Adhyaya 158

Verse 1

श्रीकृषअणश्यालस्य रुक्मिणः पाण्डवानुपेत्य अर्जुनंप्रति तस्य भयविकल्पपूर्वकं दर्पास्त्वेन साहाय्यकरणोक्तिः ।। 1 ।। अर्जुनेन तस्य प्रत्याख्यानम् ।। 2 ।। दुर्योधनमेत्य तथाभाषिणस्तस्य तेनापि प्रत्याख्यानम् ।। 3 ।। वैशंपायन उवाच। एतस्मिन्नैव काले तु भीष्मकस्य महात्मनः । हिरण्यरोम्णो नृपतेः साक्षादिन्द्रसखस्य वै ।। ।। इति श्रीमन्महाभारते उद्योगपर्वमि सैन्यनिर्याणपर्वणि अष्टप़ञ्चाशदधिकशततमोऽध्यायः ।।

śrīkṛṣaaṇaśyālasya rukmiṇaḥ pāṇḍavānupetya arjunaṃprati tasya bhayavikalpapūrvakaṃ darpāstvena sāhāyyakaraṇoktiḥ || 1 || arjunena tasya pratyākhyānam || 2 || duryodhanametya tathābhāṣiṇastasya tenāpi pratyākhyānam || 3 || vaiśaṃpāyana uvāca| etasminnaiva kāle tu bhīṣmakasya mahātmanaḥ | hiraṇyaromṇo nṛpateḥ sākṣādindrasakhasya vai || || iti śrīmanmahābhārate udyogaparvami sainyaniryāṇaparvaṇi aṣṭapa़ñcāśadadhikaśatatamo'dhyāyaḥ ||

Verse 2

आकूतीनामधिपतिर्भोजस्यातियशस्विनः । दाक्षिणात्यपतेः पुत्रो दिक्षु रुक्मीति विश्रुतः ।। साक्षात्पुत्र इति संबन्धः ।।

ākūtīnāmadhipatirbhojasyātiyaśasvinaḥ | dākṣiṇātyapateḥ putro dikṣu rukmīti viśrutaḥ || sākṣātputra iti saṃbandhaḥ ||

Verse 3

यः किंपुरुषसिंहस्य गन्धमादनवासिनः । कृत्स्नं शिष्यो धनुर्वेदं चतुष्पादमवाप्तवान् ।।

yaḥ kiṃpuruṣasiṃhasya gandhamādanavāsinaḥ | kṛtsnaṃ śiṣyo dhanurvedaṃ catuṣpādamavāptavān ||

Verse 4

यो माहेन्द्रं धनुर्लेभे तुल्यं गाण्डीवतेजसा। शार्ङ्गेण च महाबाहुः संमितं दिव्यलक्षणम् ।।

yo māhendraṃ dhanurlebhe tulyaṃ gāṇḍīvatejasā| śārṅgeṇa ca mahābāhuḥ saṃmitaṃ divyalakṣaṇam ||

Verse 5

त्रीण्येवैतानि दिव्यानि धनूंषि दिविचारिणाम् । वारुणं गाण्डिवं तत्र माहेन्द्रं विजयं धनुः । शार्ङ्ग तु वैष्णवं प्राहुर्दिव्यं तेजोमयं धनुः ।।

trīṇyevaitāni divyāni dhanūṃṣi divicāriṇām | vāruṇaṃ gāṇḍivaṃ tatra māhendraṃ vijayaṃ dhanuḥ | śārṅga tu vaiṣṇavaṃ prāhurdivyaṃ tejomayaṃ dhanuḥ ||

Verse 6

धारयामास तत्कृष्णः परसेनाभयावहम्। गाण्डीवं पावकाल्लेभे खाण्डवे पाकशासनिः ।।

dhārayāmāsa tatkṛṣṇaḥ parasenābhayāvaham| gāṇḍīvaṃ pāvakāllebhe khāṇḍave pākaśāsaniḥ ||

Verse 7

द्रुमाद्रुक्मी महातेजा विजयं प्रत्यपद्यत। संछिद्य मौरवान्पाशान्निहत्य मुरमोजसा ।। आकूतीनां संकल्पानाम् । सत्यसंकल्प इत्यर्थः ।।

drumādrukmī mahātejā vijayaṃ pratyapadyata| saṃchidya mauravānpāśānnihatya muramojasā || ākūtīnāṃ saṃkalpānām | satyasaṃkalpa ityarthaḥ ||

Verse 8

निर्जित्य नरकं भौममाहृत्य मणिकुण्डले । षोडश स्त्रीसहस्राणि रत्नानि विविधानि च ।।

nirjitya narakaṃ bhaumamāhṛtya maṇikuṇḍale | ṣoḍaśa strīsahasrāṇi ratnāni vividhāni ca ||

Verse 9

प्रतिपेदे हृषीकेशः शार्ङ्गं च धनुरुत्तमम्। रुक्मी तु विजयं लब्ध्वा धनुर्मेघनिभस्वनम् ।।

pratipede hṛṣīkeśaḥ śārṅgaṃ ca dhanuruttamam| rukmī tu vijayaṃ labdhvā dhanurmeghanibhasvanam ||

Verse 10

विभीषयन्निव जगत्पाण्डवानभ्यवर्तत। नामृष्यत पुरा योऽसौ स्वबाहुलगर्वितः ।।

vibhīṣayanniva jagatpāṇḍavānabhyavartata| nāmṛṣyata purā yo'sau svabāhulagarvitaḥ ||

Verse 11

रुक्मिण्या हरणं वीरो वासुदेवेन धीमता। कृत्वा प्रतिज्ञां नाहत्वा निवर्तिष्ये जनार्दनम् ।।

rukmiṇyā haraṇaṃ vīro vāsudevena dhīmatā| kṛtvā pratijñāṃ nāhatvā nivartiṣye janārdanam ||

Verse 12

ततोऽन्वधावद्वार्ष्णेयं सर्वशस्त्रभृतां वरः। सेनया चतुरङ्गिण्या महत्या दूरपातया ।।

tato'nvadhāvadvārṣṇeyaṃ sarvaśastrabhṛtāṃ varaḥ| senayā caturaṅgiṇyā mahatyā dūrapātayā ||

Verse 13

विचित्रायुधवर्मिण्या गङ्ग्येव प्रवृद्धया। स समासाद्य वार्ष्णेयं योगानामीश्वरं प्रभुम् ।।

vicitrāyudhavarmiṇyā gaṅgyeva pravṛddhayā| sa samāsādya vārṣṇeyaṃ yogānāmīśvaraṃ prabhum ||

Verse 14

व्यंसितो व्रीडितो राजन्नाजगाम स कुण्डिनम्। यत्रैव कृष्णेन रणे निर्जितः परवीरहा ।।

vyaṃsito vrīḍito rājannājagāma sa kuṇḍinam| yatraiva kṛṣṇena raṇe nirjitaḥ paravīrahā ||

Verse 15

तत्र भोजकटं नाम कृतं नगरमुत्तमम् । सैन्येन महता तेन प्रभूतगजवाजिना ।।

tatra bhojakaṭaṃ nāma kṛtaṃ nagaramuttamam | sainyena mahatā tena prabhūtagajavājinā ||

Verse 16

पुरं तद्भुवि विख्यातं नाम्ना भोजकटं नृप । स भोजराजः सैन्येन महता परिवारितः ।।

puraṃ tadbhuvi vikhyātaṃ nāmnā bhojakaṭaṃ nṛpa | sa bhojarājaḥ sainyena mahatā parivāritaḥ ||

Verse 17

अक्षौहिण्या महावीर्यः पाण्डवान्क्षिप्रमागमत्। ततः स कवची धन्वी तली खङ्गी शरासनी ।।

akṣauhiṇyā mahāvīryaḥ pāṇḍavānkṣipramāgamat| tataḥ sa kavacī dhanvī talī khaṅgī śarāsanī ||

Verse 18

रथेनादित्यवर्णेन प्रविवेश महाचमूम् । विदितः पाण्डवेयानां वासुदेवप्रियेप्सया ।।

rathenādityavarṇena praviveśa mahācamūm | viditaḥ pāṇḍaveyānāṃ vāsudevapriyepsayā ||

Verse 19

युधिष्ठिरस्तु तं राजा प्रत्युद्गम्याभ्यपूजयत्। स पूजितः पाण्डुपुत्रैर्यथान्यायं सुसंस्तुतः ।।

yudhiṣṭhirastu taṃ rājā pratyudgamyābhyapūjayat| sa pūjitaḥ pāṇḍuputrairyathānyāyaṃ susaṃstutaḥ ||

Verse 20

प्रतिगृह्य तु तान्सर्वान्विश्रान्तः सहसैनिकः । उवाच मध्ये वीराणां कुन्तीपुत्रं धनञ्जयम् ।।

pratigṛhya tu tānsarvānviśrāntaḥ sahasainikaḥ | uvāca madhye vīrāṇāṃ kuntīputraṃ dhanañjayam ||

Verse 21

सहायोस्मि स्थितो युद्धे यदि भीतोसि पाण्डव । करिष्यामि रणे साह्यमसह्यं तव शत्रुभिः ।।

sahāyosmi sthito yuddhe yadi bhītosi pāṇḍava | kariṣyāmi raṇe sāhyamasahyaṃ tava śatrubhiḥ ||

Verse 22

न हि मे विक्रमे तुल्यः पुमानस्तीह कश्चन। हनिष्यामिरणे भागं यन्मे दास्यसि पाण्डव ।।

na hi me vikrame tulyaḥ pumānastīha kaścana| haniṣyāmiraṇe bhāgaṃ yanme dāsyasi pāṇḍava ||

Verse 23

अपि द्रोणकृपौ वीरौ भीष्मकर्णावथो पुनः । अथवा सर्व एवैते तिष्ठन्तु वसुधाधिपाः ।।

api droṇakṛpau vīrau bhīṣmakarṇāvatho punaḥ | athavā sarva evaite tiṣṭhantu vasudhādhipāḥ ||

Verse 24

निहत्य समरे शत्रूंस्तव दास्यामि मेदिनीम् । इत्युक्तो धर्मराजस्य केशवस्य च संनिधौ ।।

nihatya samare śatrūṃstava dāsyāmi medinīm | ityukto dharmarājasya keśavasya ca saṃnidhau ||

Verse 25

श्रृण्वतां पार्थिवेन्द्राणामन्येषां चैव सर्वशः । वासुदेवमभिप्रेक्ष्य धर्मराजं च पाण्डवम्। उवाच धीमान्कौन्तेयः प्रहस्य सखिपूर्वकम् ।।

śrṛṇvatāṃ pārthivendrāṇāmanyeṣāṃ caiva sarvaśaḥ | vāsudevamabhiprekṣya dharmarājaṃ ca pāṇḍavam| uvāca dhīmānkaunteyaḥ prahasya sakhipūrvakam ||

Verse 26

युध्यमानस्य मे वीर गन्धर्वैः सुमहाबलैः । सहायो घोषयात्रायां कस्तदासीत्सखा मम ।।

yudhyamānasya me vīra gandharvaiḥ sumahābalaiḥ | sahāyo ghoṣayātrāyāṃ kastadāsītsakhā mama ||

Verse 27

तथा प्रतिभये तस्मिन्देवदानवसंकुले। खाण्डवे युध्यमानस्य कः सहायस्तदावभवत् ।।

tathā pratibhaye tasmindevadānavasaṃkule| khāṇḍave yudhyamānasya kaḥ sahāyastadāvabhavat ||

Verse 28

निवातकवचैर्युद्धे कालकेयैश्च दानवैः । तत्र मे युध्यमानस्य कः सहायस्तदाभवत् ।।

nivātakavacairyuddhe kālakeyaiśca dānavaiḥ | tatra me yudhyamānasya kaḥ sahāyastadābhavat ||

Verse 29

तथा विराटनगरे कुरुभिः सह सङ्गरे। युध्यतो बहुभिस्तत्र कः सहायोऽभवन्मम ।।

tathā virāṭanagare kurubhiḥ saha saṅgare| yudhyato bahubhistatra kaḥ sahāyo'bhavanmama ||

Verse 30

उपजीव्य रणे रुद्रं शक्रं वैश्रवणं यमम्। वरुणं पावकं चैव कृपं द्रोणं च माधवम् ।। मौरवान् आन्त्रतन्तिमयान् । यैरिदानी शार्ङ्गे धनुषि ज्या क्रियते।।

upajīvya raṇe rudraṃ śakraṃ vaiśravaṇaṃ yamam| varuṇaṃ pāvakaṃ caiva kṛpaṃ droṇaṃ ca mādhavam || mauravān āntratantimayān | yairidānī śārṅge dhanuṣi jyā kriyate||

Verse 31

धारयन्गाण्डिवं दिव्यं धनुस्तेजोमयं दृढम् । अक्षय्यशरसंयुक्तो दिव्यास्त्रपरिबृंहितः ।।

dhārayangāṇḍivaṃ divyaṃ dhanustejomayaṃ dṛḍham | akṣayyaśarasaṃyukto divyāstraparibṛṃhitaḥ ||

Verse 32

कौरवामां कुले जातः पाण्डोः पुत्रो विशेषतः । द्रोणं व्यपदिशञ्छिष्यो वासुदेवसहायवान् ।। उपजीव्य आराध्य। रणे युद्धनिमित्तम् ।।

kauravāmāṃ kule jātaḥ pāṇḍoḥ putro viśeṣataḥ | droṇaṃ vyapadiśañchiṣyo vāsudevasahāyavān || upajīvya ārādhya| raṇe yuddhanimittam ||

Verse 33

कथमस्मद्विधो ब्रूयाद्भीतोऽस्मीति यशोहरम् । वचनं नरशार्दूल वज्रायुधसमस्वनम् ।।

kathamasmadvidho brūyādbhīto'smīti yaśoharam | vacanaṃ naraśārdūla vajrāyudhasamasvanam ||

Verse 34

नास्मि भीतो महाबाहो सहायार्थश्च नास्ति मे । यथाकामं यथायोगं गच्छ वात्रैव तिष्ठ वा ।।

nāsmi bhīto mahābāho sahāyārthaśca nāsti me | yathākāmaṃ yathāyogaṃ gaccha vātraiva tiṣṭha vā ||

Verse 35

वैशंपायन उवाच तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य विजयस्य च धीमतः । विनिवर्त्य ततो रुक्मी सेनां सागरसंनिभाम् । दुर्योधनमुपागच्छत्तथैव भरतर्षभ ।।

vaiśaṃpāyana uvāca tacchrutvā vacanaṃ tasya vijayasya ca dhīmataḥ | vinivartya tato rukmī senāṃ sāgarasaṃnibhām | duryodhanamupāgacchattathaiva bharatarṣabha ||

Verse 36

तथैव चाभिगम्यैनमुवाच वसुधाधिपः। प्रत्याख्यातश्च तेनापि स तदा शूरमानिना ।।

tathaiva cābhigamyainamuvāca vasudhādhipaḥ| pratyākhyātaśca tenāpi sa tadā śūramāninā ||

Verse 37

द्वावेव तु महाराज तस्माद्युद्धादपेयतुः। रौहिणेयश्च वार्ष्णेयो रुक्मी च वसुधाधिप ।।

dvāveva tu mahārāja tasmādyuddhādapeyatuḥ| rauhiṇeyaśca vārṣṇeyo rukmī ca vasudhādhipa ||

Verse 38

गते रामे तीर्थयात्रां भीष्मकस्य सुते तथा। उपाविशन्पाण्डवेया मन्त्राय पुनरेव च ।।

gate rāme tīrthayātrāṃ bhīṣmakasya sute tathā| upāviśanpāṇḍaveyā mantrāya punareva ca ||

Verse 39

समितिर्धर्मराजस्य सा पार्थिवसमाकुला । शुशुभे तारकैश्चित्रा द्यौश्चन्द्रेणेव भारत ।।

samitirdharmarājasya sā pārthivasamākulā | śuśubhe tārakaiścitrā dyauścandreṇeva bhārata ||