Adhyaya 159

Verse 1

धृतराष्ट्रेण सञ्जयंप्रति कुरुपाण्डवसेनयोर्वृत्तवृत्तान्तकथनचोदना ।। 1 ।। संजयेन धृतराष्ट्रंप्रति पुरुषस्याकर्तृत्वकथनपूर्वकं स्वेन वक्ष्यमाणबन्धुनिधनश्रवणेन शोकानधिगमोपदेशः ।। 2 ।। जनमेजय उवाच। तथा व्यूढेष्वनीकेषु कुरुक्षेत्रे द्विजर्षभ । किमर्कुर्वंश्च कुरवः कालेनाभिप्रचोदिताः ।।

dhṛtarāṣṭreṇa sañjayaṃprati kurupāṇḍavasenayorvṛttavṛttāntakathanacodanā || 1 || saṃjayena dhṛtarāṣṭraṃprati puruṣasyākartṛtvakathanapūrvakaṃ svena vakṣyamāṇabandhunidhanaśravaṇena śokānadhigamopadeśaḥ || 2 || janamejaya uvāca| tathā vyūḍheṣvanīkeṣu kurukṣetre dvijarṣabha | kimarkurvaṃśca kuravaḥ kālenābhipracoditāḥ ||

Verse 2

वैशंपायन उवाच। तथा व्यूढेष्वनीकेषु यत्तेषु भरतर्षभ। धृतराष्ट्रो महाराज सञ्जयं वाक्यमब्रवीत् ।।

vaiśaṃpāyana uvāca| tathā vyūḍheṣvanīkeṣu yatteṣu bharatarṣabha| dhṛtarāṣṭro mahārāja sañjayaṃ vākyamabravīt ||

Verse 3

एहि सञ्जय सर्व मे आचक्ष्वानवशेषतः । सेनानिवेशे यद्वृत्तं कुरुपाण्डवसेनयोः ।।

ehi sañjaya sarva me ācakṣvānavaśeṣataḥ | senāniveśe yadvṛttaṃ kurupāṇḍavasenayoḥ ||

Verse 4

दिष्टमेव परं मन्ये पौरुषं चाप्यनर्थकम् । यदहं बुद्ध्यमानोऽपि युद्धदोषान्क्षयोदयान् ।। ।। इति श्रीमन्महाभारते उद्योगपर्वणि सैन्यनिर्याणपर्वणि एकोनषष्ट्यधिकशततमोऽध्यायः ।। ।। समाप्तं च सैन्यनिर्याणपर्व ।।

diṣṭameva paraṃ manye pauruṣaṃ cāpyanarthakam | yadahaṃ buddhyamāno'pi yuddhadoṣānkṣayodayān || || iti śrīmanmahābhārate udyogaparvaṇi sainyaniryāṇaparvaṇi ekonaṣaṣṭyadhikaśatatamo'dhyāyaḥ || || samāptaṃ ca sainyaniryāṇaparva ||

Verse 5

तथापि निकृतिप्रज्ञं पुत्रं दुर्द्यूतदेविनम् । न शक्नोमि नियन्तुं वा कर्तुं वा हितमात्मनः ।। क्षयस्यैव उदयो येभ्यस्तान् क्षयोदयान् ।।

tathāpi nikṛtiprajñaṃ putraṃ durdyūtadevinam | na śaknomi niyantuṃ vā kartuṃ vā hitamātmanaḥ || kṣayasyaiva udayo yebhyastān kṣayodayān ||

Verse 6

भवत्येव हि मे सूत बुद्धिर्दोषानुदर्शिनी । दुर्योधनं समासाद्य पुनः सा परिवर्तते ।।

bhavatyeva hi me sūta buddhirdoṣānudarśinī | duryodhanaṃ samāsādya punaḥ sā parivartate ||

Verse 7

एवं गते वै यद्भावि तद्भविष्यति सञ्जय । क्षत्रधर्मः किल रणे तनुत्यागे हि पूजितः ।।

evaṃ gate vai yadbhāvi tadbhaviṣyati sañjaya | kṣatradharmaḥ kila raṇe tanutyāge hi pūjitaḥ ||

Verse 8

सञ्जय उवाच। त्वद्युक्तोऽयमनुप्रश्नो महाराज यथेच्छसि। न तु दुर्योधने दोषमिममाधातुमर्हसि ।।

sañjaya uvāca| tvadyukto'yamanupraśno mahārāja yathecchasi| na tu duryodhane doṣamimamādhātumarhasi ||

Verse 9

शृणुष्वानवशेषेण वदतो मम पार्थिव । य आत्मनो दुश्चरितादशुभं प्राप्नुयान्नरः । न स कालं न वा देवानेनसा गन्तुमर्हति ।। निकृतिप्रज्ञं कपटविषयैव प्रज्ञा न धर्मविषया यस्य तम् ।।

śṛṇuṣvānavaśeṣeṇa vadato mama pārthiva | ya ātmano duścaritādaśubhaṃ prāpnuyānnaraḥ | na sa kālaṃ na vā devānenasā gantumarhati || nikṛtiprajñaṃ kapaṭaviṣayaiva prajñā na dharmaviṣayā yasya tam ||

Verse 10

महाराज मनुष्येषु निन्द्यं यः सर्वमाचरेत्। स वध्यः सर्वलोकस्य निन्दितानि समाचरन् ।।

mahārāja manuṣyeṣu nindyaṃ yaḥ sarvamācaret| sa vadhyaḥ sarvalokasya ninditāni samācaran ||

Verse 11

निकारा मनुजश्रेष्ठ पाण्डवैस्त्वत्प्रतीक्षया । अनुभूताः सहामात्यैर्निकृतैरधिदेवने ।। एनसा दोषेण देवान्कालं वा गुन्तुं उपलब्धुं नार्हति। न स कालं न वा देवं वक्तुमेतदिहार्हतीति पाठेप्ययमेवार्थः ।।

nikārā manujaśreṣṭha pāṇḍavaistvatpratīkṣayā | anubhūtāḥ sahāmātyairnikṛtairadhidevane || enasā doṣeṇa devānkālaṃ vā guntuṃ upalabdhuṃ nārhati| na sa kālaṃ na vā devaṃ vaktumetadihārhatīti pāṭhepyayamevārthaḥ ||

Verse 12

हयानां च गजानां च राज्ञां चामिततेजसाम् । वैशसं समरे वृत्तं यत्तन्मे शृणु सर्वशः ।।

hayānāṃ ca gajānāṃ ca rājñāṃ cāmitatejasām | vaiśasaṃ samare vṛttaṃ yattanme śṛṇu sarvaśaḥ ||

Verse 13

स्थिरो भूत्वा महाप्राज्ञ सर्वलोकक्षयोदयम्। यथाभूतं महायुद्धे श्रुत्वा मा विमना भव ।।

sthiro bhūtvā mahāprājña sarvalokakṣayodayam| yathābhūtaṃ mahāyuddhe śrutvā mā vimanā bhava ||

Verse 14

न ह्येव कर्ता पुरुषः कर्मणोः शुभपापयोः । अस्वतन्त्रो हि पुरुषः कार्यते दारुयन्त्रवत् ।।

na hyeva kartā puruṣaḥ karmaṇoḥ śubhapāpayoḥ | asvatantro hi puruṣaḥ kāryate dāruyantravat ||

Verse 15

केचिदीश्वरनिर्दिष्टाः केचिदेव यदृच्छया। पूर्वकर्मभिरप्यन्ये त्रैधमेतत्प्रदृश्यते। तस्मादनर्थमापन्नः स्थिरो भूत्वा निशामय ।।

kecidīśvaranirdiṣṭāḥ kecideva yadṛcchayā| pūrvakarmabhirapyanye traidhametatpradṛśyate| tasmādanarthamāpannaḥ sthiro bhūtvā niśāmaya ||