Adhyaya 148

Verse 1

कृष्णेन पाण्डवान्प्रति द्रोणवाक्यानुवादः ।। 1 ।। तथा भीष्मंप्रत्युक्तविदुरवचनानुवादः ।। 2 ।। तथा गान्धारीवचनानुवादः ।। 3 ।। वासुदेव उवाच। भीष्मेणोक्ते ततो द्रोणो दुर्योधनमभाषत । मध्ये नृपाणां भद्रं ते वचनं वचनक्षमः ।।

kṛṣṇena pāṇḍavānprati droṇavākyānuvādaḥ || 1 || tathā bhīṣmaṃpratyuktaviduravacanānuvādaḥ || 2 || tathā gāndhārīvacanānuvādaḥ || 3 || vāsudeva uvāca| bhīṣmeṇokte tato droṇo duryodhanamabhāṣata | madhye nṛpāṇāṃ bhadraṃ te vacanaṃ vacanakṣamaḥ ||

Verse 2

प्रातीपः शन्तनुस्तात कुलस्यार्थे यथा स्थितः । यथा देवव्रतो भीष्मः कुलस्यार्थे स्थितोऽभवत् ।।

prātīpaḥ śantanustāta kulasyārthe yathā sthitaḥ | yathā devavrato bhīṣmaḥ kulasyārthe sthito'bhavat ||

Verse 3

तथा पाण्डुर्नरपतिः सत्यसन्धो जितेन्द्रियः। राजा कुरूणां धर्मात्मा सुव्रतः सुसमाहिताः ।।

tathā pāṇḍurnarapatiḥ satyasandho jitendriyaḥ| rājā kurūṇāṃ dharmātmā suvrataḥ susamāhitāḥ ||

Verse 4

ज्येष्ठाय राज्यमददद्धृतराष्ट्राय धीमते। यवीयसे तथा क्षत्रे कुरूणां वंशवर्धनः । ।। इति श्रीमन्महाभारते उद्योगपर्वणि भगवद्यानपर्वणि अष्टचत्वारिंशदधिकशततमोऽध्यायः ।।

jyeṣṭhāya rājyamadadaddhṛtarāṣṭrāya dhīmate| yavīyase tathā kṣatre kurūṇāṃ vaṃśavardhanaḥ | || iti śrīmanmahābhārate udyogaparvaṇi bhagavadyānaparvaṇi aṣṭacatvāriṃśadadhikaśatatamo'dhyāyaḥ ||

Verse 5

ततः सिंहासने राजन्स्थापयित्वैनमच्युतम् ।। वनं जगाम कौरव्यो भार्याभ्यां सहितो नृपः ।।

tataḥ siṃhāsane rājansthāpayitvainamacyutam || vanaṃ jagāma kauravyo bhāryābhyāṃ sahito nṛpaḥ ||

Verse 6

नीचैः स्थित्वा तु विदुर उपास्ते स्म विनीतवत्। प्रेष्यवत्पुरुषव्याघ्रो वालव्यजनमुत्क्षिपन् ।।

nīcaiḥ sthitvā tu vidura upāste sma vinītavat| preṣyavatpuruṣavyāghro vālavyajanamutkṣipan ||

Verse 7

ततः सर्वाः प्रजास्तात धृतराष्ट्रं जनेश्वरम् । अन्वपद्यन्त विधिवद्यथा पाण्डुं जनाधिपम् ।।

tataḥ sarvāḥ prajāstāta dhṛtarāṣṭraṃ janeśvaram | anvapadyanta vidhivadyathā pāṇḍuṃ janādhipam ||

Verse 8

विसृज्य धृतराष्ट्राय राज्यं स विदुराय च। चचार पृथिवीं पाण्डुः सर्वां परपुरञ्जयः ।।

visṛjya dhṛtarāṣṭrāya rājyaṃ sa vidurāya ca| cacāra pṛthivīṃ pāṇḍuḥ sarvāṃ parapurañjayaḥ ||

Verse 9

कोशसंवनने दाने भृत्यानां चान्ववेक्षणे । भरणे चैव सर्वस्य विदुरः सत्यसङ्गरः ।। यथा ज्येष्ठायाददत् तथा क्षत्रे विदुरायापि न्यासभूतमददादिति भावः ।।

kośasaṃvanane dāne bhṛtyānāṃ cānvavekṣaṇe | bharaṇe caiva sarvasya viduraḥ satyasaṅgaraḥ || yathā jyeṣṭhāyādadat tathā kṣatre vidurāyāpi nyāsabhūtamadadāditi bhāvaḥ ||

Verse 10

सन्धिविग्रहसंयुक्तो राज्ञां संवाहनक्रियाः । अवैक्षत महातेजा भीष्मः परपुरञ्जयः ।।

sandhivigrahasaṃyukto rājñāṃ saṃvāhanakriyāḥ | avaikṣata mahātejā bhīṣmaḥ parapurañjayaḥ ||

Verse 11

सिंहासनस्थो नृपतिर्धृतराष्ट्रो महाबलः । अन्वास्यमानः सततं विदुरेण महात्मना ।।

siṃhāsanastho nṛpatirdhṛtarāṣṭro mahābalaḥ | anvāsyamānaḥ satataṃ vidureṇa mahātmanā ||

Verse 12

कथं तस्य कुले जातः कुलभेदं व्यवस्यसि। संभूय भ्रातृभिः सार्धं भुङ्क्ष भोगाञ्जनाधिप ।।

kathaṃ tasya kule jātaḥ kulabhedaṃ vyavasyasi| saṃbhūya bhrātṛbhiḥ sārdhaṃ bhuṅkṣa bhogāñjanādhipa ||

Verse 13

ब्रवीम्यहं न कार्पण्यान्नार्थहेतोः कथञ्चन । भीष्मेण दत्तमिच्छामि न त्वया राजसत्तम ।।

bravīmyahaṃ na kārpaṇyānnārthahetoḥ kathañcana | bhīṣmeṇa dattamicchāmi na tvayā rājasattama ||

Verse 14

नाहं त्वत्तोऽभिकाङ्क्षिष्ये वृत्त्युपायं जनाधिप । यतो भीष्मस्ततो द्रोणो यद्भीष्मस्त्वाह तत्कुरु ।।

nāhaṃ tvatto'bhikāṅkṣiṣye vṛttyupāyaṃ janādhipa | yato bhīṣmastato droṇo yadbhīṣmastvāha tatkuru ||

Verse 15

दीयतां पाण्डुपुत्रेभ्यो राज्यार्धमरिकर्शन । सममाचार्यकं तात तव तेषां च मे सदा ।।

dīyatāṃ pāṇḍuputrebhyo rājyārdhamarikarśana | samamācāryakaṃ tāta tava teṣāṃ ca me sadā ||

Verse 16

अश्वत्थामा यथा मह्यं तथा श्वेतहयो मम । बहुना किं प्रलापेन यतो धर्मस्ततो जयः ।।

aśvatthāmā yathā mahyaṃ tathā śvetahayo mama | bahunā kiṃ pralāpena yato dharmastato jayaḥ ||

Verse 17

वासुदेव उवाच। एवमुक्ते महाराज द्रोणेनामिततेजसा। व्याजहार ततो वाक्यं विदुरः सत्यसङ्गरः । पितुर्वदनमन्वीक्ष्य परिवृत्त्य च धर्मवित् ।। संवननमात्मीयताकरणम् ।।

vāsudeva uvāca| evamukte mahārāja droṇenāmitatejasā| vyājahāra tato vākyaṃ viduraḥ satyasaṅgaraḥ | piturvadanamanvīkṣya parivṛttya ca dharmavit || saṃvananamātmīyatākaraṇam ||

Verse 18

विदुर उवाच। देवव्रत निबोधेदं वचनं मम भाषतः। प्रनष्टः कौरवो वंशस्त्वयायं पुनरुद्धृतः ।।

vidura uvāca| devavrata nibodhedaṃ vacanaṃ mama bhāṣataḥ| pranaṣṭaḥ kauravo vaṃśastvayāyaṃ punaruddhṛtaḥ ||

Verse 19

तन्मे विलपमानस्य वचनं समुपेक्षसे। कोयं दुर्योधनो नाम कुलेऽस्मिन्कुलपांसनः ।।

tanme vilapamānasya vacanaṃ samupekṣase| koyaṃ duryodhano nāma kule'sminkulapāṃsanaḥ ||

Verse 20

यस्य लोभाभिभूतस्य मतिं समनुवर्तसे । अनार्यस्याकृतज्ञस्य लोभेन हृतचेतसः । अतिक्रामति यः शास्त्रं पितुर्धर्मार्थदर्शिनः ।। पितुर्भीष्मस्य ।।

yasya lobhābhibhūtasya matiṃ samanuvartase | anāryasyākṛtajñasya lobhena hṛtacetasaḥ | atikrāmati yaḥ śāstraṃ piturdharmārthadarśinaḥ || piturbhīṣmasya ||

Verse 21

एते नश्यन्ति कुरवो दुर्योधनकृतेन वै। यथा ते न प्रणश्येयुर्महाराज तथा कुरु ।।

ete naśyanti kuravo duryodhanakṛtena vai| yathā te na praṇaśyeyurmahārāja tathā kuru ||

Verse 22

मां चैव धृतराष्ट्रं च पूर्वमेव महामते। चित्रकार इवालेख्यं कृत्वा स्थापितवानसि ।।

māṃ caiva dhṛtarāṣṭraṃ ca pūrvameva mahāmate| citrakāra ivālekhyaṃ kṛtvā sthāpitavānasi ||

Verse 23

प्रजापतिः प्रजाः सृष्ट्वा यथा संहरते तथा। नोपेक्षश्व महाबाहो पश्यमानः कुलक्षयम् ।।

prajāpatiḥ prajāḥ sṛṣṭvā yathā saṃharate tathā| nopekṣaśva mahābāho paśyamānaḥ kulakṣayam ||

Verse 24

अथ तेऽद्य मतिर्नष्टा विनाशे प्रत्युपस्थिते । वनं गच्छ मया सार्धं धृतराष्ट्रेण चैव ह ।।

atha te'dya matirnaṣṭā vināśe pratyupasthite | vanaṃ gaccha mayā sārdhaṃ dhṛtarāṣṭreṇa caiva ha ||

Verse 25

बद्ध्वा वा निकृतिप्रज्ञं धार्तराष्ट्रं सुदुर्मतिम् । शाधीदं राज्यमद्याशु पाण्डवैरभिरक्षितम् ।।

baddhvā vā nikṛtiprajñaṃ dhārtarāṣṭraṃ sudurmatim | śādhīdaṃ rājyamadyāśu pāṇḍavairabhirakṣitam ||

Verse 26

प्रसीद राजशार्दूल विनाशो दृश्यते महान् । पाण्डवानां कुरूणां च राज्ञाममिततेजसाम् ।।

prasīda rājaśārdūla vināśo dṛśyate mahān | pāṇḍavānāṃ kurūṇāṃ ca rājñāmamitatejasām ||

Verse 27

वासुदेव उवाच। विररामैवमुक्त्वा तु विदुरो दीनमानसः । प्रध्यायमानः स तदा निःश्वसंश्च पुनः पुनः ।।

vāsudeva uvāca| virarāmaivamuktvā tu viduro dīnamānasaḥ | pradhyāyamānaḥ sa tadā niḥśvasaṃśca punaḥ punaḥ ||

Verse 28

ततोऽस्य राज्ञः सुबलस्य पुत्री धर्मार्थयुक्तं कुलनाशमीता। दुर्योधनं पापमतिं नृशंसं राज्ञां समक्षं सुतमाह कोपात् ।।

tato'sya rājñaḥ subalasya putrī dharmārthayuktaṃ kulanāśamītā| duryodhanaṃ pāpamatiṃ nṛśaṃsaṃ rājñāṃ samakṣaṃ sutamāha kopāt ||

Verse 29

ये पार्थिवा राजसभां प्रविष्टा ब्रह्मर्षयो ये च सभासदोऽन्ये। श्रृण्वन्तु वक्ष्यामि तवापराधं पापस्य सामात्यपरिच्छदस्य ।।

ye pārthivā rājasabhāṃ praviṣṭā brahmarṣayo ye ca sabhāsado'nye| śrṛṇvantu vakṣyāmi tavāparādhaṃ pāpasya sāmātyaparicchadasya ||

Verse 30

राज्यं कुरूणामनुरूपभोज्यं क्रमागतो नः कुलधर्म एषः। त्वं पापबुद्धेऽतिनृशंसकर्मन् राज्यं कुरूणामनयाद्विहंसि ।।

rājyaṃ kurūṇāmanurūpabhojyaṃ kramāgato naḥ kuladharma eṣaḥ| tvaṃ pāpabuddhe'tinṛśaṃsakarman rājyaṃ kurūṇāmanayādvihaṃsi ||

Verse 31

राज्ये स्थितो धृतराष्ट्रो मनीषी तस्यानुजो विदुरो दीर्घदर्शी । एतावतिक्रम्य कथं नृपत्वं दुर्योधन प्रार्थयसेऽद्य मोहात् ।।

rājye sthito dhṛtarāṣṭro manīṣī tasyānujo viduro dīrghadarśī | etāvatikramya kathaṃ nṛpatvaṃ duryodhana prārthayase'dya mohāt ||

Verse 32

राजा च क्षत्ता च महानुभावौ भीष्मे स्थिते परवन्तौ भवेताम् । अयं तु धर्मज्ञतया महात्मा न राज्यकामो नृवरो नदीजः ।।

rājā ca kṣattā ca mahānubhāvau bhīṣme sthite paravantau bhavetām | ayaṃ tu dharmajñatayā mahātmā na rājyakāmo nṛvaro nadījaḥ ||

Verse 33

राज्य तु पाण्डोरिदमप्रधृष्यं तस्याद्य पुत्राः प्रभवन्ति नान्ये। राज्यं तदेतन्निखिलं पाण्डवानां पैतामहं पुत्रपौत्रानुगामि ।।

rājya tu pāṇḍoridamapradhṛṣyaṃ tasyādya putrāḥ prabhavanti nānye| rājyaṃ tadetannikhilaṃ pāṇḍavānāṃ paitāmahaṃ putrapautrānugāmi ||

Verse 34

यद्वै ब्रूते कुरुमुख्यो महात्मा देवव्रतः सत्यसन्धो मनीषी । सर्वं तदस्माभिरहत्य कार्यं राज्यं स्वधर्मान्परिपालयद्भिः ।।

yadvai brūte kurumukhyo mahātmā devavrataḥ satyasandho manīṣī | sarvaṃ tadasmābhirahatya kāryaṃ rājyaṃ svadharmānparipālayadbhiḥ ||

Verse 35

अनुज्ञया चाथ महाव्रतस्य ब्रूयान्नृपोऽयं विदुरस्तथैव। कार्यं भवेत्तत्सुहृद्भिर्नियोज्यं धर्मं पुरस्कृत्य सुदीर्घकालम् ।।

anujñayā cātha mahāvratasya brūyānnṛpo'yaṃ vidurastathaiva| kāryaṃ bhavettatsuhṛdbhirniyojyaṃ dharmaṃ puraskṛtya sudīrghakālam ||

Verse 36

न्यायागतं राज्यमिदं कुरूणां युधिष्ठिरः शास्तु वै धर्मपुत्रः । प्रचोदितो धृतराष्ट्रेण राज्ञा पुरस्कृतः शान्तनवेन चैव ।।

nyāyāgataṃ rājyamidaṃ kurūṇāṃ yudhiṣṭhiraḥ śāstu vai dharmaputraḥ | pracodito dhṛtarāṣṭreṇa rājñā puraskṛtaḥ śāntanavena caiva ||