Adhyaya 160

Verse 1

दुर्योधनेन पृथक्पृथग्युधिष्ठिरादीन्प्रति वक्तव्यसन्देशकथनपूर्वकमुलूकस्य पाण्डवान्प्रति दूत्येन प्रेषणम् ।। 1 ।। सञ्जय उवाच। हिरण्वत्यां निविष्टेषु पाण्डवेषु महात्मसु। न्यविशन्त महाराज कौरवेया यथाविधि ।।

duryodhanena pṛthakpṛthagyudhiṣṭhirādīnprati vaktavyasandeśakathanapūrvakamulūkasya pāṇḍavānprati dūtyena preṣaṇam || 1 || sañjaya uvāca| hiraṇvatyāṃ niviṣṭeṣu pāṇḍaveṣu mahātmasu| nyaviśanta mahārāja kauraveyā yathāvidhi ||

Verse 2

तत्र दुर्योधनो राजा निवेस्य बलमोजसा । संमानयित्वा नृपतीन्न्यस्य गुल्मांस्तथैव च ।।

tatra duryodhano rājā nivesya balamojasā | saṃmānayitvā nṛpatīnnyasya gulmāṃstathaiva ca ||

Verse 3

आरक्षस्य विधिं कृत्वा योधानां तत्र भारत । कर्णं दुःशासनं चैव शकुनिं चापि सौबलम् ।। ।। इति श्रीमन्महाभारते उद्योगपर्वणि उलूकदूतागमनपर्वणि षष्ट्यधिकशततमोऽध्यायः ।।

ārakṣasya vidhiṃ kṛtvā yodhānāṃ tatra bhārata | karṇaṃ duḥśāsanaṃ caiva śakuniṃ cāpi saubalam || || iti śrīmanmahābhārate udyogaparvaṇi ulūkadūtāgamanaparvaṇi ṣaṣṭyadhikaśatatamo'dhyāyaḥ ||

Verse 4

आनाय्य नृपतिस्तत्र मन्त्रयामास भारत। तत्र दुर्योधनो राजा कर्णेन सह भारत ।।

ānāyya nṛpatistatra mantrayāmāsa bhārata| tatra duryodhano rājā karṇena saha bhārata ||

Verse 5

सौबलेन च राजेन्द्र मन्त्रयित्वा नरर्षभ । आहूयोपह्वरे राजन्नुलूकमिदमब्रवीत् ।।

saubalena ca rājendra mantrayitvā nararṣabha | āhūyopahvare rājannulūkamidamabravīt ||

Verse 6

उलूक गच्छ कैतव्य पाण्डवान्सहसोमकान्। गत्वा मम वचो ब्रूहि वासुदेवस्य श्रृण्वतः।।

ulūka gaccha kaitavya pāṇḍavānsahasomakān| gatvā mama vaco brūhi vāsudevasya śrṛṇvataḥ||

Verse 7

इदं तत्समनुप्राप्तं वर्षपूगाभिचिन्तितम् । पाण्डवानां कुरूणां च युद्धं लोकभयङ्करम् ।।

idaṃ tatsamanuprāptaṃ varṣapūgābhicintitam | pāṇḍavānāṃ kurūṇāṃ ca yuddhaṃ lokabhayaṅkaram ||

Verse 8

यदेतत्कत्थनावाक्यं सञ्जयो महदब्रवीत्। वासुदेवसहायस्य गर्जतः सानुजस्य ते ।।

yadetatkatthanāvākyaṃ sañjayo mahadabravīt| vāsudevasahāyasya garjataḥ sānujasya te ||

Verse 9

मध्ये करूणां कौन्तेय तस्य कालोयमागतः । यथावत्संप्रतिज्ञातं तत्सर्वं क्रियतामिति ।।

madhye karūṇāṃ kaunteya tasya kāloyamāgataḥ | yathāvatsaṃpratijñātaṃ tatsarvaṃ kriyatāmiti ||

Verse 10

ज्येष्ठं तथैव कौन्तेयं ब्रूयास्त्यं वचनान्मम ।।

jyeṣṭhaṃ tathaiva kaunteyaṃ brūyāstyaṃ vacanānmama ||

Verse 11

भ्रातृभिः सहितः सर्वैः सोमकैश्च सकेकयैः। कथं वा धार्मिको भूत्वा त्वमधर्मे मनः कृथाः। य इच्छसि जगत्सर्वं नश्यमानं नृशंसवत् ।। आरक्षस्य रक्षणीयस्य द्रव्यादेः विधिं रक्षाविधानम् ।।

bhrātṛbhiḥ sahitaḥ sarvaiḥ somakaiśca sakekayaiḥ| kathaṃ vā dhārmiko bhūtvā tvamadharme manaḥ kṛthāḥ| ya icchasi jagatsarvaṃ naśyamānaṃ nṛśaṃsavat || ārakṣasya rakṣaṇīyasya dravyādeḥ vidhiṃ rakṣāvidhānam ||

Verse 12

अभयं सर्वभूतेभ्यो पाता त्वमिति मे मतिः ।।

abhayaṃ sarvabhūtebhyo pātā tvamiti me matiḥ ||

Verse 13

श्रूयते हि पुरा गीतः श्लोकोऽयं भरतर्षभ । प्रह्लादेनाथ भद्रं ते हृते राज्ये तु दैवतैः ।।

śrūyate hi purā gītaḥ śloko'yaṃ bharatarṣabha | prahlādenātha bhadraṃ te hṛte rājye tu daivataiḥ ||

Verse 14

यस्य धर्मध्वजो नित्यं सुरा ध्वज इवोच्छ्रितः। प्रच्छन्नानि च पापानि बैडालं नाम तद्ब्रतम् ।। भ्रातृभिः सहितः कथमधर्मे मनः कृथा इति संबन्धः ।।

yasya dharmadhvajo nityaṃ surā dhvaja ivocchritaḥ| pracchannāni ca pāpāni baiḍālaṃ nāma tadbratam || bhrātṛbhiḥ sahitaḥ kathamadharme manaḥ kṛthā iti saṃbandhaḥ ||

Verse 15

अत्र ते वर्तयिष्यामि आख्यानमिदमुत्तमम् । कथितं नारदेनेह पितुर्मम नराधिप ।।

atra te vartayiṣyāmi ākhyānamidamuttamam | kathitaṃ nāradeneha piturmama narādhipa ||

Verse 16

मार्जारः किल दुष्टात्मा निश्चेष्टः सर्वकर्मसु। ऊर्ध्वबाहुः स्थितो राजन् गङ्गातीर कदाचन ।।

mārjāraḥ kila duṣṭātmā niśceṣṭaḥ sarvakarmasu| ūrdhvabāhuḥ sthito rājan gaṅgātīra kadācana ||

Verse 17

स वै कृत्वा मनःशुद्धिं प्रत्ययार्थं शरीरिणाम् । करोमि धर्ममित्याह सर्वानेव शरीरिणः ।। भो सुरा इति देवान् प्रह्लादः सबोधयति। यस्य व्रतस्य धर्मध्वजो धर्मचिह्नं दर्भपवित्रपाणित्वादि। उच्छ्रितः सर्वलोकविदितः ।।

sa vai kṛtvā manaḥśuddhiṃ pratyayārthaṃ śarīriṇām | karomi dharmamityāha sarvāneva śarīriṇaḥ || bho surā iti devān prahlādaḥ sabodhayati| yasya vratasya dharmadhvajo dharmacihnaṃ darbhapavitrapāṇitvādi| ucchritaḥ sarvalokaviditaḥ ||

Verse 18

तस्य कालेन महता विस्त्रम्यं जग्मुरण्डजाः। समेत्य च प्रशंसन्ति मार्जारं तं विशांपते ।। मनःशुद्धिं हिंसातो निवृत्तिम् ।।

tasya kālena mahatā vistramyaṃ jagmuraṇḍajāḥ| sametya ca praśaṃsanti mārjāraṃ taṃ viśāṃpate || manaḥśuddhiṃ hiṃsāto nivṛttim ||

Verse 19

पूज्यमानस्तु तैः सर्वैः पक्षिभिः पक्षिभोजनः। आत्मकार्यं कृतं मेने चार्यायाश्च कृतं फलम् ।।

pūjyamānastu taiḥ sarvaiḥ pakṣibhiḥ pakṣibhojanaḥ| ātmakāryaṃ kṛtaṃ mene cāryāyāśca kṛtaṃ phalam ||

Verse 20

अथ दीर्घस्य कालस्य तं देशं मूषिका ययुः। ददृशुस्तं च ते तत्र धार्मिकं व्रतचारिणम् ।।

atha dīrghasya kālasya taṃ deśaṃ mūṣikā yayuḥ| dadṛśustaṃ ca te tatra dhārmikaṃ vratacāriṇam ||

Verse 21

कार्येण महता युक्तं दम्भयुक्तेन भारत । तेषां मतिरियं राजन्नासीत्तत्र विनिश्चये ।।

kāryeṇa mahatā yuktaṃ dambhayuktena bhārata | teṣāṃ matiriyaṃ rājannāsīttatra viniścaye ||

Verse 22

बहुमित्रा वयं सर्वे तेषां नो मातुलो ह्ययम् । रक्षां करोतु सततं वृद्धबालस्य सर्वशः ।।

bahumitrā vayaṃ sarve teṣāṃ no mātulo hyayam | rakṣāṃ karotu satataṃ vṛddhabālasya sarvaśaḥ ||

Verse 23

उपगम्य तु ते सर्वे बिडालमिदमब्रुवन् । भवत्प्रसादादिच्छामश्चर्तुं चैव यथासुखम् ।।

upagamya tu te sarve biḍālamidamabruvan | bhavatprasādādicchāmaścartuṃ caiva yathāsukham ||

Verse 24

भवान्नो गतिरव्यग्रा भवान्नः परमः सुहृत्। ते वयं सहिताः सर्वे भवन्तं शरणं गताः ।।

bhavānno gatiravyagrā bhavānnaḥ paramaḥ suhṛt| te vayaṃ sahitāḥ sarve bhavantaṃ śaraṇaṃ gatāḥ ||

Verse 25

भवान्धर्मपरो नित्यं भवान्धर्मे व्यवस्थितः। स नो रक्ष महाप्रज्ञ त्रिदशानिव वज्रभृत् ।।

bhavāndharmaparo nityaṃ bhavāndharme vyavasthitaḥ| sa no rakṣa mahāprajña tridaśāniva vajrabhṛt ||

Verse 26

एवमुक्तस्तु तैः सर्वैर्मूषिकैः स विशांपते। प्रत्युवाच ततः सर्वान्मूषिकान्मूषिकान्तकृत् ।।

evamuktastu taiḥ sarvairmūṣikaiḥ sa viśāṃpate| pratyuvāca tataḥ sarvānmūṣikānmūṣikāntakṛt ||

Verse 27

द्वयोर्योगं न पश्यामि तपसो रक्षणस्य च। अवश्यं तु मया कार्यं वचनं भवतां हितम् ।।

dvayoryogaṃ na paśyāmi tapaso rakṣaṇasya ca| avaśyaṃ tu mayā kāryaṃ vacanaṃ bhavatāṃ hitam ||

Verse 28

युष्माभिरपि कर्तव्यं वचनं मम नित्यशः। तपसास्मि परिश्रान्तो दृढं नियमामास्थितः ।।

yuṣmābhirapi kartavyaṃ vacanaṃ mama nityaśaḥ| tapasāsmi pariśrānto dṛḍhaṃ niyamāmāsthitaḥ ||

Verse 29

न चापि गमने शक्तिं कांचित्पश्यामि चिन्तयन्। सोस्मि नेयः सदा ताता नदीकूलमितःपरम् ।।

na cāpi gamane śaktiṃ kāṃcitpaśyāmi cintayan| sosmi neyaḥ sadā tātā nadīkūlamitaḥparam ||

Verse 30

तथेति तं प्रतिज्ञाय मूषिका भरतर्षभ । वृद्धबालमथो सर्वं मार्जाराय न्यवेदयन् ।।

tatheti taṃ pratijñāya mūṣikā bharatarṣabha | vṛddhabālamatho sarvaṃ mārjārāya nyavedayan ||

Verse 31

ततः स पापो दुष्टात्मा मूषिकानथ भक्षयन्। पीवरश्च सुवर्णश्च दृढबन्धश्च जायते।।

tataḥ sa pāpo duṣṭātmā mūṣikānatha bhakṣayan| pīvaraśca suvarṇaśca dṛḍhabandhaśca jāyate||

Verse 32

मूषिकाणां गणश्चात्र भृशं संक्षीयतेऽथ सः। मार्जारो वर्धते चापि तेजोबलसमन्वितः ।।

mūṣikāṇāṃ gaṇaścātra bhṛśaṃ saṃkṣīyate'tha saḥ| mārjāro vardhate cāpi tejobalasamanvitaḥ ||

Verse 33

ततस्ते मूषिकाः सर्वे समेत्यान्योन्यमब्रुवन् । मातुलो वर्धते नित्यं वयं क्षीयामहे भृशम् ।।

tataste mūṣikāḥ sarve sametyānyonyamabruvan | mātulo vardhate nityaṃ vayaṃ kṣīyāmahe bhṛśam ||

Verse 34

ततः प्राज्ञतमः कश्चिड्डिण्डिको नाम मूषिकः। अब्रवीद्वचनं राजन्मूषिकाणां महागणम् ।।

tataḥ prājñatamaḥ kaściḍḍiṇḍiko nāma mūṣikaḥ| abravīdvacanaṃ rājanmūṣikāṇāṃ mahāgaṇam ||

Verse 35

गच्छतां वो नदीतीरं सहितानां विशेषतः। पृष्ठतोऽहं गमिष्यामि सहैव मातुलेन तु ।।

gacchatāṃ vo nadītīraṃ sahitānāṃ viśeṣataḥ| pṛṣṭhato'haṃ gamiṣyāmi sahaiva mātulena tu ||

Verse 36

साधु साध्विति ते सर्वे पूजयाञ्चक्रिरे तदा। चक्रुश्चैव यथान्यायं डिण्डिकस्य वचोऽर्थवत् ।।

sādhu sādhviti te sarve pūjayāñcakrire tadā| cakruścaiva yathānyāyaṃ ḍiṇḍikasya vaco'rthavat ||

Verse 37

अविज्ञानात्ततः सोऽथ डिण्डिकं ह्युपभुक्तवान्। ततस्ते सहिताः सर्वे मन्त्रयामासुरञ्जसा ।।

avijñānāttataḥ so'tha ḍiṇḍikaṃ hyupabhuktavān| tataste sahitāḥ sarve mantrayāmāsurañjasā ||

Verse 38

तत्र वृद्धतमः कश्चित्कोलिको नाम मूषिकः । अब्रवीद्वचनं राजञ्ज्ञातिमध्ये यथातथम् ।।

tatra vṛddhatamaḥ kaścitkoliko nāma mūṣikaḥ | abravīdvacanaṃ rājañjñātimadhye yathātatham ||

Verse 39

न मातुलो धर्मकामश्छद्ममात्रं कृता शिखा। न मूलफलभक्षस्य विष्ठा भवति लोमशा ।। विस्रम्भं विश्वासम् ।।

na mātulo dharmakāmaśchadmamātraṃ kṛtā śikhā| na mūlaphalabhakṣasya viṣṭhā bhavati lomaśā || visrambhaṃ viśvāsam ||

Verse 40

अस्य गात्राणि वर्धन्ते गणश्च परिहीयते । अद्य सप्ताष्टदिवसान्डिण्डिकोपि न दृश्यते ।।

asya gātrāṇi vardhante gaṇaśca parihīyate | adya saptāṣṭadivasānḍiṇḍikopi na dṛśyate ||

Verse 41

एतच्छ्रुत्वा वचः सर्वे मूषिका विप्रदुद्रुवुः। बिडालोपि स दुष्टात्मा जगामैव यथागतम् ।।

etacchrutvā vacaḥ sarve mūṣikā vipradudruvuḥ| biḍālopi sa duṣṭātmā jagāmaiva yathāgatam ||

Verse 42

तथा त्वमपि दुष्टात्मन्बैडालं व्रतमास्थितः। चरसि ज्ञातिषु सदा बिडालोमूषिकेष्विव ।।

tathā tvamapi duṣṭātmanbaiḍālaṃ vratamāsthitaḥ| carasi jñātiṣu sadā biḍālomūṣikeṣviva ||

Verse 43

अन्यथा किल ते वाक्यमन्यथा कर्म दृश्यते। दम्भनार्थाय लोकस्य वेदाश्चोपशमश्च ते ।।

anyathā kila te vākyamanyathā karma dṛśyate| dambhanārthāya lokasya vedāścopaśamaśca te ||

Verse 44

त्यक्त्वा छद्म त्विदं राजन्क्षत्रधर्मं समाश्रितः । कुरु कार्याणि सर्वाणि धर्मिष्ठोऽसि नरर्षभ ।। शिखा जटाधारणमितियत् तच्छद्ममात्रम् ।।

tyaktvā chadma tvidaṃ rājankṣatradharmaṃ samāśritaḥ | kuru kāryāṇi sarvāṇi dharmiṣṭho'si nararṣabha || śikhā jaṭādhāraṇamitiyat tacchadmamātram ||

Verse 45

बाहुवीर्येण पृथिवीं लब्ध्वा भरतसत्तम। देहि दानं द्विजातिभ्यः पितृभ्यश्चयथोचितम् ।।

bāhuvīryeṇa pṛthivīṃ labdhvā bharatasattama| dehi dānaṃ dvijātibhyaḥ pitṛbhyaścayathocitam ||

Verse 46

क्लिष्टाया वर्षपूगांश्च मातुर्मातृहिते स्थितः। प्रमार्जाश्रु रणे जित्वा संमानं परमावह ।।

kliṣṭāyā varṣapūgāṃśca māturmātṛhite sthitaḥ| pramārjāśru raṇe jitvā saṃmānaṃ paramāvaha ||

Verse 47

पञ्चग्रामा वृता यत्नात्रास्माभिरपवर्जिताः। युध्यामहे कथं सङ्ख्ये कोपयेम च पाण्डवान् ।।

pañcagrāmā vṛtā yatnātrāsmābhirapavarjitāḥ| yudhyāmahe kathaṃ saṅkhye kopayema ca pāṇḍavān ||

Verse 48

त्वत्कृते दुष्टभावस्य संत्यागो विदुरस्य च। जातुषे च गृहे दाहं स्मर तं पुरुषो भव ।।

tvatkṛte duṣṭabhāvasya saṃtyāgo vidurasya ca| jātuṣe ca gṛhe dāhaṃ smara taṃ puruṣo bhava ||

Verse 49

यच्च कृष्णमवोचस्त्वमायान्तं कुरुसंसदि। अयमस्मि स्थितो राजञ्शमायसमराय च ।।

yacca kṛṣṇamavocastvamāyāntaṃ kurusaṃsadi| ayamasmi sthito rājañśamāyasamarāya ca ||

Verse 50

तस्यायमागतः कालः समरस्य नराधिप। एतदर्थं मया सर्वं कृतमेतद्युधिष्ठिर ।।

tasyāyamāgataḥ kālaḥ samarasya narādhipa| etadarthaṃ mayā sarvaṃ kṛtametadyudhiṣṭhira ||

Verse 51

किं नु युद्धात्परं लाभं क्षत्रियो बहु मन्यते। किंच त्वं क्षत्रियकुले जातः संप्रथितो भुवि ।।

kiṃ nu yuddhātparaṃ lābhaṃ kṣatriyo bahu manyate| kiṃca tvaṃ kṣatriyakule jātaḥ saṃprathito bhuvi ||

Verse 52

द्रोणादस्त्राणि संप्राप्य कृपाच्च भरतर्षभ । तुल्ययोनौ समबले वासुदेवं समाश्रितः ।।

droṇādastrāṇi saṃprāpya kṛpācca bharatarṣabha | tulyayonau samabale vāsudevaṃ samāśritaḥ ||

Verse 53

ब्रूयास्त्वं वासुदेवं च पाण्डवानां समीपतः। आत्मार्थं पाण्डवार्थं च यत्तो मां प्रतियोधय ।।

brūyāstvaṃ vāsudevaṃ ca pāṇḍavānāṃ samīpataḥ| ātmārthaṃ pāṇḍavārthaṃ ca yatto māṃ pratiyodhaya ||

Verse 54

सभामध्ये च यद्रूपं मायया कृतवानसि। तत्तथैव पुनः कृत्वा सार्जुनो मामभिद्रव ।।

sabhāmadhye ca yadrūpaṃ māyayā kṛtavānasi| tattathaiva punaḥ kṛtvā sārjuno māmabhidrava ||

Verse 55

इन्द्रजालं च मायां वै कुहका वापि भीषणा । आत्तशस्त्रस्य सङ्ग्रमे वहन्ति प्रतिगर्जनाः ।। धर्मिष्ठोऽसीत्युपाहसः ।।

indrajālaṃ ca māyāṃ vai kuhakā vāpi bhīṣaṇā | āttaśastrasya saṅgrame vahanti pratigarjanāḥ || dharmiṣṭho'sītyupāhasaḥ ||

Verse 56

वयमप्युत्सहेम द्यां खं च गच्छेम मायया । रसातलं विशामोपि ऐन्द्रं वा पुरमेव तु ।।

vayamapyutsahema dyāṃ khaṃ ca gacchema māyayā | rasātalaṃ viśāmopi aindraṃ vā purameva tu ||

Verse 57

दर्शयेम च रूपाणि स्वशरीरे बहून्यपि। न तु पर्यायतः सिद्धिर्बुद्धिमाप्नोति मानुषीम् ।। कुहका कृत्या प्रतिगर्जनाः विपरीतान्कोपान् वहन्ति प्रापयन्ति नतु भयं जनयन्तीत्यर्थ गर्जनं निनदे कोपे इति मेदिनी ।।

darśayema ca rūpāṇi svaśarīre bahūnyapi| na tu paryāyataḥ siddhirbuddhimāpnoti mānuṣīm || kuhakā kṛtyā pratigarjanāḥ viparītānkopān vahanti prāpayanti natu bhayaṃ janayantītyartha garjanaṃ ninade kope iti medinī ||

Verse 58

मनसैव हि भूतानि धातैव कुरुते वशे। यद्ब्रवीषि च वार्ष्णेय धार्तराष्ट्रानहं रणे ।।

manasaiva hi bhūtāni dhātaiva kurute vaśe| yadbravīṣi ca vārṣṇeya dhārtarāṣṭrānahaṃ raṇe ||

Verse 59

घातयित्वा प्रदास्यामि पार्थेभ्यो राज्यमुत्तमम् । आचचक्षे च मे सर्वं सञ्जयस्तव भाषितम्। मद्द्वितीयेन पार्थेन वैरं वः सव्यसाचिना ।।

ghātayitvā pradāsyāmi pārthebhyo rājyamuttamam | ācacakṣe ca me sarvaṃ sañjayastava bhāṣitam| maddvitīyena pārthena vairaṃ vaḥ savyasācinā ||

Verse 60

स सत्यसङ्गरो भूत्वा पाण्डवार्थे पराक्रमी । युद्ध्यस्वाद्य रणे यत्तः पश्यामः पुरुषो भव ।।

sa satyasaṅgaro bhūtvā pāṇḍavārthe parākramī | yuddhyasvādya raṇe yattaḥ paśyāmaḥ puruṣo bhava ||

Verse 61

यस्तु शत्रुमभिज्ञाय शुद्धं पौरुषमास्थितः। करोति द्विषतां शोकं स जीवति सुजीवितम् ।।

yastu śatrumabhijñāya śuddhaṃ pauruṣamāsthitaḥ| karoti dviṣatāṃ śokaṃ sa jīvati sujīvitam ||

Verse 62

अकस्माच्चैव ते कृष्ण ख्यातं लोके महद्यशः। अद्येदानीं विजानीमः सन्ति षण्डाः शश्रृङ्गकाः ।। पर्यायतः पर्यायो भयप्रदर्शनादिरूपः प्रकारस्तेन सिद्धिः स्वस्य नतु भवति। तथा परोपि तेन बुद्धिं मानुषी भयात्मिकां न प्राप्नोति ।।

akasmāccaiva te kṛṣṇa khyātaṃ loke mahadyaśaḥ| adyedānīṃ vijānīmaḥ santi ṣaṇḍāḥ śaśrṛṅgakāḥ || paryāyataḥ paryāyo bhayapradarśanādirūpaḥ prakārastena siddhiḥ svasya natu bhavati| tathā paropi tena buddhiṃ mānuṣī bhayātmikāṃ na prāpnoti ||

Verse 63

मद्विधो नापि नृपतिस्त्वयि युक्तः कथंचन । सन्नाहं संयुगे कर्तुं कंसभृत्ये विशेषतः।।

madvidho nāpi nṛpatistvayi yuktaḥ kathaṃcana | sannāhaṃ saṃyuge kartuṃ kaṃsabhṛtye viśeṣataḥ||

Verse 64

तं च तूबरकं बालं बह्वाशिनमविद्यकम् । उलूक मद्वचो ब्रूहि असकृद्भीमसेनकम् ।। सश्रृङ्गका शृङ्गं पुंस्त्वचिह्नं श्मश्रुलत्वलिङ्गवत्त्वादिकं तत्सहिताः षण्डाः निर्वीर्याः सन्ति। येषु तव शौर्यं प्रख्यातमिति भावः ।।

taṃ ca tūbarakaṃ bālaṃ bahvāśinamavidyakam | ulūka madvaco brūhi asakṛdbhīmasenakam || saśrṛṅgakā śṛṅgaṃ puṃstvacihnaṃ śmaśrulatvaliṅgavattvādikaṃ tatsahitāḥ ṣaṇḍāḥ nirvīryāḥ santi| yeṣu tava śauryaṃ prakhyātamiti bhāvaḥ ||

Verse 65

विराटनगरे पार्थ यस्त्वं सूदो ह्यभूः पुरा। बल्लवो नाम विख्यातस्तन्ममैव हि पौरुषम् ।।

virāṭanagare pārtha yastvaṃ sūdo hyabhūḥ purā| ballavo nāma vikhyātastanmamaiva hi pauruṣam ||

Verse 66

प्रतिज्ञातं सभामध्ये न तन्मिथ्या त्वया पुरा। दुःशासनस्य रुधिरं पीयतां यदि शक्यते ।।

pratijñātaṃ sabhāmadhye na tanmithyā tvayā purā| duḥśāsanasya rudhiraṃ pīyatāṃ yadi śakyate ||

Verse 67

यद्ब्रवीषि च कौन्तेय धार्तराष्ट्रानहं रणे। निहनिष्यामि तरसा तस्य कालोऽयमागतः ।।

yadbravīṣi ca kaunteya dhārtarāṣṭrānahaṃ raṇe| nihaniṣyāmi tarasā tasya kālo'yamāgataḥ ||

Verse 68

त्वं हि भोज्ये पुरस्कार्यो भक्ष्ये पेये च भारत । क्व युद्धं क्व च भोक्तव्यं युध्यस्व पुरुषो भव ।।

tvaṃ hi bhojye puraskāryo bhakṣye peye ca bhārata | kva yuddhaṃ kva ca bhoktavyaṃ yudhyasva puruṣo bhava ||

Verse 69

शयिष्यसे हतो भूमौ गदामालिङ्ग्य भारत। तद्वृथा च सभामध्ये वल्गितं ते वृकोदर ।।

śayiṣyase hato bhūmau gadāmāliṅgya bhārata| tadvṛthā ca sabhāmadhye valgitaṃ te vṛkodara ||

Verse 70

उलूक नकुलं ब्रूहि वचनान्मम भारत। युध्द्यस्वाद्य स्थिरो भूत्वा पश्यामस्तव पौरुषम् ।।

ulūka nakulaṃ brūhi vacanānmama bhārata| yudhdyasvādya sthiro bhūtvā paśyāmastava pauruṣam ||

Verse 71

युधिष्ठिरानुरागं च द्वेषं च मयि भारत। कृष्णायाश्च परिक्लेशं स्मरेदानीं यथातथम् ।।

yudhiṣṭhirānurāgaṃ ca dveṣaṃ ca mayi bhārata| kṛṣṇāyāśca parikleśaṃ smaredānīṃ yathātatham ||

Verse 72

ब्रूयास्त्वं सहदेवं च राजमध्ये वचो मम। युद्ध्येदानीं रणे यत्तः क्लेशान्स्मर च पाण्डव ।।

brūyāstvaṃ sahadevaṃ ca rājamadhye vaco mama| yuddhyedānīṃ raṇe yattaḥ kleśānsmara ca pāṇḍava ||

Verse 73

विराटद्रुपदौ चोभौ ब्रूयास्त्वं वचनान्मम । न दृष्टपूर्वा भर्तारो भृत्यैरपि महागुणैः । तथार्थपतिभिर्भृत्या यतः सृष्टाः प्रजास्ततः ।। तूबरकं अश्मश्रुपुरुषम्। अविद्यकं मूढम् ।।

virāṭadrupadau cobhau brūyāstvaṃ vacanānmama | na dṛṣṭapūrvā bhartāro bhṛtyairapi mahāguṇaiḥ | tathārthapatibhirbhṛtyā yataḥ sṛṣṭāḥ prajāstataḥ || tūbarakaṃ aśmaśrupuruṣam| avidyakaṃ mūḍham ||

Verse 74

अश्लाघ्योऽयं नरपतिर्युवयोरिति चागतम् ।। अर्थपतिभी राजभिः यतः कालात् तत आरम्भेत्यर्थः ।।

aślāghyo'yaṃ narapatiryuvayoriti cāgatam || arthapatibhī rājabhiḥ yataḥ kālāt tata ārambhetyarthaḥ ||

Verse 75

ते यूयं संहता भूत्वा तद्वधार्थं ममापि च। आत्मार्थं पाण्डवार्थं च प्रयुद्ध्यध्वं मया सह ।। मूढां यूयं मयि गुणवति स्वामिनि न संतुष्टाः स्थेति भावः ।।

te yūyaṃ saṃhatā bhūtvā tadvadhārthaṃ mamāpi ca| ātmārthaṃ pāṇḍavārthaṃ ca prayuddhyadhvaṃ mayā saha || mūḍhāṃ yūyaṃ mayi guṇavati svāmini na saṃtuṣṭāḥ stheti bhāvaḥ ||

Verse 76

धृष्टद्युम्नं च पाञ्चाल्यं ब्रूयास्त्वं वचनान्मम। एष ते समयः प्राप्तो लब्धव्यश्च त्वयापि सः ।।

dhṛṣṭadyumnaṃ ca pāñcālyaṃ brūyāstvaṃ vacanānmama| eṣa te samayaḥ prāpto labdhavyaśca tvayāpi saḥ ||

Verse 77

द्रोणमासाद्य समरे ज्ञास्यसे हितमुत्तमम् । युद्ध्यस्व समुहृत्पापं कुरु कर्म सुदुष्करम् ।। तत्तस्माद्धेतोर्मम वधार्थं च प्रयुध्द्यध्वमिति संबन्धः ।।

droṇamāsādya samare jñāsyase hitamuttamam | yuddhyasva samuhṛtpāpaṃ kuru karma suduṣkaram || tattasmāddhetormama vadhārthaṃ ca prayudhdyadhvamiti saṃbandhaḥ ||

Verse 78

शिखण्डिनमथो ब्रूहि उलूक वचनान्मम । स्त्रीति मत्वा महाबाहुर्न हनिष्यति कौरवः ।।

śikhaṇḍinamatho brūhi ulūka vacanānmama | strīti matvā mahābāhurna haniṣyati kauravaḥ ||

Verse 79

गाङ्गेयो धन्विनां श्रेष्ठो युद्ध्येदानीं सुनिर्भयः । कुरु कर्म रणे यत्तः पश्यामः पौरुषं तव ।।

gāṅgeyo dhanvināṃ śreṣṭho yuddhyedānīṃ sunirbhayaḥ | kuru karma raṇe yattaḥ paśyāmaḥ pauruṣaṃ tava ||

Verse 80

एवमुक्त्वा ततो राजा प्रहस्योलूकमब्रवीत्। धनञ्जयं पुनर्ब्रूहि वासुदेवस्य श्रृण्वतः ।।

evamuktvā tato rājā prahasyolūkamabravīt| dhanañjayaṃ punarbrūhi vāsudevasya śrṛṇvataḥ ||

Verse 81

अस्मान्वा त्वं पराजित्य प्रसाधि पृतिवीमिमाम् । अथवा निर्जितोस्माभी रणे वीर शयिष्यसि ।।

asmānvā tvaṃ parājitya prasādhi pṛtivīmimām | athavā nirjitosmābhī raṇe vīra śayiṣyasi ||

Verse 82

राष्ट्रान्निर्वासनक्लेशं वनवासं च पाण्डव । कृष्णायाश्च परिक्लेशं संस्मरन्पुरुषो भव ।।

rāṣṭrānnirvāsanakleśaṃ vanavāsaṃ ca pāṇḍava | kṛṣṇāyāśca parikleśaṃ saṃsmaranpuruṣo bhava ||

Verse 83

यदर्थं क्षत्रिया सूते सर्वं तदिदमागतम् । बलं वीर्यं च शौर्यं च परं चाप्यस्त्रलाघवम् ।।

yadarthaṃ kṣatriyā sūte sarvaṃ tadidamāgatam | balaṃ vīryaṃ ca śauryaṃ ca paraṃ cāpyastralāghavam ||

Verse 84

पौरुषं दर्शयन्युद्धे कोपस्य कुरु निष्कृतिम्। परिक्लिष्टस्य दीनस्य दीर्घकालोषितस्य च। हृदयं कस्य न स्फोटेदैश्वर्याद्धंशितस्य च ।।

pauruṣaṃ darśayanyuddhe kopasya kuru niṣkṛtim| parikliṣṭasya dīnasya dīrghakāloṣitasya ca| hṛdayaṃ kasya na sphoṭedaiśvaryāddhaṃśitasya ca ||

Verse 85

कुले जातस्य शूरस्य परिवित्तेष्वगृध्यतः। आस्थितं राज्यमाक्रम्य कोपं कस्य न दीपयेत् ।। पापं कर्म कुरुगुरुवाधाख्याम् ।

kule jātasya śūrasya parivitteṣvagṛdhyataḥ| āsthitaṃ rājyamākramya kopaṃ kasya na dīpayet || pāpaṃ karma kuruguruvādhākhyām |

Verse 86

यत्तदुक्तं महद्वाक्यं कर्मणा तद्विभाव्यताम्। अकर्मणा कत्थितेन सन्तः कुपुरुषं विदुः ।।

yattaduktaṃ mahadvākyaṃ karmaṇā tadvibhāvyatām| akarmaṇā katthitena santaḥ kupuruṣaṃ viduḥ ||

Verse 87

अमित्राणां वशे स्थानं राज्यं च पुनरुद्धर। द्वावर्थौ युद्धकामस्य तस्मात्तत्कुरु पौरुषम् ।। राज्यमाक्रम्य मादृश इति शेषः ।

amitrāṇāṃ vaśe sthānaṃ rājyaṃ ca punaruddhara| dvāvarthau yuddhakāmasya tasmāttatkuru pauruṣam || rājyamākramya mādṛśa iti śeṣaḥ |

Verse 88

पराजितोऽसि द्यूतेन कृष्णा चानायिता सभाम् । शक्योऽमर्षो मनुष्येण कर्तु पुरुषमानिना ।।

parājito'si dyūtena kṛṣṇā cānāyitā sabhām | śakyo'marṣo manuṣyeṇa kartu puruṣamāninā ||

Verse 89

द्वादशैव तु वर्षाणि वने धिष्ण्याद्विवासितः। संवत्सरं विराटस्य दास्यमास्थाय चोषितः ।। स्थानं स्थितिम् । तत् स्थानराज्ययोरुद्धरणम्। पौरुषं पुरुषकर्म कुरु ।।

dvādaśaiva tu varṣāṇi vane dhiṣṇyādvivāsitaḥ| saṃvatsaraṃ virāṭasya dāsyamāsthāya coṣitaḥ || sthānaṃ sthitim | tat sthānarājyayoruddharaṇam| pauruṣaṃ puruṣakarma kuru ||

Verse 90

राष्ट्रान्निर्वासनक्लेशं वनवासं च पाण्डव । कृष्णायाश्च परिक्लेशं संस्मरन्पुरुषो भव ।।

rāṣṭrānnirvāsanakleśaṃ vanavāsaṃ ca pāṇḍava | kṛṣṇāyāśca parikleśaṃ saṃsmaranpuruṣo bhava ||

Verse 91

अप्रियाणां च वचनं प्रब्रुवत्सु पुनः पुनः । अमर्षं दर्शयस्व त्वममर्षो ह्येव पौरुषम् ।।

apriyāṇāṃ ca vacanaṃ prabruvatsu punaḥ punaḥ | amarṣaṃ darśayasva tvamamarṣo hyeva pauruṣam ||

Verse 92

क्रोधो बलं तथा वीर्यं ज्ञानयोगोऽस्त्रलाघवम्। इह ते दृश्यतां पार्थ युद्ध्यस्व पुरुषो भव ।।

krodho balaṃ tathā vīryaṃ jñānayogo'stralāghavam| iha te dṛśyatāṃ pārtha yuddhyasva puruṣo bhava ||

Verse 93

लोहाभिसारो निर्वृत्तः कुरुक्षेत्रमकर्दमम्। पुष्टास्तेऽश्वा भृता योधाः श्वो युद्ध्यस्व सकेशवः ।। धिष्ण्यात् गृहात् ।।

lohābhisāro nirvṛttaḥ kurukṣetramakardamam| puṣṭāste'śvā bhṛtā yodhāḥ śvo yuddhyasva sakeśavaḥ || dhiṣṇyāt gṛhāt ||

Verse 94

असमागम्य भीष्मेण संयुगे किं विकत्थसे। आरुरुक्षुर्यथा मन्दः पर्वतं गन्धमादनम् ।।

asamāgamya bhīṣmeṇa saṃyuge kiṃ vikatthase| ārurukṣuryathā mandaḥ parvataṃ gandhamādanam ||

Verse 95

एवं कत्थसि कौन्तेय अकत्थन्पुरुषो भव। सूतपुत्रं सुदुर्धर्षं शल्यं च बलिनां वरम् ।।

evaṃ katthasi kaunteya akatthanpuruṣo bhava| sūtaputraṃ sudurdharṣaṃ śalyaṃ ca balināṃ varam ||

Verse 96

द्रोणं च बलिनां श्रेष्ठं शचीपतिसमं युधि । अजित्वा संयुगे पार्थ राज्यं कथमिहेच्छसि ।।

droṇaṃ ca balināṃ śreṣṭhaṃ śacīpatisamaṃ yudhi | ajitvā saṃyuge pārtha rājyaṃ kathamihecchasi ||

Verse 97

ब्राह्मे धनुषि चाचार्यं वेदयोरन्तगं द्वयोः। युधि धुर्यमविक्षोभ्यमनीकचरमच्युतम् ।। लोहाभिसारः शस्त्राणां नीराजनादिकं तेषु मन्त्रेण देवतावाहनादिकं च ।।

brāhme dhanuṣi cācāryaṃ vedayorantagaṃ dvayoḥ| yudhi dhuryamavikṣobhyamanīkacaramacyutam || lohābhisāraḥ śastrāṇāṃ nīrājanādikaṃ teṣu mantreṇa devatāvāhanādikaṃ ca ||

Verse 98

द्रोणं महाद्युतिं पार्थ जेतुमिच्छसि तन्मृषा । न हि शुश्रुम वातेन मेरुमुन्मथितं गिरिम् ।।

droṇaṃ mahādyutiṃ pārtha jetumicchasi tanmṛṣā | na hi śuśruma vātena merumunmathitaṃ girim ||

Verse 99

अनिलो वा वहेन्मेरुं द्यौर्वापि निपतेन्महीम्। युगं वा रिवर्तेत यद्येवं स्याद्यथात्थ माम् ।। वेदयोः श्रुतिधनुर्वेदयोः। अन्तगं पारगम् ।।

anilo vā vahenmeruṃ dyaurvāpi nipatenmahīm| yugaṃ vā rivarteta yadyevaṃ syādyathāttha mām || vedayoḥ śrutidhanurvedayoḥ| antagaṃ pāragam ||

Verse 100

को ह्यस्ति जीविताकाङ्क्षी पराप्येममरिमर्दनम् । पार्थो वा इतरो वापि कोन्यः स्वस्ति गृहान्व्रजेत् ।।

ko hyasti jīvitākāṅkṣī parāpyemamarimardanam | pārtho vā itaro vāpi konyaḥ svasti gṛhānvrajet ||

Verse 101

कथमाभ्यामभिध्यातः संस्पृष्टो दारुणेन वा। रणे जीवन्प्रमुच्येत पदा भूमिपुमस्पृशन् ।। युगं कालचक्रम् ।।

kathamābhyāmabhidhyātaḥ saṃspṛṣṭo dāruṇena vā| raṇe jīvanpramucyeta padā bhūmipumaspṛśan || yugaṃ kālacakram ||

Verse 102

किं दर्दुरः कूपशयो यथेमां न बुध्यसे राजचमूं समेताम्। दुराधर्षां देवचमूप्रकाशां गुप्तां नरेन्द्रैस्त्रिदशैरिव द्याम्।। आभ्यां द्रोणभीष्माभ्यां अभिध्यातो हन्तव्यत्वेन निश्चितः ।।

kiṃ darduraḥ kūpaśayo yathemāṃ na budhyase rājacamūṃ sametām| durādharṣāṃ devacamūprakāśāṃ guptāṃ narendraistridaśairiva dyām|| ābhyāṃ droṇabhīṣmābhyāṃ abhidhyāto hantavyatvena niścitaḥ ||

Verse 103

प्राच्यैः प्रतीच्यैरथ दाक्षिणात्यै- रुदीच्यकाम्भोजशकैः खशैश्च । साल्वैः समत्स्यैः कुरुमध्यदेश्यै- र्म्लेच्छैः पुलिन्दैर्द्रविडान्ध्रकाञ्च्यैः ।।

prācyaiḥ pratīcyairatha dākṣiṇātyai- rudīcyakāmbhojaśakaiḥ khaśaiśca | sālvaiḥ samatsyaiḥ kurumadhyadeśyai- rmlecchaiḥ pulindairdraviḍāndhrakāñcyaiḥ ||

Verse 104

नानाजनौघं युधि संप्रवृद्धं गाङ्गं यथा वेगमपारणीयम्। मां च स्थितं नानाबलस्य मध्ये युयुत्ससे मन्द किमल्पबुद्धे ।।

nānājanaughaṃ yudhi saṃpravṛddhaṃ gāṅgaṃ yathā vegamapāraṇīyam| māṃ ca sthitaṃ nānābalasya madhye yuyutsase manda kimalpabuddhe ||

Verse 105

अक्षय्याविषुधी चैव अग्निदत्तं च ते रथम्। जानीमो हि रणे पार्थ केतुं दिव्यं च भारत ।।

akṣayyāviṣudhī caiva agnidattaṃ ca te ratham| jānīmo hi raṇe pārtha ketuṃ divyaṃ ca bhārata ||

Verse 106

अकत्थमानो युद्ध्यस्व कत्थसेऽर्जुन किं बहु । पर्यायात्सिद्धिरेतस्य नैतत्सिध्याति कत्थनात् ।। दुर्दुरो मण्डूकः ।।

akatthamāno yuddhyasva katthase'rjuna kiṃ bahu | paryāyātsiddhiretasya naitatsidhyāti katthanāt || durduro maṇḍūkaḥ ||

Verse 107

यदीदं कत्थनाल्लोके सिध्येत्कर्म धनञ्जय। सर्वे भवेयुः सिद्धार्थाः कत्थने को हि दुर्गतः ।।

yadīdaṃ katthanālloke sidhyetkarma dhanañjaya| sarve bhaveyuḥ siddhārthāḥ katthane ko hi durgataḥ ||

Verse 108

जनामि ते वासुदेवं सहायं जानामि ते गाण्डिवं तालमात्रम् । जानाम्यहं त्वादृशो नास्ति योद्धा जानानस्ते राज्यमेतद्धरामि ।।

janāmi te vāsudevaṃ sahāyaṃ jānāmi te gāṇḍivaṃ tālamātram | jānāmyahaṃ tvādṛśo nāsti yoddhā jānānaste rājyametaddharāmi ||

Verse 109

न तु पर्यायधर्मेम सिद्धिं प्राप्नोति मानवः। मनसैवानुकूलानि धातैव कुरुते वशे ।। पर्यायात् युद्धप्रकारात् ।।

na tu paryāyadharmema siddhiṃ prāpnoti mānavaḥ| manasaivānukūlāni dhātaiva kurute vaśe || paryāyāt yuddhaprakārāt ||

Verse 110

त्रयोदशसमा भुक्तं राज्यं विलपतस्तव। भूयश्चैव प्रशासिष्ये त्वां निहत्य सबान्धवम् ।।

trayodaśasamā bhuktaṃ rājyaṃ vilapatastava| bhūyaścaiva praśāsiṣye tvāṃ nihatya sabāndhavam ||

Verse 111

क्व तदा गाण्डिवं तेऽभूद्यत्त्वं दासपणैर्जितः। क्व तदा भीमसेनस्य बलमासीच्च फाल्गुन ।।

kva tadā gāṇḍivaṃ te'bhūdyattvaṃ dāsapaṇairjitaḥ| kva tadā bhīmasenasya balamāsīcca phālguna ||

Verse 112

सगदाद्भीमसेनाद्वा फाल्गुनाद्वा सगाण्डिवात्। न वै मोक्षस्तदा यो भूद्विना कृष्णमनिन्दितां ।।

sagadādbhīmasenādvā phālgunādvā sagāṇḍivāt| na vai mokṣastadā yo bhūdvinā kṛṣṇamaninditāṃ ||

Verse 113

सा वो दास्ये समापन्नान्मोचयामास पार्षती। अमानुष्यं समापन्नान्दासकर्मण्यवस्थितान् ।। पर्यायधर्मेम उपधर्मेण मायादिना । अथवा राजपुत्रोऽयं राज्यार्ह इति क्रमधर्मस्तेन न किंतु शौर्येणैव सिद्धिमाप्नोतीत्यर्थः । मनसा संकल्पेन धातैव कुरुते नतु मनुष्यः ।।

sā vo dāsye samāpannānmocayāmāsa pārṣatī| amānuṣyaṃ samāpannāndāsakarmaṇyavasthitān || paryāyadharmema upadharmeṇa māyādinā | athavā rājaputro'yaṃ rājyārha iti kramadharmastena na kiṃtu śauryeṇaiva siddhimāpnotītyarthaḥ | manasā saṃkalpena dhātaiva kurute natu manuṣyaḥ ||

Verse 114

अवोचं यत्षण्डतिलानहं वस्तथयमेव तत्। धृता हि वेमी पार्थेन विराटनगरे तदा ।।

avocaṃ yatṣaṇḍatilānahaṃ vastathayameva tat| dhṛtā hi vemī pārthena virāṭanagare tadā ||

Verse 115

सूदकर्मणि च श्रान्तं विराटस्य महानसे । भीमसेनेन कौन्तेय यत्तु तन्मम पौरुषम् ।।

sūdakarmaṇi ca śrāntaṃ virāṭasya mahānase | bhīmasenena kaunteya yattu tanmama pauruṣam ||

Verse 116

एवमेव सदा दण्डं क्षत्रियाः क्षत्रिये दधुः। वेणीं कृत्वा षण्डवेषः कन्यां नर्तितवानसि ।।

evameva sadā daṇḍaṃ kṣatriyāḥ kṣatriye dadhuḥ| veṇīṃ kṛtvā ṣaṇḍaveṣaḥ kanyāṃ nartitavānasi ||

Verse 117

न भयाद्वासुदेवस्य न चापि तव फल्गुन । राज्यं प्रतिप्रदास्यामि युध्यस्व सहकेशवः ।।

na bhayādvāsudevasya na cāpi tava phalguna | rājyaṃ pratipradāsyāmi yudhyasva sahakeśavaḥ ||

Verse 118

न माया हीन्द्रजालं वा कुहका वापि भीषणा । आत्तशस्त्रस्य सङ्ग्रामे वहन्ति प्रतिगर्जनाः ।।

na māyā hīndrajālaṃ vā kuhakā vāpi bhīṣaṇā | āttaśastrasya saṅgrāme vahanti pratigarjanāḥ ||

Verse 119

वासुदेवसहस्रं वा फाल्गुनानां शतानि वा। आसाद्य माममोघेषुं द्रविष्यन्ति दिशो दश ।।

vāsudevasahasraṃ vā phālgunānāṃ śatāni vā| āsādya māmamogheṣuṃ draviṣyanti diśo daśa ||

Verse 120

संयुगं गच्छ भीष्मेण भिन्धि वा शिरसा गिरिम् । तरस्व वा महागाधं बाहुभ्यां पुरुषोदधिम् ।।

saṃyugaṃ gaccha bhīṣmeṇa bhindhi vā śirasā girim | tarasva vā mahāgādhaṃ bāhubhyāṃ puruṣodadhim ||

Verse 121

शारद्वतमहामीनं विविंशतिमहोरगम् । बृहद्बलमहोद्वेलं सौमदत्तितिमिङ्गिलम् ।। अमानुष्यं नीचमनुष्यत्वम्। अल्पार्थोऽत्र नञ् ।।

śāradvatamahāmīnaṃ viviṃśatimahoragam | bṛhadbalamahodvelaṃ saumadattitimiṅgilam || amānuṣyaṃ nīcamanuṣyatvam| alpārtho'tra nañ ||

Verse 122

भीष्मवेगमपर्यन्तं द्रोणग्राहदुरसदम् । कर्णशल्यझषावर्तं काम्भोजबडबामुखम् ।।

bhīṣmavegamaparyantaṃ droṇagrāhadurasadam | karṇaśalyajhaṣāvartaṃ kāmbhojabaḍabāmukham ||

Verse 123

दुःशासनौघं शलशल्यमत्स्यं सुषेणचित्रायुधनागनक्रम्। जयद्रथाद्रिं पुरुमित्रगाधं दुर्मर्षणोदं शकुनिप्रपातम् ।।

duḥśāsanaughaṃ śalaśalyamatsyaṃ suṣeṇacitrāyudhanāganakram| jayadrathādriṃ purumitragādhaṃ durmarṣaṇodaṃ śakuniprapātam ||

Verse 124

शश्त्रौघमक्षय्यमभिप्रवृद्धं यदावगाह्य श्रमनष्टचेताः। भविष्यसि त्वं हतसर्वबान्धव- स्तदा मनस्ते परितापमेष्यति ।।

śaśtraughamakṣayyamabhipravṛddhaṃ yadāvagāhya śramanaṣṭacetāḥ| bhaviṣyasi tvaṃ hatasarvabāndhava- stadā manaste paritāpameṣyati ||

Verse 125

तदा मनस्ते त्रिदिवादिवाशुचे- र्निवर्तिता पार्थ महीप्रशासनात्। प्रशाम्य राज्यं हि सुदुर्लभं त्वया बुभूषितः स्वर्ग इवातपस्विना ।। उद्वेलो वृद्धिः ।।

tadā manaste tridivādivāśuce- rnivartitā pārtha mahīpraśāsanāt| praśāmya rājyaṃ hi sudurlabhaṃ tvayā bubhūṣitaḥ svarga ivātapasvinā || udvelo vṛddhiḥ ||