Adhyaya 16

Verse 1

बृहस्पतिना ब्राह्ममन्त्रसंवर्धितेनाग्निना पद्मनालस्येन्द्रं दृष्ट्वा बृहस्पतये तन्निवेदनम् ।। 1 ।। बृहस्पतिना तत्र गत्वा इन्द्रे स्तूयमाने कुबेरादीनां तत्रागमनम् ।। 2 ।। इन्द्रेण नहुषजये साहाय्यायाग्नेर्भागदानपूर्वकं कुबेरादीनां तत्ताद्दिगाधिपत्येऽभिषेचनम् ।। 3 ।। बृहस्पतिरुवाच। त्वमग्रे सर्वदेवानां मुखं त्वमसि हव्यवाट्। त्वमन्तः सर्वभूतानां गूढश्चरसि साक्षिवत्।।

bṛhaspatinā brāhmamantrasaṃvardhitenāgninā padmanālasyendraṃ dṛṣṭvā bṛhaspataye tannivedanam || 1 || bṛhaspatinā tatra gatvā indre stūyamāne kuberādīnāṃ tatrāgamanam || 2 || indreṇa nahuṣajaye sāhāyyāyāgnerbhāgadānapūrvakaṃ kuberādīnāṃ tattāddigādhipatye'bhiṣecanam || 3 || bṛhaspatiruvāca| tvamagre sarvadevānāṃ mukhaṃ tvamasi havyavāṭ| tvamantaḥ sarvabhūtānāṃ gūḍhaścarasi sākṣivat||

Verse 2

त्वामाहुरेकं कवयस्त्वामाहुस्त्रिविधं पुनः। त्वया त्यक्तं जगच्चेदं सद्यो नश्येद्धुताशन ।।

tvāmāhurekaṃ kavayastvāmāhustrividhaṃ punaḥ| tvayā tyaktaṃ jagaccedaṃ sadyo naśyeddhutāśana ||

Verse 3

कृत्वा तुभ्यं नमो विप्राः स्वकर्मविजितां गतिम्। गच्छन्ति सह पत्नीभिः सुतैरपि च शाश्वतीम् ।।

kṛtvā tubhyaṃ namo viprāḥ svakarmavijitāṃ gatim| gacchanti saha patnībhiḥ sutairapi ca śāśvatīm ||

Verse 4

त्वमेवाग्ने हव्यवाहस्त्वमेव परमं हविः। यजन्ति सत्रैस्त्वामेव यज्ञैश्च परमाध्वरैः ।।

tvamevāgne havyavāhastvameva paramaṃ haviḥ| yajanti satraistvāmeva yajñaiśca paramādhvaraiḥ ||

Verse 5

सृष्ट्वा लोकांस्त्रीमिमान्हव्यवाह प्राप्ते काले पचसि पुनः समिद्धः । त्वं सर्वस्य भुवनस्य प्रसूति- स्त्वमेवाग्रे भवसि पुनः प्रतिष्ठा ।।

sṛṣṭvā lokāṃstrīmimānhavyavāha prāpte kāle pacasi punaḥ samiddhaḥ | tvaṃ sarvasya bhuvanasya prasūti- stvamevāgre bhavasi punaḥ pratiṣṭhā ||

Verse 6

त्वामग्ने जलदानाहुर्विद्युतश्च मनीषिणः। वहन्ति सर्वभूतानि त्वत्तो निष्क्रम्य हेतयः ।। ।। इति श्रीमन्महाभारते उद्योगपर्वणि सेनोद्योगपर्वणि षोडशोऽध्यायः ।।

tvāmagne jaladānāhurvidyutaśca manīṣiṇaḥ| vahanti sarvabhūtāni tvatto niṣkramya hetayaḥ || || iti śrīmanmahābhārate udyogaparvaṇi senodyogaparvaṇi ṣoḍaśo'dhyāyaḥ ||

Verse 7

त्वय्यापो निहिताः सर्वास्त्वयि सर्वमिदं जगत्। न तेऽस्त्यविदितं किचित्रिषु लोकेषु पावक ।।

tvayyāpo nihitāḥ sarvāstvayi sarvamidaṃ jagat| na te'styaviditaṃ kicitriṣu lokeṣu pāvaka ||

Verse 8

स्वयोर्नि भजते सर्वो विशस्वापोऽविशङ्कितः। अहं त्वां वर्धयिष्यामि ब्राह्मैर्मन्त्रैः सनातनैः ।।

svayorni bhajate sarvo viśasvāpo'viśaṅkitaḥ| ahaṃ tvāṃ vardhayiṣyāmi brāhmairmantraiḥ sanātanaiḥ ||

Verse 9

एवं स्तुतो हव्यवाट् स भगवान्कविरुत्तमः । बृहस्पतिमथोवाच प्रीतिमान्वाक्यमुत्तमम्। दर्शयिष्यामि ते शक्रं सत्यमेतद्ब्रवीमि ते।।

evaṃ stuto havyavāṭ sa bhagavānkaviruttamaḥ | bṛhaspatimathovāca prītimānvākyamuttamam| darśayiṣyāmi te śakraṃ satyametadbravīmi te||

Verse 10

शल्य उवाच। प्रविष्यापस्ततो वह्निः ससमुद्राः सपल्वलाः। आससाद सरस्तच्च गूढो यत्र शतक्रतुः ।।

śalya uvāca| praviṣyāpastato vahniḥ sasamudrāḥ sapalvalāḥ| āsasāda sarastacca gūḍho yatra śatakratuḥ ||

Verse 11

अथ तत्रापि पद्मानि विचिन्वन्भरतर्षभ । अपश्यत्स तु देवेन्द्रं बिसमध्यगतं तदा ।।

atha tatrāpi padmāni vicinvanbharatarṣabha | apaśyatsa tu devendraṃ bisamadhyagataṃ tadā ||

Verse 12

आगत्य च ततस्तूर्णं तमाचष्ट बृहस्पतेः। अणुमात्रेण वपुषा पद्मतन्त्वाश्रितं प्रभुम् ।।

āgatya ca tatastūrṇaṃ tamācaṣṭa bṛhaspateḥ| aṇumātreṇa vapuṣā padmatantvāśritaṃ prabhum ||

Verse 13

गत्वा देवर्षिगन्धर्वैः सहितोऽथ बृहस्पतिः । पुराणैः कर्मभिर्देवं तुष्टाव बलसूदनम् ।।

gatvā devarṣigandharvaiḥ sahito'tha bṛhaspatiḥ | purāṇaiḥ karmabhirdevaṃ tuṣṭāva balasūdanam ||

Verse 14

महाऽसुरो हतः शक्र नमुचिर्दारुणस्त्वया । शम्बरश्च बलश्चैव तथोभौ घोरविक्रमौ ।।

mahā'suro hataḥ śakra namucirdāruṇastvayā | śambaraśca balaścaiva tathobhau ghoravikramau ||

Verse 15

शतक्रतो विवर्धस्व सर्वाञ्शत्रून्निषूदय । उत्तिष्ठ शक्र संपश्य देवर्षीश्च समागतान् ।।

śatakrato vivardhasva sarvāñśatrūnniṣūdaya | uttiṣṭha śakra saṃpaśya devarṣīśca samāgatān ||

Verse 16

महेन्द्र दानवान्हत्वा लोकास्त्रातास्त्वया विभो। अपां फेनं समासाद्य विष्णुतेजोतिबृंहितम्। त्वया वृत्रो हतः पूर्वं देवराज जगत्पते ।।

mahendra dānavānhatvā lokāstrātāstvayā vibho| apāṃ phenaṃ samāsādya viṣṇutejotibṛṃhitam| tvayā vṛtro hataḥ pūrvaṃ devarāja jagatpate ||

Verse 17

त्वं सर्वभूतेषु शरण्य ईड्य- स्त्वया समं विद्यते नेह भूतम्। त्वया धार्यन्ते सर्वभूतानि शक्र त्वं देवानां महिमानं चकर्थ ।।

tvaṃ sarvabhūteṣu śaraṇya īḍya- stvayā samaṃ vidyate neha bhūtam| tvayā dhāryante sarvabhūtāni śakra tvaṃ devānāṃ mahimānaṃ cakartha ||

Verse 18

पाहि सर्वांश्च लोकांश्च महेन्द्र बलमाप्नुहि । एवं संस्तूयमानश्च सोऽवर्धत शनैः शनैः ।।

pāhi sarvāṃśca lokāṃśca mahendra balamāpnuhi | evaṃ saṃstūyamānaśca so'vardhata śanaiḥ śanaiḥ ||

Verse 19

स्वं चैव वपुरास्थाय बभूव स बलान्वितः। अब्रवीच्च गुरं देवो बृहस्पतिमवस्थितम् ।।

svaṃ caiva vapurāsthāya babhūva sa balānvitaḥ| abravīcca guraṃ devo bṛhaspatimavasthitam ||

Verse 20

किं कार्यमवशिष्टं वो हतस्त्वाष्ट्रो महासुरः । वृत्रश्च सुमहाकायो यो वै लोकाननाशयत् ।।

kiṃ kāryamavaśiṣṭaṃ vo hatastvāṣṭro mahāsuraḥ | vṛtraśca sumahākāyo yo vai lokānanāśayat ||

Verse 21

बृहस्पतिरुवाच। मानुषो नहुषो राजा देवर्षिगणतेजसा। देवराज्यमनुप्राप्तः सर्वान्नो बाधते भृशम् ।।

bṛhaspatiruvāca| mānuṣo nahuṣo rājā devarṣigaṇatejasā| devarājyamanuprāptaḥ sarvānno bādhate bhṛśam ||

Verse 22

इन्द्र उवाच। कथं च नहुषो राज्यं देवानां प्राप दुर्लभम्। तपसा केन वा युक्तः किंवीर्यो वा बृहस्पते । तत्सर्वं कथय त्वं मे यथेन्द्रत्वमुपेयिवान् ।।

indra uvāca| kathaṃ ca nahuṣo rājyaṃ devānāṃ prāpa durlabham| tapasā kena vā yuktaḥ kiṃvīryo vā bṛhaspate | tatsarvaṃ kathaya tvaṃ me yathendratvamupeyivān ||

Verse 23

बृहस्पतिरुवाच। त्वयि प्रनष्टे देवेश विश्वं प्रव्यथितं जगत्। परस्परभयोद्विग्नं बभूवार्तमराजकम् ।।

bṛhaspatiruvāca| tvayi pranaṣṭe deveśa viśvaṃ pravyathitaṃ jagat| parasparabhayodvignaṃ babhūvārtamarājakam ||

Verse 24

ततो देवैः सगन्धर्वैः सर्षिसङ्घैः सपावकैः । मानुषो नहुषो राजा देवराज्येऽभिषेचितः ।।

tato devaiḥ sagandharvaiḥ sarṣisaṅghaiḥ sapāvakaiḥ | mānuṣo nahuṣo rājā devarājye'bhiṣecitaḥ ||

Verse 25

देवा भीताः शक्रमकामयन्त त्वया त्यक्तं महदैन्द्रं पदं तत्। तदा देवाः पितरोऽथर्षयश्च गन्धर्वमुख्याश्च समेत्य सर्वे ।।

devā bhītāḥ śakramakāmayanta tvayā tyaktaṃ mahadaindraṃ padaṃ tat| tadā devāḥ pitaro'tharṣayaśca gandharvamukhyāśca sametya sarve ||

Verse 26

गत्वाऽब्रुवन्नहुषं तत्र शक्र त्वं नो राजा भव भुवनस्य गोप्ता। तानब्रवीन्नहुषो नास्मि शक्त आप्यायध्वं तपसा तेजसा माम् ।।

gatvā'bruvannahuṣaṃ tatra śakra tvaṃ no rājā bhava bhuvanasya goptā| tānabravīnnahuṣo nāsmi śakta āpyāyadhvaṃ tapasā tejasā mām ||

Verse 27

एवमुक्तैर्वर्द्धितश्चापि देवै राजाऽभवन्नहुषो घोरवीर्यः। त्रैलोक्ये च प्राप्य राज्यं महर्षी- न्कृत्वा वाहान्याति लोकान्दुरात्मा ।।

evamuktairvarddhitaścāpi devai rājā'bhavannahuṣo ghoravīryaḥ| trailokye ca prāpya rājyaṃ maharṣī- nkṛtvā vāhānyāti lokāndurātmā ||

Verse 28

तेजोहरं दृष्टिविषं सुघोरं मा त्वं पश्येर्नहुषं वै कदाचित्। देवाश्च सर्वे नहुषं भृशार्ता न पश्यन्ते गूढरूपाश्चरन्तः ।।

tejoharaṃ dṛṣṭiviṣaṃ sughoraṃ mā tvaṃ paśyernahuṣaṃ vai kadācit| devāśca sarve nahuṣaṃ bhṛśārtā na paśyante gūḍharūpāścarantaḥ ||

Verse 29

शल्य उवाच। एवं वदत्यङ्गिरसां वरिष्ठे बृहस्पतौ लोकपालः कुबेरः। वैवस्वतश्चैव यमः पुराणो दवेश्च सोमो वरुणश्चाजगाम।।

śalya uvāca| evaṃ vadatyaṅgirasāṃ variṣṭhe bṛhaspatau lokapālaḥ kuberaḥ| vaivasvataścaiva yamaḥ purāṇo daveśca somo varuṇaścājagāma||

Verse 30

ते वै समागम्य महेन्द्रमूचु- र्दिष्ट्या त्वाष्ट्रो निहतश्चैव वृत्रः। दिष्ट्या च त्वां कुशलिनमक्षतं च पश्यामो वै निहतारिं च शक्र ।।

te vai samāgamya mahendramūcu- rdiṣṭyā tvāṣṭro nihataścaiva vṛtraḥ| diṣṭyā ca tvāṃ kuśalinamakṣataṃ ca paśyāmo vai nihatāriṃ ca śakra ||

Verse 31

स तान्यथावच्च हि लोकपाला- न्समेत्स वै प्रीतमना महेन्द्रः। उवाच चैनान्प्रतिभाष्य शक्रः संचोदयिष्यन्नहुषस्यान्तरेण ।। हेतयः ज्वालाः ।।

sa tānyathāvacca hi lokapālā- nsametsa vai prītamanā mahendraḥ| uvāca cainānpratibhāṣya śakraḥ saṃcodayiṣyannahuṣasyāntareṇa || hetayaḥ jvālāḥ ||

Verse 32

राजा देवानां नहुषो घोररूप- स्तत्र साह्यं दीयतां मे भवद्भिः । ते चाब्रुवन्नहुषो घोररूपो दृष्टीविषस्तस्य बिभीम ईश ।।

rājā devānāṃ nahuṣo ghorarūpa- statra sāhyaṃ dīyatāṃ me bhavadbhiḥ | te cābruvannahuṣo ghorarūpo dṛṣṭīviṣastasya bibhīma īśa ||

Verse 33

त्वं चेद्राजानं नहुषं पराजये- स्ततो वयं भागमर्हाम शक्र। इन्द्रोऽब्रवीद्भवतु भवानपां पति- र्यमः कुबेरश्च मयाभिषेकम् ।।

tvaṃ cedrājānaṃ nahuṣaṃ parājaye- stato vayaṃ bhāgamarhāma śakra| indro'bravīdbhavatu bhavānapāṃ pati- ryamaḥ kuberaśca mayābhiṣekam ||

Verse 35

चेन्द्राग्न्योर्वै भाग एको महाक्रतौ ।। शल्य उवाच। एवं संचिन्त्य भगवान्महेन्द्रः पाकशासनः। कुबेरं सर्वयक्षाणां धनानां च प्रभुं तथा ।।

cendrāgnyorvai bhāga eko mahākratau || śalya uvāca| evaṃ saṃcintya bhagavānmahendraḥ pākaśāsanaḥ| kuberaṃ sarvayakṣāṇāṃ dhanānāṃ ca prabhuṃ tathā ||

Verse 36

वैवस्वतं पितॄणां च वरुणं चाप्यपां तथा। आधिपत्यं ददौ शक्रः सत्कृत्य वरदस्तथा ।।

vaivasvataṃ pitṝṇāṃ ca varuṇaṃ cāpyapāṃ tathā| ādhipatyaṃ dadau śakraḥ satkṛtya varadastathā ||