Adhyaya 157

Verse 1

युधिष्ठिरेण श्रीकृष्णानुमत्या द्रुपदादीनां सप्तानां पृतगक्षौहिण्याधिपत्येऽभिषेचनपूर्वकं धृष्टद्युम्नस्य सर्वसैन्याधिपत्येऽभिषेचनम् ।। 1 ।। बलरामस्य अक्रूरादिभिः सह पाण्डवदिदृक्षया कुरुक्षेत्रागमनम् ।। 2 ।। युधिष्ठिरादिपूजितस्य तस्य बन्धुनिधनावलोकनासहिष्णुतया तीर्थनिषेवणार्थं गमनम् ।। 3 ।। जनमेजय उवाच। आपगेयं महात्मानं भीष्मं शस्त्रभृतां वरम्। पितामहं भारतानां ध्वजं सर्वमहीक्षिताम् ।।

yudhiṣṭhireṇa śrīkṛṣṇānumatyā drupadādīnāṃ saptānāṃ pṛtagakṣauhiṇyādhipatye'bhiṣecanapūrvakaṃ dhṛṣṭadyumnasya sarvasainyādhipatye'bhiṣecanam || 1 || balarāmasya akrūrādibhiḥ saha pāṇḍavadidṛkṣayā kurukṣetrāgamanam || 2 || yudhiṣṭhirādipūjitasya tasya bandhunidhanāvalokanāsahiṣṇutayā tīrthaniṣevaṇārthaṃ gamanam || 3 || janamejaya uvāca| āpageyaṃ mahātmānaṃ bhīṣmaṃ śastrabhṛtāṃ varam| pitāmahaṃ bhāratānāṃ dhvajaṃ sarvamahīkṣitām ||

Verse 2

बृहस्पतिसं बुद्ध्या क्षमया पृथिवीसमम् । समुद्रमिव गाम्भीर्ये हिमवन्तमिव स्थिरम् ।।

bṛhaspatisaṃ buddhyā kṣamayā pṛthivīsamam | samudramiva gāmbhīrye himavantamiva sthiram ||

Verse 3

प्रजापतिमिवौदार्ये तेजसा भास्करोपमम् । महेन्द्रमिव शत्रूणां ध्वंसनं शरवृष्टिभिः ।।

prajāpatimivaudārye tejasā bhāskaropamam | mahendramiva śatrūṇāṃ dhvaṃsanaṃ śaravṛṣṭibhiḥ ||

Verse 4

रणयज्ञे प्रवितते सुभीमे लोमहर्षणे। दीक्षितं चिररात्राय श्रुत्वा तत्र युधिष्ठिरः ।।

raṇayajñe pravitate subhīme lomaharṣaṇe| dīkṣitaṃ cirarātrāya śrutvā tatra yudhiṣṭhiraḥ ||

Verse 5

किमब्रवीन्महाबाहुः सर्वशस्त्रभृतां वरः । भीमसेनार्जुनौ वापि कृष्णो वा प्रत्यभाषत ।।

kimabravīnmahābāhuḥ sarvaśastrabhṛtāṃ varaḥ | bhīmasenārjunau vāpi kṛṣṇo vā pratyabhāṣata ||

Verse 6

वैशंपायन उवाच। आपद्धर्मार्थकुशलो महाबुद्धिर्युधिष्ठिरः। सर्वान्भ्रातॄन्समानीय वासुदेवं च शाश्वतम् ।।

vaiśaṃpāyana uvāca| āpaddharmārthakuśalo mahābuddhiryudhiṣṭhiraḥ| sarvānbhrātṝnsamānīya vāsudevaṃ ca śāśvatam ||

Verse 7

उवाच वदतां श्रेष्ठः सान्त्वपूर्वमिदं वचः। पर्याक्रामत सैन्यानि यत्तास्तिष्ठत दंशिताः ।।

uvāca vadatāṃ śreṣṭhaḥ sāntvapūrvamidaṃ vacaḥ| paryākrāmata sainyāni yattāstiṣṭhata daṃśitāḥ ||

Verse 8

पितामहेन वो युद्धं पूर्वमेव भविष्यति। तस्मात्सप्तसु सेनासु प्रणेतॄन्मम पश्यत ।।

pitāmahena vo yuddhaṃ pūrvameva bhaviṣyati| tasmātsaptasu senāsu praṇetṝnmama paśyata ||

Verse 9

कृष्ण उवाच। यथार्हति भवान्वक्तुमस्मिन्काले ह्युपस्थिते। तथेदमर्थवद्वाक्यमुक्तं ते भरतर्षभ ।।

kṛṣṇa uvāca| yathārhati bhavānvaktumasminkāle hyupasthite| tathedamarthavadvākyamuktaṃ te bharatarṣabha ||

Verse 10

रोचते मे महाबाहो क्रियतां यदनन्तरम्। नायकास्तव सेनायां क्रियन्तामिह सप्त वै ।।

rocate me mahābāho kriyatāṃ yadanantaram| nāyakāstava senāyāṃ kriyantāmiha sapta vai ||

Verse 11

वैशंपायन उवाच। ततो द्रुपदमानाय्य विराटं शिनिपुङ्गवम् । धृष्टद्युम्नं च पाञ्चाल्यं धृष्टकेतुं च पार्थिव। शिखण्डिनं च पाञ्चाल्यं सहदेवं च मागधम् ।।

vaiśaṃpāyana uvāca| tato drupadamānāyya virāṭaṃ śinipuṅgavam | dhṛṣṭadyumnaṃ ca pāñcālyaṃ dhṛṣṭaketuṃ ca pārthiva| śikhaṇḍinaṃ ca pāñcālyaṃ sahadevaṃ ca māgadham ||

Verse 12

एतान्सप्त महाभागान्वीरान्युद्धाभिकाङ्क्षिणः । सेनाप्रणेतॄन्विधिवदभ्यषिञ्चद्युधिष्ठिरः ।।

etānsapta mahābhāgānvīrānyuddhābhikāṅkṣiṇaḥ | senāpraṇetṝnvidhivadabhyaṣiñcadyudhiṣṭhiraḥ ||

Verse 13

सर्वसेनापतिं चात्र धृष्टद्युम्नं चकार ह । द्रोणान्तहेतोरुत्पन्नो य इद्धाञ्जातवेदसः ।। ।। इति श्रीमन्महाभारते उद्योगपर्वमि सैन्यनिर्याणपर्वणि सप्तपञ्चाशदधिकशततमोऽध्यायः ।।

sarvasenāpatiṃ cātra dhṛṣṭadyumnaṃ cakāra ha | droṇāntahetorutpanno ya iddhāñjātavedasaḥ || || iti śrīmanmahābhārate udyogaparvami sainyaniryāṇaparvaṇi saptapañcāśadadhikaśatatamo'dhyāyaḥ ||

Verse 14

सर्वेषामेव तेषां तु समस्तानां महात्मनाम् । सेनापतिपतिं चक्रे गडाकेशं धनञ्जयम् ।।

sarveṣāmeva teṣāṃ tu samastānāṃ mahātmanām | senāpatipatiṃ cakre gaḍākeśaṃ dhanañjayam ||

Verse 15

अर्जुनस्यापि नेता च संयन्ता चैव वाजिनाम्। सङ्कर्णणानुजः श्रीमान्महाबुद्धिर्जनार्दनः ।।

arjunasyāpi netā ca saṃyantā caiva vājinām| saṅkarṇaṇānujaḥ śrīmānmahābuddhirjanārdanaḥ ||

Verse 16

तद्दृष्ट्वोपस्थितं युद्धं समासन्नं महात्ययम् । प्राविशद्भवनं राज्ञः पाण्डवानां हलायुधः ।। इद्धात्प्रदीप्तात् ।।

taddṛṣṭvopasthitaṃ yuddhaṃ samāsannaṃ mahātyayam | prāviśadbhavanaṃ rājñaḥ pāṇḍavānāṃ halāyudhaḥ || iddhātpradīptāt ||

Verse 17

सहाक्रूरप्रभृतिभिर्ददसाम्बोद्धवादिभिः । रौक्मिणेयाहुकसुतैश्चारुदेष्णपुरोगमैः ।।

sahākrūraprabhṛtibhirdadasāmboddhavādibhiḥ | raukmiṇeyāhukasutaiścārudeṣṇapurogamaiḥ ||

Verse 18

वृष्णिमुख्यैरधिगतैर्व्याघ्रैरिव बलोत्कटैः । अभिगुप्तो महाबाहुर्मरुद्भिरिव वासवः ।।

vṛṣṇimukhyairadhigatairvyāghrairiva balotkaṭaiḥ | abhigupto mahābāhurmarudbhiriva vāsavaḥ ||

Verse 19

नीलकौशेयवसनः कैलासशिखरोपमः । सिंहखेलगतिः श्रीमान्मदरक्तान्तलोचनः ।।

nīlakauśeyavasanaḥ kailāsaśikharopamaḥ | siṃhakhelagatiḥ śrīmānmadaraktāntalocanaḥ ||

Verse 20

तं दृष्ट्वा धर्मराजश्च केशवश्च महाद्युतिः । उदतिष्ठत्ततः पार्थो भीमकर्मा वृकोदरः ।।

taṃ dṛṣṭvā dharmarājaśca keśavaśca mahādyutiḥ | udatiṣṭhattataḥ pārtho bhīmakarmā vṛkodaraḥ ||

Verse 21

गाण्डीवधन्वा ये चान्ये राजानस्तत्र केचन। पूजयाञ्चक्रिरे ते वै समायान्तं हलायुधम् ।।

gāṇḍīvadhanvā ye cānye rājānastatra kecana| pūjayāñcakrire te vai samāyāntaṃ halāyudham ||

Verse 22

ततस्तं पाण्डवो राजा करे पस्पर्श पाणिना । वासुदेवपुरोगास्तं सर्व एवाभ्यवादयन् ।।

tatastaṃ pāṇḍavo rājā kare pasparśa pāṇinā | vāsudevapurogāstaṃ sarva evābhyavādayan ||

Verse 23

विराटद्रुपदौ वृद्धावभिवाद्य हलायुधः । युधिष्ठिरेण सहित उपाविशदरिन्दमः ।।

virāṭadrupadau vṛddhāvabhivādya halāyudhaḥ | yudhiṣṭhireṇa sahita upāviśadarindamaḥ ||

Verse 24

ततस्तेषूपविष्टेषु पार्थिवेषु समन्ततः । वासुदेवमभिप्रेक्ष्य रौहिणेयोऽभ्यभाषत ।। महात्ययं अत्यन्तं क्षयकरम् ।।

tatasteṣūpaviṣṭeṣu pārthiveṣu samantataḥ | vāsudevamabhiprekṣya rauhiṇeyo'bhyabhāṣata || mahātyayaṃ atyantaṃ kṣayakaram ||

Verse 25

भवितायं महारौद्रो दारुणः पुरुषक्षयः । दिष्टमेतद्ध्रुवं मन्ये न शक्यमतिवर्तितुम् ।।

bhavitāyaṃ mahāraudro dāruṇaḥ puruṣakṣayaḥ | diṣṭametaddhruvaṃ manye na śakyamativartitum ||

Verse 26

तस्माद्युद्धात्समुत्तीर्णानपि वः समुहृञ्जानान्। अरोगानक्षतैर्देहैर्द्रष्टास्मीति मतिर्मम ।।

tasmādyuddhātsamuttīrṇānapi vaḥ samuhṛñjānān| arogānakṣatairdehairdraṣṭāsmīti matirmama ||

Verse 27

समेतं पार्थिवं क्षत्रं कालपक्वमसंशयम् । विमर्दश्च महान्भावी मांसशोणितकदर्दमः ।।

sametaṃ pārthivaṃ kṣatraṃ kālapakvamasaṃśayam | vimardaśca mahānbhāvī māṃsaśoṇitakadardamaḥ ||

Verse 28

उक्तो मया वासुदेवः पुनः पुनरुपह्वरे। संबन्धिषु समां वृत्तिं वर्तस्व मधुसूदन ।। रौहिणेयो बलरामः ।।

ukto mayā vāsudevaḥ punaḥ punarupahvare| saṃbandhiṣu samāṃ vṛttiṃ vartasva madhusūdana || rauhiṇeyo balarāmaḥ ||

Verse 29

पाण्डवा हि यथास्माकं तथा दुर्योधनो नृपः। तस्यापि क्रियतां साह्यं स पर्येति पुनःपुनः ।।

pāṇḍavā hi yathāsmākaṃ tathā duryodhano nṛpaḥ| tasyāpi kriyatāṃ sāhyaṃ sa paryeti punaḥpunaḥ ||

Verse 30

तच्च मे नाकरोद्वाक्यं त्वदर्थे मधुसूदनः। निर्विष्टः सर्वभावेन धनञ्जयमवेक्ष्य ह ।।

tacca me nākarodvākyaṃ tvadarthe madhusūdanaḥ| nirviṣṭaḥ sarvabhāvena dhanañjayamavekṣya ha ||

Verse 31

ध्रुवो जयः पाण्डवानामिति मे निश्चिता मतिः। तथा ह्यभिनिवेशोऽयं वासुदेवस्य भारत ।।

dhruvo jayaḥ pāṇḍavānāmiti me niścitā matiḥ| tathā hyabhiniveśo'yaṃ vāsudevasya bhārata ||

Verse 32

न चाहमृत्सहे कृष्णमृते लोकमुदीक्षितुम् । ततोऽहमनुवर्तामि केशवस्य चिकीर्षितम् ।।

na cāhamṛtsahe kṛṣṇamṛte lokamudīkṣitum | tato'hamanuvartāmi keśavasya cikīrṣitam ||

Verse 33

उभौ शिष्यौ हि मे वीरौ गदायद्धविशारदौ । तुल्यस्नेहोऽस्म्यतो भीते तथा दुर्योधने नृपे ।।

ubhau śiṣyau hi me vīrau gadāyaddhaviśāradau | tulyasneho'smyato bhīte tathā duryodhane nṛpe ||

Verse 34

तस्माद्यास्यामि तीर्थानि सरस्वत्या निषेवितुम् । न हि शक्ष्यामि कौरव्यान्नश्यमानानवेक्षितुम् ।।

tasmādyāsyāmi tīrthāni sarasvatyā niṣevitum | na hi śakṣyāmi kauravyānnaśyamānānavekṣitum ||

Verse 35

वैशंपायन उवाच। एवमुक्त्वा महाबाहुरनुज्ञातश्च पाण्डवैः। तीर्थयात्रां ययौ रामो निवर्त्य मधुसूदनम् ।।

vaiśaṃpāyana uvāca| evamuktvā mahābāhuranujñātaśca pāṇḍavaiḥ| tīrthayātrāṃ yayau rāmo nivartya madhusūdanam ||