीमसेनेन पाण्डव । दुःशासनस्य रुधिरं पीयतां यदि शक्यते ।।

aśaktena ca yacchaptaṃ bhīmasenena pāṇḍava | duḥśāsanasya rudhiraṃ pīyatāṃ yadi śakyate ||

Verse 11

लोहाभिसारो निर्वृत्तः कुरुक्षेत्रमकर्दमम्। समः पन्था भृतास्तेश्वाः श्वो युध्यस्व सकेशवः ।।

lohābhisāro nirvṛttaḥ kurukṣetramakardamam| samaḥ panthā bhṛtāsteśvāḥ śvo yudhyasva sakeśavaḥ ||

Verse 12

असमागम्य भीष्मेण संयुगे किं विकत्थसे । आरुरुक्षुर्यथा पङ्गुः पर्वतं गन्धमादनम् ।।

asamāgamya bhīṣmeṇa saṃyuge kiṃ vikatthase | ārurukṣuryathā paṅguḥ parvataṃ gandhamādanam ||

Verse 13

एवं कत्थसि कौन्तेय अकत्थन्पुरुषो भव। सूतपुत्रं सुदुर्घर्षं शल्यं च बलिनां वरम् ।।

evaṃ katthasi kaunteya akatthanpuruṣo bhava| sūtaputraṃ sudurgharṣaṃ śalyaṃ ca balināṃ varam ||

Verse 14

द्रोणं च बलिनां श्रेष्ठं शचीपतिसमं युधि। अजित्वा संयुगे पार्थ राज्यं कथमिहेच्छसि ।।

droṇaṃ ca balināṃ śreṣṭhaṃ śacīpatisamaṃ yudhi| ajitvā saṃyuge pārtha rājyaṃ kathamihecchasi ||

Verse 15

ब्राह्मे धनुषि चाचार्यं वेदयोरन्तगं द्वयोः। युधि धुर्यमविक्षोभ्यमनीकचरमच्युतम् ।।

brāhme dhanuṣi cācāryaṃ vedayorantagaṃ dvayoḥ| yudhi dhuryamavikṣobhyamanīkacaramacyutam ||

Verse 16

द्रोणं महाद्युतिं पार्थ जेतुमिच्छसि तन्मृषा । न हि शुश्रुम वातेन मेरुमुन्मथितं गिरिम् ।।

droṇaṃ mahādyutiṃ pārtha jetumicchasi tanmṛṣā | na hi śuśruma vātena merumunmathitaṃ girim ||

Verse 17

अनिलो वा वहेन्मेरुं द्यौर्वापि निपतेन्महीम् । युगं वा परिवर्तेत यद्येवं स्याद्यथात्थ माम् ।।

anilo vā vahenmeruṃ dyaurvāpi nipatenmahīm | yugaṃ vā parivarteta yadyevaṃ syādyathāttha mām ||

Verse 18

को ह्यस्ति जीविताकाङ्क्षी प्राप्येममरिमर्दनम् । गजो वाजी रथो वापि पुनः स्वस्ति गृहान्व्रजेत् ।।

ko hyasti jīvitākāṅkṣī prāpyemamarimardanam | gajo vājī ratho vāpi punaḥ svasti gṛhānvrajet ||

Verse 19

कथमाभ्यामभिध्यातः संसृष्टो दारुणेन वा । रणे जीवन्विमुच्येत पदा भूमिमुपस्पृशन् ।।

kathamābhyāmabhidhyātaḥ saṃsṛṣṭo dāruṇena vā | raṇe jīvanvimucyeta padā bhūmimupaspṛśan ||

Verse 20

किं दुर्दुरः कूपशयो यथेमां न बुध्यमे राजचमूं समेताम्। दुराधरषां देवचमूप्रकाशां गुप्तां नरेन्द्रैस्त्रिदशैरिव द्याम् ।।

kiṃ durduraḥ kūpaśayo yathemāṃ na budhyame rājacamūṃ sametām| durādharaṣāṃ devacamūprakāśāṃ guptāṃ narendraistridaśairiva dyām ||

Verse 21

प्राच्यैः प्रतीच्यैरथ दाक्षिणात्यै- रुदीच्यकाम्भोजशकैः खशैश्च। साल्वैः समत्स्यैः कुरुमुख्यदेश्यै- र्म्लेच्छैः पुलिन्दैर्द्रविडान्ध्रकाञ्च्यैः ।।

prācyaiḥ pratīcyairatha dākṣiṇātyai- rudīcyakāmbhojaśakaiḥ khaśaiśca| sālvaiḥ samatsyaiḥ kurumukhyadeśyai- rmlecchaiḥ pulindairdraviḍāndhrakāñcyaiḥ ||

Verse 22

नानाजनौघं युधि संप्रवृद्धं नाङ्गं यथा वेगमपारकणीयम्। मां च स्थितं नागबलस्य मध्ये युयुत्समे मन्द किमल्पबुद्धे ।।

nānājanaughaṃ yudhi saṃpravṛddhaṃ nāṅgaṃ yathā vegamapārakaṇīyam| māṃ ca sthitaṃ nāgabalasya madhye yuyutsame manda kimalpabuddhe ||

Verse 23

इत्येवमुक्त्वा राजानं धर्मपुत्रं युधिष्ठिरम्। अभ्यवृत्य पुनर्जिष्णुमुलूकः प्रत्यभाषत ।।

ityevamuktvā rājānaṃ dharmaputraṃ yudhiṣṭhiram| abhyavṛtya punarjiṣṇumulūkaḥ pratyabhāṣata ||

Verse 24

अकत्थमानो युध्यस्व कत्थेसेऽर्जुन किं बहु। पर्यायात्सिद्धिरेस्य नैतत्सिध्यति कत्थनात् ।।

akatthamāno yudhyasva katthese'rjuna kiṃ bahu| paryāyātsiddhiresya naitatsidhyati katthanāt ||

Verse 25

यदीदं कत्थनाल्लोके सिध्येत्कर्म धनञ्जय । सर्वे भवेयुः सिद्धार्थाः कत्थने को हि दुर्गतः ।।

yadīdaṃ katthanālloke sidhyetkarma dhanañjaya | sarve bhaveyuḥ siddhārthāḥ katthane ko hi durgataḥ ||

Verse 26

जानामि ते वासुदेवं सहायं जानामि ते गाण्डिवं तालमात्रम्। जानाम्येतत्त्वादृशो नास्ति योद्धा जानानस्ते राज्यमेतद्धरामि ।।

jānāmi te vāsudevaṃ sahāyaṃ jānāmi te gāṇḍivaṃ tālamātram| jānāmyetattvādṛśo nāsti yoddhā jānānaste rājyametaddharāmi ||

Verse 27

न तु पर्यायधर्मेण राज्यं प्राप्नोति मानुषः । मनसैवानुकूलानि विधाता कुरुते वशे ।।

na tu paryāyadharmeṇa rājyaṃ prāpnoti mānuṣaḥ | manasaivānukūlāni vidhātā kurute vaśe ||

Verse 28

त्रयोदश समा भुक्तं राज्यं विलपतस्तव । भूयश्चैव प्रशासिष्ये निहत्य त्वां सबान्धवम् ।।

trayodaśa samā bhuktaṃ rājyaṃ vilapatastava | bhūyaścaiva praśāsiṣye nihatya tvāṃ sabāndhavam ||

Verse 29

क्व तदा गाण्डिवं तेऽभूद्यत्त्वं दासपणैर्जितः। क्व तदा भीमसेनस्य बलमासीच्च फाल्गुना ।।

kva tadā gāṇḍivaṃ te'bhūdyattvaṃ dāsapaṇairjitaḥ| kva tadā bhīmasenasya balamāsīcca phālgunā ||

Verse 30

सगदाद्भीमसेनाद्वा पार्थाद्वापि सगाण्डिवात् । न वै मोक्षस्तदा वोभूद्विना कृष्णामनिन्दिताम् ।।

sagadādbhīmasenādvā pārthādvāpi sagāṇḍivāt | na vai mokṣastadā vobhūdvinā kṛṣṇāmaninditām ||

Verse 31

सा वो दास्ये समापन्नान्मोचयामास पार्षती । अमानुष्यं समापन्नान्दासकर्मण्यवस्थितान् ।।

sā vo dāsye samāpannānmocayāmāsa pārṣatī | amānuṣyaṃ samāpannāndāsakarmaṇyavasthitān ||

Verse 32

अवोचं यत्षण्डतिलानहं वस्तथ्यमेव तत् । धृता हि वेणी पार्थेन विराटनगरे तदा ।।

avocaṃ yatṣaṇḍatilānahaṃ vastathyameva tat | dhṛtā hi veṇī pārthena virāṭanagare tadā ||

Verse 33

सूदकर्मणि च श्रान्तं विराटस्य महानसे । भीमसेनेन कौन्तेय यच्च तन्मम पौरुषम् ।।

sūdakarmaṇi ca śrāntaṃ virāṭasya mahānase | bhīmasenena kaunteya yacca tanmama pauruṣam ||

Verse 34

एवमेतत्सदां दण्डं क्षत्रियाः क्षत्रिये दधुः । वेणीं कृत्वा षण्डवेषः कन्यां नर्तितवानसि ।।

evametatsadāṃ daṇḍaṃ kṣatriyāḥ kṣatriye dadhuḥ | veṇīṃ kṛtvā ṣaṇḍaveṣaḥ kanyāṃ nartitavānasi ||

Verse 35

न भयाद्वासुदेवस्य न चापि तव फाल्गुन । राज्यं प्रतिप्रदाकस्यामि युद्ध्यस्व सहकेशवः ।।

na bhayādvāsudevasya na cāpi tava phālguna | rājyaṃ pratipradākasyāmi yuddhyasva sahakeśavaḥ ||

Verse 36

न माया हीन्द्रजालं वा कुहका वापि भीषणा । आत्तशस्त्रस्य मे युद्धे वहन्ति प्रतिगर्जनाः ।।

na māyā hīndrajālaṃ vā kuhakā vāpi bhīṣaṇā | āttaśastrasya me yuddhe vahanti pratigarjanāḥ ||

Verse 37

वासुदेवसहस्रं वा फाल्गुनानां शतानि वा। आसाद्य माममोघेषुं द्रविष्यन्ति दिशो दशः ।।

vāsudevasahasraṃ vā phālgunānāṃ śatāni vā| āsādya māmamogheṣuṃ draviṣyanti diśo daśaḥ ||

Verse 38

संयुगं गच्छ भूष्मेण भिन्धि वा शिरसा गिरिम्। तरेमं वा महागाधं सौमदत्तितिमिङ्गिलम् ।।

saṃyugaṃ gaccha bhūṣmeṇa bhindhi vā śirasā girim| taremaṃ vā mahāgādhaṃ saumadattitimiṅgilam ||

Verse 39

शारद्वतमहामीनं विविंशतिमहोरगम् । बृहद्बलमहोद्वेलं सौमदत्तिकतिमिङ्गितम् ।।

śāradvatamahāmīnaṃ viviṃśatimahoragam | bṛhadbalamahodvelaṃ saumadattikatimiṅgitam ||

Verse 40

भीष्मवेगमपर्यन्तं द्रोणग्राहदुरासदम्। कर्णशल्यझषावर्तं काम्भोजबडबासुखम् ।।

bhīṣmavegamaparyantaṃ droṇagrāhadurāsadam| karṇaśalyajhaṣāvartaṃ kāmbhojabaḍabāsukham ||

Verse 41

दुःशासनौघं शलशल्यमत्स्यं सुषेणचित्रायुधनागनक्रम्। जयद्रथाद्रिं पुरुमित्रगाधं दुर्मर्षणोदं शकुनिप्रपातम् ।।

duḥśāsanaughaṃ śalaśalyamatsyaṃ suṣeṇacitrāyudhanāganakram| jayadrathādriṃ purumitragādhaṃ durmarṣaṇodaṃ śakuniprapātam ||

Verse 42

शस्त्रौघमक्षय्यमतिप्रवृद्धं यदावगाह्य श्रमनष्टचेताः। भविष्यसि त्वं हतसर्वबान्धव- स्तदा मनस्ते परितापमेष्यति ।।

śastraughamakṣayyamatipravṛddhaṃ yadāvagāhya śramanaṣṭacetāḥ| bhaviṣyasi tvaṃ hatasarvabāndhava- stadā manaste paritāpameṣyati ||

Verse 43

तदा मनस्ते त्रिदिवादिवाशुचे- र्निवर्तिता पार्थ महीप्रशासनात्। प्रशाम्य राज्यं हि सुदुर्लभं त्वया बुभूषितः स्वर्ग इवातपस्विना ।।

tadā manaste tridivādivāśuce- rnivartitā pārtha mahīpraśāsanāt| praśāmya rājyaṃ hi sudurlabhaṃ tvayā bubhūṣitaḥ svarga ivātapasvinā ||