Adhyaya 149

Verse 1

कृष्णेन पाण्डवान्प्रति धृतराष्ट्रेण दुर्योधनंप्रत्युक्तवचनानुवादः ।। 1 ।। वासुदेव उवाच। एवमुक्ते तु गान्धार्या धृतराष्ट्रो जनेश्वरः। दुर्योधनमुवाचेदं राजमध्ये जनाधिप ।।

kṛṣṇena pāṇḍavānprati dhṛtarāṣṭreṇa duryodhanaṃpratyuktavacanānuvādaḥ || 1 || vāsudeva uvāca| evamukte tu gāndhāryā dhṛtarāṣṭro janeśvaraḥ| duryodhanamuvācedaṃ rājamadhye janādhipa ||

Verse 2

दुर्योधन निबोधेदं यत्त्वां वक्ष्यामि पुत्रक । तथा तत्कुरु भद्रं ते यद्यस्ति पितृगौरवम् ।।

duryodhana nibodhedaṃ yattvāṃ vakṣyāmi putraka | tathā tatkuru bhadraṃ te yadyasti pitṛgauravam ||

Verse 3

सोमः प्रजापतिः पूर्वं कुरूणां वंशवर्धनः । सोमाद्बभूव षष्ठोऽयं ययातिर्नहुषात्मजः ।।

somaḥ prajāpatiḥ pūrvaṃ kurūṇāṃ vaṃśavardhanaḥ | somādbabhūva ṣaṣṭho'yaṃ yayātirnahuṣātmajaḥ ||

Verse 4

तस्य पुत्रा बभूवुर्हि पञ्च राजर्षिसत्तमाः । तेषां यदुर्महातेजा ज्येष्ठः समभवत्प्रभुः ।।

tasya putrā babhūvurhi pañca rājarṣisattamāḥ | teṣāṃ yadurmahātejā jyeṣṭhaḥ samabhavatprabhuḥ ||

Verse 5

पूरुर्यवीयांश्च ततो योऽस्माकं वंशवर्धनः। शर्मिष्ठया संप्रसूतो दुहित्रा वृषपर्वणः ।।

pūruryavīyāṃśca tato yo'smākaṃ vaṃśavardhanaḥ| śarmiṣṭhayā saṃprasūto duhitrā vṛṣaparvaṇaḥ ||

Verse 6

यदुश्च भरतश्रेष्ठ देवयान्याः सुतोऽभवत्। दौहित्रस्तात शुक्रस्य काव्यस्यामिततेजसः ।।

yaduśca bharataśreṣṭha devayānyāḥ suto'bhavat| dauhitrastāta śukrasya kāvyasyāmitatejasaḥ ||

Verse 7

यादवानां कुलकरो बलवान्वीर्यसंमतः । अवमेने स तु क्षत्रं दर्पपूर्णः सुमन्दधीः ।।

yādavānāṃ kulakaro balavānvīryasaṃmataḥ | avamene sa tu kṣatraṃ darpapūrṇaḥ sumandadhīḥ ||

Verse 8

न चातिष्ठत्पितुः शस्त्रि बलदर्पविमोहितः । अवमेने च पितरं भ्रातॄंश्चाप्यपराजितः ।।

na cātiṣṭhatpituḥ śastri baladarpavimohitaḥ | avamene ca pitaraṃ bhrātṝṃścāpyaparājitaḥ ||

Verse 9

पृथिव्यां चतुरन्तायां यदुदेवाभवद्बली । वशे कृत्वा स नृपतीन्न्यवसन्नागसाह्वये ।।

pṛthivyāṃ caturantāyāṃ yadudevābhavadbalī | vaśe kṛtvā sa nṛpatīnnyavasannāgasāhvaye ||

Verse 10

तं पिता परमक्रुद्धो ययातिर्नहुषात्मजः । शशाप पुत्रं गान्धारे राज्याच्चापि व्यरोपयत् ।।

taṃ pitā paramakruddho yayātirnahuṣātmajaḥ | śaśāpa putraṃ gāndhāre rājyāccāpi vyaropayat ||

Verse 11

ये चैनमन्ववर्तन्त भ्रातरो बलदर्पिताः । शशाप तानपि क्रुद्धो ययातिस्तनयानथ ।।

ye cainamanvavartanta bhrātaro baladarpitāḥ | śaśāpa tānapi kruddho yayātistanayānatha ||

Verse 12

यवीयांसं ततः पुरुं पुत्रं स्ववशवर्तिनम् । राज्ये निवेशयामास विधेयं नृपसत्तमः ।।

yavīyāṃsaṃ tataḥ puruṃ putraṃ svavaśavartinam | rājye niveśayāmāsa vidheyaṃ nṛpasattamaḥ ||

Verse 13

एवं ज्येष्ठोऽप्यथोत्सिक्तो न राज्यमभिजायते । यवीयांसोपि जायन्ते राज्यं वृद्धोपसेवया ।।

evaṃ jyeṣṭho'pyathotsikto na rājyamabhijāyate | yavīyāṃsopi jāyante rājyaṃ vṛddhopasevayā ||

Verse 14

तथैव सर्वधर्मज्ञः पितुर्मम पितामहः । प्रतीपः पृथिवीपालस्त्रिषु लोकेषु विश्रुतः ।।

tathaiva sarvadharmajñaḥ piturmama pitāmahaḥ | pratīpaḥ pṛthivīpālastriṣu lokeṣu viśrutaḥ ||

Verse 15

तस्य पार्थिवसिंहस्य राज्यं धर्मेण शासतः । त्रयः प्रजज्ञिरे पुत्रा देवकल्पा यशस्विनः ।।

tasya pārthivasiṃhasya rājyaṃ dharmeṇa śāsataḥ | trayaḥ prajajñire putrā devakalpā yaśasvinaḥ ||

Verse 16

देवापिरभवच्छ्रेष्ठो बाह्लीकस्तदनन्तरम् । तृतीयः शन्तनुस्तात धृतिमान्मे पितामहः ।।

devāpirabhavacchreṣṭho bāhlīkastadanantaram | tṛtīyaḥ śantanustāta dhṛtimānme pitāmahaḥ ||

Verse 17

देवापिस्तु महातेजास्त्वग्दोषी राजसत्तमः । धार्मिकः सत्यवादी च पितुः शुश्रूषणे रतः ।।

devāpistu mahātejāstvagdoṣī rājasattamaḥ | dhārmikaḥ satyavādī ca pituḥ śuśrūṣaṇe rataḥ ||

Verse 18

पौरजानपदानां च संमतः साधुसत्कृतः । सर्वेषां बालवृद्धानां देवापिर्हृदयङ्गमः ।।

paurajānapadānāṃ ca saṃmataḥ sādhusatkṛtaḥ | sarveṣāṃ bālavṛddhānāṃ devāpirhṛdayaṅgamaḥ ||

Verse 19

वदान्यः सत्यसन्धश्च सर्वभूतहिते रतः । वर्तमानः पितुः शास्त्रे ब्राह्मणानां तथैव च ।।

vadānyaḥ satyasandhaśca sarvabhūtahite rataḥ | vartamānaḥ pituḥ śāstre brāhmaṇānāṃ tathaiva ca ||

Verse 20

बाह्लीकस्य प्रियो भ्राता शन्तनोश्च महात्मनः । सौभ्रात्रं च परं तेषां सहितानां महात्मनाम् ।।

bāhlīkasya priyo bhrātā śantanośca mahātmanaḥ | saubhrātraṃ ca paraṃ teṣāṃ sahitānāṃ mahātmanām ||

Verse 21

अथ कालस्य पर्याये वृद्धो नृपतिसत्तमः । संभारानभिषेकार्थं कारयामास शास्त्रतः ।।

atha kālasya paryāye vṛddho nṛpatisattamaḥ | saṃbhārānabhiṣekārthaṃ kārayāmāsa śāstrataḥ ||

Verse 22

कारयामास सर्वाणि मङ्गलार्थानि वै विभुः । तं ब्राह्मणाश्च वृद्धाश्च पौरजानपदैः सह ।।

kārayāmāsa sarvāṇi maṅgalārthāni vai vibhuḥ | taṃ brāhmaṇāśca vṛddhāśca paurajānapadaiḥ saha ||

Verse 23

सर्वे निवारयामासुर्देवापेरभिषेचनम् । स तच्छ्रुत्वा तु नृपतिरभिषेकनिवारणम्। अश्रुकण्ठोऽभवद्राजा पर्यशोचत चात्मजम् ।।

sarve nivārayāmāsurdevāperabhiṣecanam | sa tacchrutvā tu nṛpatirabhiṣekanivāraṇam| aśrukaṇṭho'bhavadrājā paryaśocata cātmajam ||

Verse 24

एवं वदान्यो धर्मज्ञः सत्यसन्धश्च सोऽभवत्। प्रियः प्रजानामपि संस्त्वग्दोषेण प्रदूषितः ।।

evaṃ vadānyo dharmajñaḥ satyasandhaśca so'bhavat| priyaḥ prajānāmapi saṃstvagdoṣeṇa pradūṣitaḥ ||

Verse 25

हीनाङ्गं पृथिवीपालं नाभिनन्दन्ति देवताः। इति कृत्वा नृपश्रेष्ठं प्रत्यषेधन्द्विजर्षभाः ।।

hīnāṅgaṃ pṛthivīpālaṃ nābhinandanti devatāḥ| iti kṛtvā nṛpaśreṣṭhaṃ pratyaṣedhandvijarṣabhāḥ ||

Verse 26

ततः प्रव्यथिताङ्गोऽसौ पुत्रशोकसमन्वितः । ममार तं मृतं दृष्ट्वा देवापिः संश्रितो वनम् ।।

tataḥ pravyathitāṅgo'sau putraśokasamanvitaḥ | mamāra taṃ mṛtaṃ dṛṣṭvā devāpiḥ saṃśrito vanam ||

Verse 27

बाह्लीको मातुलकुलं त्यक्त्वा राज्यं समाश्रितः । पितृभ्रातॄन्परित्यज्य प्राप्तवान्परमर्धिमत् ।।

bāhlīko mātulakulaṃ tyaktvā rājyaṃ samāśritaḥ | pitṛbhrātṝnparityajya prāptavānparamardhimat ||

Verse 28

बाह्लीकेन त्वनुज्ञातः शन्तनुर्लोकविश्रुतः । पितर्युपरते राजन्राजा राज्यमकारयत् ।।

bāhlīkena tvanujñātaḥ śantanurlokaviśrutaḥ | pitaryuparate rājanrājā rājyamakārayat ||

Verse 29

तथैवाहं मतिमता परिचिन्त्येह पाण्डुना। ज्येष्ठः प्रभ्रंशितो राज्याद्धीनाङ्ग इति भारत ।।

tathaivāhaṃ matimatā paricintyeha pāṇḍunā| jyeṣṭhaḥ prabhraṃśito rājyāddhīnāṅga iti bhārata ||

Verse 30

पाण्डुस्तु राज्यं संप्राप्तः कनीयानपि सन्नृपः । विनाशे तस्य पुत्राणामिदं राज्यमरिन्दम ।।

pāṇḍustu rājyaṃ saṃprāptaḥ kanīyānapi sannṛpaḥ | vināśe tasya putrāṇāmidaṃ rājyamarindama ||

Verse 31

मय्यभागिनि राज्याय कथं त्वं राज्यमिच्छसि। अराजपुत्रो ह्यस्वामी परस्वं हर्तुमिच्छसि ।।

mayyabhāgini rājyāya kathaṃ tvaṃ rājyamicchasi| arājaputro hyasvāmī parasvaṃ hartumicchasi ||

Verse 32

युधिष्ठिरो राजपुत्रो महात्मा न्यायागतं राज्यमिदं च तस्य। स कौरवस्यास्य कुलस्य भर्ता प्रशासिता चैव महानुभावः ।।

yudhiṣṭhiro rājaputro mahātmā nyāyāgataṃ rājyamidaṃ ca tasya| sa kauravasyāsya kulasya bhartā praśāsitā caiva mahānubhāvaḥ ||

Verse 33

स सत्यसन्धः स तथाऽप्रमत्तः शास्त्रे स्थितो बन्धुजनस्य साधुः। प्रियः प्रजानां सुहृदानुकम्पी जितेन्द्रियः साधुजनस्य भर्ता ।।

sa satyasandhaḥ sa tathā'pramattaḥ śāstre sthito bandhujanasya sādhuḥ| priyaḥ prajānāṃ suhṛdānukampī jitendriyaḥ sādhujanasya bhartā ||

Verse 34

क्षमा तितिक्षा दम आर्जवं च सत्यव्रतत्वं श्रुतमप्रमादः । भूतानुकम्पा ह्यनुशासनं च युधिष्ठिरे राजगुणाः समस्ताः ।।

kṣamā titikṣā dama ārjavaṃ ca satyavratatvaṃ śrutamapramādaḥ | bhūtānukampā hyanuśāsanaṃ ca yudhiṣṭhire rājaguṇāḥ samastāḥ ||

Verse 35

अराजपुत्रस्त्वमनार्यवृत्तो लुब्धः सदा बन्धुषु पापबुद्धिः । क्रमागतं राज्यमिदं परेषां हर्तुं कथं शक्ष्यसि दुर्विनीत ।।

arājaputrastvamanāryavṛtto lubdhaḥ sadā bandhuṣu pāpabuddhiḥ | kramāgataṃ rājyamidaṃ pareṣāṃ hartuṃ kathaṃ śakṣyasi durvinīta ||

Verse 36

प्रयच्छ राज्यार्धमपेतमोहः सवाहनं त्व सपरिच्छदं च । ततोऽवशेषं तव जीवितस्य सहानुजस्यैव भवेन्नरेन्द्र ।।

prayaccha rājyārdhamapetamohaḥ savāhanaṃ tva saparicchadaṃ ca | tato'vaśeṣaṃ tava jīvitasya sahānujasyaiva bhavennarendra ||