Adhyaya 15

Verse 1

इन्द्रबोधितशचीवचनात् नहुषेण अगस्त्यादिसप्तर्षीणां स्वशिबिकायां वाहकतया योजनम् ।। 1 ।। शचीप्रार्थनया बृहस्पतिना होमेन संतोष्याग्नोरिन्द्रान्वेषणाय प्रेषणम् ।। 2 ।। अग्निना बृहस्पतिंप्रति जलवर्जं सर्वत्रान्वेषणेपीन्द्रानधिगमकथनम् ।। 3 ।। शल्य उवाच। एवमुक्तः स भगवाञ्शच्या तां पुनरब्रवीत्। विक्रमस्य न कालोऽयं नहुषो बलवत्तरः ।।

indrabodhitaśacīvacanāt nahuṣeṇa agastyādisaptarṣīṇāṃ svaśibikāyāṃ vāhakatayā yojanam || 1 || śacīprārthanayā bṛhaspatinā homena saṃtoṣyāgnorindrānveṣaṇāya preṣaṇam || 2 || agninā bṛhaspatiṃprati jalavarjaṃ sarvatrānveṣaṇepīndrānadhigamakathanam || 3 || śalya uvāca| evamuktaḥ sa bhagavāñśacyā tāṃ punarabravīt| vikramasya na kālo'yaṃ nahuṣo balavattaraḥ ||

Verse 2

विवर्द्धितश्च ऋषिभिर्हव्यकव्यैश्च भामिनि । नीतिमत्र विधास्यामि देवि तां कर्तुमर्हसि ।।

vivarddhitaśca ṛṣibhirhavyakavyaiśca bhāmini | nītimatra vidhāsyāmi devi tāṃ kartumarhasi ||

Verse 3

गुह्यं चैतत्त्वया कार्यं नाख्यातव्यं शुभे क्वचित् । गत्वा नहुषमेकान्ते ब्रवीहि च सुमध्यमे ।।

guhyaṃ caitattvayā kāryaṃ nākhyātavyaṃ śubhe kvacit | gatvā nahuṣamekānte bravīhi ca sumadhyame ||

Verse 4

ऋषियानेन दिव्येन मामुपैहि जगत्पते । एवं तव वशे प्रीता भविष्यामीति तं वद ।।

ṛṣiyānena divyena māmupaihi jagatpate | evaṃ tava vaśe prītā bhaviṣyāmīti taṃ vada ||

Verse 5

इत्युक्ता देवराजेन पत्नी सा कमलेक्षणा । एवमस्त्वित्यथोक्त्वा तु जगाम नहुषं प्रति ।।

ityuktā devarājena patnī sā kamalekṣaṇā | evamastvityathoktvā tu jagāma nahuṣaṃ prati ||

Verse 6

नहुषस्तां ततो दृष्ट्वा सस्मितो वाक्यमब्रवीत् । स्वागतं ते वरारोहे किं करोमि शुचिस्मिते ।।

nahuṣastāṃ tato dṛṣṭvā sasmito vākyamabravīt | svāgataṃ te varārohe kiṃ karomi śucismite ||

Verse 7

भक्तं मां भज कल्याणि किमिच्छसि मनस्विनि । तव कल्याणि यत्कार्यं तत्करिष्ये सुमध्यमे ।।

bhaktaṃ māṃ bhaja kalyāṇi kimicchasi manasvini | tava kalyāṇi yatkāryaṃ tatkariṣye sumadhyame ||

Verse 8

न च व्रीडा त्वया कार्या सुश्रोणि मयि विश्वसेः। सत्येन वै पशे देवि करिष्ये वचनं तव ।।

na ca vrīḍā tvayā kāryā suśroṇi mayi viśvaseḥ| satyena vai paśe devi kariṣye vacanaṃ tava ||

Verse 9

इन्द्राण्युवाच। यो मे कृतस्त्वया कालस्तमाकाङ्क्षे जगत्पते। ततस्त्वमेव भर्ता मे भविष्यसि सुराधिम ।।

indrāṇyuvāca| yo me kṛtastvayā kālastamākāṅkṣe jagatpate| tatastvameva bhartā me bhaviṣyasi surādhima ||

Verse 10

कार्यं च हृदि मे यत्तद्देवराजावधारय। वक्ष्यामि यदि मे राजन्प्रियमेतत्करिष्यसि ।।

kāryaṃ ca hṛdi me yattaddevarājāvadhāraya| vakṣyāmi yadi me rājanpriyametatkariṣyasi ||

Verse 11

वाक्यं प्रणयसंयुक्तं ततः स्यां वशगा तव। इन्द्रस्य वाजिनो वाहा हस्तिनोऽथ रथास्तथा ।।

vākyaṃ praṇayasaṃyuktaṃ tataḥ syāṃ vaśagā tava| indrasya vājino vāhā hastino'tha rathāstathā ||

Verse 12

इच्छाम्यहमथापूर्वं वाहनं ते सुराधिप । यन्न विष्णोर्न रुद्रस्य न सुराणां न रक्षसाम् ।।

icchāmyahamathāpūrvaṃ vāhanaṃ te surādhipa | yanna viṣṇorna rudrasya na surāṇāṃ na rakṣasām ||

Verse 13

वहन्तु त्वां महाभागा ऋषयः सङ्गता विभो। सर्वे शिबिकया राजन्नेतद्धि मम रोचते ।।

vahantu tvāṃ mahābhāgā ṛṣayaḥ saṅgatā vibho| sarve śibikayā rājannetaddhi mama rocate ||

Verse 14

नासुरेषु न देवेषु तुल्यो भवितुमर्हसि । सर्वेषां तेज आदत्से स्वेन वीर्येण दर्शनात् ।।

nāsureṣu na deveṣu tulyo bhavitumarhasi | sarveṣāṃ teja ādatse svena vīryeṇa darśanāt ||

Verse 15

न ते प्रमुखतः स्थातुं कश्चिच्छक्नोति वीर्यवान् । शल्य उवाच। एवमुक्तस्तु नहुषः प्राहृष्यत तदा किल। उवाच वचनं चापि सुरेन्द्रस्तामनिन्दिताम् ।।

na te pramukhataḥ sthātuṃ kaścicchaknoti vīryavān | śalya uvāca| evamuktastu nahuṣaḥ prāhṛṣyata tadā kila| uvāca vacanaṃ cāpi surendrastāmaninditām ||

Verse 16

नहुष उवाच। अपूर्वं वाहनमिदं त्वयोक्तं वरवर्णिनि। दृढं मे रुचिरं देवि त्वद्वशोऽस्मि वरानने ।।

nahuṣa uvāca| apūrvaṃ vāhanamidaṃ tvayoktaṃ varavarṇini| dṛḍhaṃ me ruciraṃ devi tvadvaśo'smi varānane ||

Verse 17

न ह्यल्पवीर्यो भवति यो वाहान्कुरुते मुनीन् । अहं तपस्वी बलवान्भूतभव्यभवत्प्रभुः ।।

na hyalpavīryo bhavati yo vāhānkurute munīn | ahaṃ tapasvī balavānbhūtabhavyabhavatprabhuḥ ||

Verse 18

मयि क्रुद्धे जगन्न स्यान्मयि सर्वं प्रतिष्ठितम्। देवदानवगन्धर्वाः किन्नरोरगराक्षसाः ।।

mayi kruddhe jaganna syānmayi sarvaṃ pratiṣṭhitam| devadānavagandharvāḥ kinnaroragarākṣasāḥ ||

Verse 19

न मे क्रुद्धस्य पर्याप्ताः सर्वे लोकाः शुचिस्मिते। चक्षुषा यं प्रपश्यामि तस्य तेजो हराम्यहम् ।।

na me kruddhasya paryāptāḥ sarve lokāḥ śucismite| cakṣuṣā yaṃ prapaśyāmi tasya tejo harāmyaham ||

Verse 20

अहमिन्द्रोऽस्मि देवानां लोकानां च महेश्वरः। मयि हव्यं च कव्यं च लोकाश्चैव सनातनाः । तस्मात्ते वचनं देवि करिष्यामि न संशयः ।।

ahamindro'smi devānāṃ lokānāṃ ca maheśvaraḥ| mayi havyaṃ ca kavyaṃ ca lokāścaiva sanātanāḥ | tasmātte vacanaṃ devi kariṣyāmi na saṃśayaḥ ||

Verse 21

सप्तर्षयो मां वक्ष्यन्ति सर्वे ब्रह्मर्षयस्तथा । पश्य माहात्म्ययोगं मे ऋद्धिं च वरवर्णिनि ।। ।। इति श्रीमन्महाभारते उद्योगपर्वणि सेनोद्योगपर्वणि पञ्चदशोऽध्यायः ।।

saptarṣayo māṃ vakṣyanti sarve brahmarṣayastathā | paśya māhātmyayogaṃ me ṛddhiṃ ca varavarṇini || || iti śrīmanmahābhārate udyogaparvaṇi senodyogaparvaṇi pañcadaśo'dhyāyaḥ ||

Verse 22

शल्य उवाच। एवमुक्त्वा तु तां देवीं विसृज्य च वराननाम् । अथ संचिन्त्य नहुषो बलवीर्येण भारत ।।

śalya uvāca| evamuktvā tu tāṃ devīṃ visṛjya ca varānanām | atha saṃcintya nahuṣo balavīryeṇa bhārata ||

Verse 23

विसृज्य सुप्रतीकं च नागमैरावतं तथा। हंसयुक्तं विमानं च हरियुक्तं तथा रथम् ।।

visṛjya supratīkaṃ ca nāgamairāvataṃ tathā| haṃsayuktaṃ vimānaṃ ca hariyuktaṃ tathā ratham ||

Verse 24

स तु दर्पेण महता परिभूय महामुनीन्। विमाने योजयित्वा च ऋषीन्नियमामास्थितान् ।।

sa tu darpeṇa mahatā paribhūya mahāmunīn| vimāne yojayitvā ca ṛṣīnniyamāmāsthitān ||

Verse 25

अब्रह्मण्यो बलोपेतो मत्तो मदबलेन च। कामवृत्तः स दुष्टात्मा वाहयामास तानृषीन् ।।

abrahmaṇyo balopeto matto madabalena ca| kāmavṛttaḥ sa duṣṭātmā vāhayāmāsa tānṛṣīn ||

Verse 26

नहुषेण विसृष्टा च बृहस्पतिमथाब्रवीत्। समयोऽल्पावशेषो मे नहुषेणेह यः कृतः ।।

nahuṣeṇa visṛṣṭā ca bṛhaspatimathābravīt| samayo'lpāvaśeṣo me nahuṣeṇeha yaḥ kṛtaḥ ||

Verse 27

शक्रं मृगय शीघ्रं त्वं भक्तायाः कुरु मे दयाम्। बाढमित्येव भगवान्बृहस्पतिरुवाच ताम् ।।

śakraṃ mṛgaya śīghraṃ tvaṃ bhaktāyāḥ kuru me dayām| bāḍhamityeva bhagavānbṛhaspatiruvāca tām ||

Verse 28

न भेतव्यं त्वया देवि नहुषाद्दुष्टचेतसः । न ह्येष स्थास्यति चिरं गत एष नराधमः ।।

na bhetavyaṃ tvayā devi nahuṣādduṣṭacetasaḥ | na hyeṣa sthāsyati ciraṃ gata eṣa narādhamaḥ ||

Verse 29

अधर्मज्ञो महर्षीणां वाहनाच्च हतः शुभे । इष्टिं चाहं करिष्यामि विनाशायास्य दुर्मतेः ।।

adharmajño maharṣīṇāṃ vāhanācca hataḥ śubhe | iṣṭiṃ cāhaṃ kariṣyāmi vināśāyāsya durmateḥ ||

Verse 30

शक्रं चाधिगमिष्यामि माभैस्त्वं भद्रमस्तु ते। ततः प्रज्वाल्य विधिवज्जुहाव परमं हविः ।।

śakraṃ cādhigamiṣyāmi mābhaistvaṃ bhadramastu te| tataḥ prajvālya vidhivajjuhāva paramaṃ haviḥ ||

Verse 31

बृहस्पतिर्महातेजा देवराजोपलब्धये। हुत्वाऽग्निं सोब्रवीद्राजञ्छक्र अन्विष्यतामिति ।।

bṛhaspatirmahātejā devarājopalabdhaye| hutvā'gniṃ sobravīdrājañchakra anviṣyatāmiti ||

Verse 32

तस्माच्च भगवान्देवः स्वयमेव हुताशनः । स्त्रीवेषमद्भुतं कृत्वा तत्रैवान्तरधीयत।।

tasmācca bhagavāndevaḥ svayameva hutāśanaḥ | strīveṣamadbhutaṃ kṛtvā tatraivāntaradhīyata||

Verse 33

स दिशः प्रदिशश्चैव पर्वतांश्च वनानि च। पृथिवीं चान्तरिक्षं च विचित्याथ मनोगतिः। निमेषान्तरमात्रेण बृहस्पतिमुपागमत् ।।

sa diśaḥ pradiśaścaiva parvatāṃśca vanāni ca| pṛthivīṃ cāntarikṣaṃ ca vicityātha manogatiḥ| nimeṣāntaramātreṇa bṛhaspatimupāgamat ||

Verse 34

अग्निरुवाच। बृहस्पते न पश्यामि देवराजमिह क्वचित्। आपः शेषाः सदा चापः प्रवेष्टुं नोत्सहाम्यहम् ।।

agniruvāca| bṛhaspate na paśyāmi devarājamiha kvacit| āpaḥ śeṣāḥ sadā cāpaḥ praveṣṭuṃ notsahāmyaham ||

Verse 35

न मे तत्र गतिर्ब्रह्मन्किमन्यत्करवाणि ते। तमब्रवीद्देवगुरुरपो विश महाद्युते ।।

na me tatra gatirbrahmankimanyatkaravāṇi te| tamabravīddevagururapo viśa mahādyute ||

Verse 36

अग्निरुवाच। नापः प्रवेष्टुं शक्ष्यामि क्षयो मेऽत्र भविष्यति। शरणं त्वां प्रपन्नोऽस्मि स्वस्ति तेस्तु महाद्युते ।।

agniruvāca| nāpaḥ praveṣṭuṃ śakṣyāmi kṣayo me'tra bhaviṣyati| śaraṇaṃ tvāṃ prapanno'smi svasti testu mahādyute ||

Verse 37

अद्भ्योऽग्निर्ब्रह्मतः क्षत्रमश्मनो लोहमुत्थितम् । तेषां सर्वत्रगं तेजः स्वासु योनिषु शाम्यति ।।

adbhyo'gnirbrahmataḥ kṣatramaśmano lohamutthitam | teṣāṃ sarvatragaṃ tejaḥ svāsu yoniṣu śāmyati ||