Adhyaya 156

Verse 1

दुर्योधनेन भीष्मंप्रति सैनापत्यस्वीकारप्रार्थना ।। 1 ।। भीष्मेण समयप्रतिज्ञाकरणपूर्वकं सैनापत्याङ्गीकारः ।। 2 ।। दुर्योधनेन भीष्मस्य सैनापत्येऽभिषेचनपूर्वकं सेनाभिः सह कुरुक्षेत्रगमनम् ।। 3 ।। वैशंपायन उवाच। ततः शान्तनवं भीष्मं प्राञ्जलिर्धृतराष्ट्रजः। सह सर्वैर्महीपालैरिदं वचनमब्रवीत्।।

duryodhanena bhīṣmaṃprati saināpatyasvīkāraprārthanā || 1 || bhīṣmeṇa samayapratijñākaraṇapūrvakaṃ saināpatyāṅgīkāraḥ || 2 || duryodhanena bhīṣmasya saināpatye'bhiṣecanapūrvakaṃ senābhiḥ saha kurukṣetragamanam || 3 || vaiśaṃpāyana uvāca| tataḥ śāntanavaṃ bhīṣmaṃ prāñjalirdhṛtarāṣṭrajaḥ| saha sarvairmahīpālairidaṃ vacanamabravīt||

Verse 2

ऋते सेनाप्रणेतारं पृतना सुमहत्यपि । दीर्यते युद्धमासाद्य पिपीलिकपुटं यथा ।।

ṛte senāpraṇetāraṃ pṛtanā sumahatyapi | dīryate yuddhamāsādya pipīlikapuṭaṃ yathā ||

Verse 3

नहि जातु द्वयोर्बुद्धिः समा भवति कर्हिचित् । शौर्यं च वलनेतॄणां स्पर्धते च परस्परम् ।।

nahi jātu dvayorbuddhiḥ samā bhavati karhicit | śauryaṃ ca valanetṝṇāṃ spardhate ca parasparam ||

Verse 4

श्रूयते च महाप्राज्ञ हैहयानमितौजसः । अभ्ययुर्ब्राह्मणाः सर्वे समुच्छ्रितकुशध्वजाः ।।

śrūyate ca mahāprājña haihayānamitaujasaḥ | abhyayurbrāhmaṇāḥ sarve samucchritakuśadhvajāḥ ||

Verse 5

तानभ्ययुस्तदा वैश्याः शूद्राश्चैव पितामह । एकतस्तु त्रयो वर्णा एकतः क्षत्रियर्षभाः ।।

tānabhyayustadā vaiśyāḥ śūdrāścaiva pitāmaha | ekatastu trayo varṇā ekataḥ kṣatriyarṣabhāḥ ||

Verse 6

ते स्म युद्धे प्रभज्यन्ते त्रयो वर्णाः पुनः पुनः । क्षत्रियाश्च जयन्त्येव बहुलं चैकतो बलम् ।।

te sma yuddhe prabhajyante trayo varṇāḥ punaḥ punaḥ | kṣatriyāśca jayantyeva bahulaṃ caikato balam ||

Verse 7

ततस्ते क्षत्रियानेव पप्रच्छुर्द्विचसत्तमाः । तेभ्यः शशंसुर्धर्मज्ञा याथातथ्यं पितामह ।।

tataste kṣatriyāneva papracchurdvicasattamāḥ | tebhyaḥ śaśaṃsurdharmajñā yāthātathyaṃ pitāmaha ||

Verse 8

वयमेकस्य श्रृणुमो महाबुद्धिमतो रणे । भवन्तस्तु पृथक्सर्वे स्वबुद्धिवशवर्तिनः ।।

vayamekasya śrṛṇumo mahābuddhimato raṇe | bhavantastu pṛthaksarve svabuddhivaśavartinaḥ ||

Verse 9

ततस्ते ब्राह्मणाश्चक्रुरेकं सेनापतिं द्विजम्। नये सुकुशलं शूरमजयन्क्षत्रियांस्ततः ।।

tataste brāhmaṇāścakrurekaṃ senāpatiṃ dvijam| naye sukuśalaṃ śūramajayankṣatriyāṃstataḥ ||

Verse 10

एवं ये कुशलं शूरं हितेप्सितमकल्पषम्। सेनापतिं प्रकुर्वन्ति ते जयन्ति रणे रिपून् ।।

evaṃ ye kuśalaṃ śūraṃ hitepsitamakalpaṣam| senāpatiṃ prakurvanti te jayanti raṇe ripūn ||

Verse 11

भवानुशनसा तुल्यो हितैषी च सदा मम। असंहार्थः स्थितो धर्मे स नः सेनापतिर्भव ।।

bhavānuśanasā tulyo hitaiṣī ca sadā mama| asaṃhārthaḥ sthito dharme sa naḥ senāpatirbhava ||

Verse 12

रश्मीवतामिवादित्यो वीरुधामिव चन्द्रमाः । कुबेर इव यक्षाणां देवानामिव वासवः ।।

raśmīvatāmivādityo vīrudhāmiva candramāḥ | kubera iva yakṣāṇāṃ devānāmiva vāsavaḥ ||

Verse 13

पर्वतानां यथा मेरुः सुपर्णः पक्षिणां यथा। कुमार इव देवानां वसूनामिव हव्यवाट् ।।

parvatānāṃ yathā meruḥ suparṇaḥ pakṣiṇāṃ yathā| kumāra iva devānāṃ vasūnāmiva havyavāṭ ||

Verse 14

भवता हि वयं गुप्ताः शत्रेणेव दिवौकसः । अनाधृष्या भविष्यामस्त्रिदशानामपि ध्रुवम् ।।

bhavatā hi vayaṃ guptāḥ śatreṇeva divaukasaḥ | anādhṛṣyā bhaviṣyāmastridaśānāmapi dhruvam ||

Verse 15

प्रयातु नो भवानग्रे देवानामिव पावकिः । वयं त्वामनुयास्यामः सौरभेया इवर्षभम् ।। ।। इति श्रीमन्महाभारते उद्योगपर्वणि सैन्यनिर्याणपर्वणि षट्पञ्चाशदधिकशततमोऽध्यायः ।।

prayātu no bhavānagre devānāmiva pāvakiḥ | vayaṃ tvāmanuyāsyāmaḥ saurabheyā ivarṣabham || || iti śrīmanmahābhārate udyogaparvaṇi sainyaniryāṇaparvaṇi ṣaṭpañcāśadadhikaśatatamo'dhyāyaḥ ||

Verse 16

भीष्म उवाच। 6-156-16x एवमेतन्महाबाहो यथा वदसि भारत। यथैव हि भवन्तो मे तथैव मम पाण्डवाः ।।

bhīṣma uvāca| 6-156-16x evametanmahābāho yathā vadasi bhārata| yathaiva hi bhavanto me tathaiva mama pāṇḍavāḥ ||

Verse 17

अपि चैव मया श्रोयो वाच्यं तेषां नराधिप । संयोद्धव्यं तवार्थाय यथा मे समयः कृतः ।।

api caiva mayā śroyo vācyaṃ teṣāṃ narādhipa | saṃyoddhavyaṃ tavārthāya yathā me samayaḥ kṛtaḥ ||

Verse 18

न तु पश्यामि योद्धारमात्मनः सदृशं भुवि । ऋते तस्मान्नरव्याघ्रात्कुन्तीपुत्राद्धनञ्जयात् ।।

na tu paśyāmi yoddhāramātmanaḥ sadṛśaṃ bhuvi | ṛte tasmānnaravyāghrātkuntīputrāddhanañjayāt ||

Verse 19

स हि वेद महाबुद्धिर्दिव्यान्यस्त्राण्यनेकशः । न तु मां विवृतो युद्धे जातु युध्येत पाण्डवः ।। पावकिः कार्तिकेयः ।।

sa hi veda mahābuddhirdivyānyastrāṇyanekaśaḥ | na tu māṃ vivṛto yuddhe jātu yudhyeta pāṇḍavaḥ || pāvakiḥ kārtikeyaḥ ||

Verse 20

अहं स च क्षणेनैव निर्मनुष्यमिदं जगत्। कुर्यावास्त्रबलेनैव ससुरासुरराक्षसम् ।। विवृतो विस्पष्टो भूत्वेत्यर्थः ।।

ahaṃ sa ca kṣaṇenaiva nirmanuṣyamidaṃ jagat| kuryāvāstrabalenaiva sasurāsurarākṣasam || vivṛto vispaṣṭo bhūtvetyarthaḥ ||

Verse 21

न त्वेवोत्सादनीया मे पाण्डोः पुत्रा जनाधिप । तस्माद्योधान्हनिष्यामि प्रयोगेणायुतं सदा ।। निर्मनुष्यं निर्जनम् ।।

na tvevotsādanīyā me pāṇḍoḥ putrā janādhipa | tasmādyodhānhaniṣyāmi prayogeṇāyutaṃ sadā || nirmanuṣyaṃ nirjanam ||

Verse 22

एवमेषां फरिष्यामि निधनं कुरुनन्दन । न चेत्ते मां हनिष्यन्ति पूर्वमेव समागमे ।।

evameṣāṃ phariṣyāmi nidhanaṃ kurunandana | na cette māṃ haniṣyanti pūrvameva samāgame ||

Verse 23

सेनापतिस्त्वहं राजन्समयेनापरेण ते। भविष्यामि यथाकामं तन्मे श्रोतुमिहार्हसि ।।

senāpatistvahaṃ rājansamayenāpareṇa te| bhaviṣyāmi yathākāmaṃ tanme śrotumihārhasi ||

Verse 24

कर्णो वा युध्यतां पूर्वमहं वा पृथिवीपते । स्पर्धते हि सदात्यर्थं सूतपुत्रो मया रणे ।।

karṇo vā yudhyatāṃ pūrvamahaṃ vā pṛthivīpate | spardhate hi sadātyarthaṃ sūtaputro mayā raṇe ||

Verse 25

कर्ण उवाच। नाहं जीवति गाङ्गेये राजन्योत्स्ये कथंचन। हते भीष्मे तु योत्स्यामि सह गाण्डीवधन्वना ।।

karṇa uvāca| nāhaṃ jīvati gāṅgeye rājanyotsye kathaṃcana| hate bhīṣme tu yotsyāmi saha gāṇḍīvadhanvanā ||

Verse 26

वैशंपायन उवाच। ततः सेनापतिं चक्रे विधिवद्भूरिदक्षिणम्। धृतराष्ट्रात्मजो भीष्मं सोऽभिषिक्तो व्यरोचत ।।

vaiśaṃpāyana uvāca| tataḥ senāpatiṃ cakre vidhivadbhūridakṣiṇam| dhṛtarāṣṭrātmajo bhīṣmaṃ so'bhiṣikto vyarocata ||

Verse 27

ततो भेरीश्च शङ्खांश्च शतशोऽथ सहस्रशः। वादयामासुव्यग्रा वादका राजशासनात् ।।

tato bherīśca śaṅkhāṃśca śataśo'tha sahasraśaḥ| vādayāmāsuvyagrā vādakā rājaśāsanāt ||

Verse 28

सिंहनादाश्च विविधा वाहनानां च निःस्वनाः ।।

siṃhanādāśca vividhā vāhanānāṃ ca niḥsvanāḥ ||

Verse 29

निर्घार्ताः पृथिवीकम्पा गजबृंहितनिःस्वनाः। आसंश्च सर्वयोधानां पातयन्तो मनांस्युत ।। सदा प्रत्यहम् ।।

nirghārtāḥ pṛthivīkampā gajabṛṃhitaniḥsvanāḥ| āsaṃśca sarvayodhānāṃ pātayanto manāṃsyuta || sadā pratyaham ||

Verse 30

वाचश्चाप्यशरीरिण्यो दिवश्चोल्काः प्रपेदिरे। शिवाश्च भयवेदिन्यो नेदुर्दीप्ततरा भृशम् ।।

vācaścāpyaśarīriṇyo divaścolkāḥ prapedire| śivāśca bhayavedinyo nedurdīptatarā bhṛśam ||

Verse 31

सैनापत्ये यदा राजा गाङ्गेयमभिषिक्तवान् । तदैतान्युग्ररूपाणि बभूवुः शतशो नृप ।।

saināpatye yadā rājā gāṅgeyamabhiṣiktavān | tadaitānyugrarūpāṇi babhūvuḥ śataśo nṛpa ||

Verse 32

ततः सेनापतिं कृत्वा भीष्मं परबलार्दनम् । वाचयित्वा द्विजश्रेष्ठान्गोभिर्निष्कैश्च भूरिशः ।।

tataḥ senāpatiṃ kṛtvā bhīṣmaṃ parabalārdanam | vācayitvā dvijaśreṣṭhāngobhirniṣkaiśca bhūriśaḥ ||

Verse 33

वर्धमानो जयाशीर्भिर्निर्ययौ सैनिकैर्वृतः। आपगेयं पुरस्कृत्य भ्रातृभिः सहितस्तदा ।।

vardhamāno jayāśīrbhirniryayau sainikairvṛtaḥ| āpageyaṃ puraskṛtya bhrātṛbhiḥ sahitastadā ||

Verse 34

स्कन्धावारेण महता कुरुक्षेत्रं जगाम ह ।।

skandhāvāreṇa mahatā kurukṣetraṃ jagāma ha ||

Verse 35

परिक्रम्य कुरुक्षेत्रं कर्णेन सह कौरवः । शिबिरं मापयामास समे देशे जनाधिप ।।

parikramya kurukṣetraṃ karṇena saha kauravaḥ | śibiraṃ māpayāmāsa same deśe janādhipa ||

Verse 36

मधुरानूषरे देशे प्रभूतयवसेन्धने। यथैव हास्तिनपुरं तद्वच्छिबिरमाबभौ ।।

madhurānūṣare deśe prabhūtayavasendhane| yathaiva hāstinapuraṃ tadvacchibiramābabhau ||