Adhyaya 150

Verse 1

कृष्णेन पाण्डवान्प्रति भीष्मादिवचनमवधूय समुत्थितेन दुर्योधनेन चोदितानां राज्ञीं भीष्मं पुरस्कृत्य सेनाभिः सह कुरुक्षत्रेप्रस्थानकथनम् ।। 1 ।। तथा स्वेन सामादित्रयप्रयोगेऽप्यवशीभूते दुर्योधने दण्डस्यैव प्रयोक्तव्यत्वकथनम् ।। 2 ।। भगवानुवाच। एवमुक्ते तु भीष्मेण द्रोणेन विदुरेण च। गान्धार्या धृतराष्ट्रेण न वै मन्दोऽन्वबुद्ध्यत ।।

kṛṣṇena pāṇḍavānprati bhīṣmādivacanamavadhūya samutthitena duryodhanena coditānāṃ rājñīṃ bhīṣmaṃ puraskṛtya senābhiḥ saha kurukṣatreprasthānakathanam || 1 || tathā svena sāmāditrayaprayoge'pyavaśībhūte duryodhane daṇḍasyaiva prayoktavyatvakathanam || 2 || bhagavānuvāca| evamukte tu bhīṣmeṇa droṇena vidureṇa ca| gāndhāryā dhṛtarāṣṭreṇa na vai mando'nvabuddhyata ||

Verse 2

अवधूयोत्थितो मन्दः क्रोधसंरक्तलोचनः। अन्वद्रवन्त तं पश्चाद्राजानस्त्यक्तजीविताः ।।

avadhūyotthito mandaḥ krodhasaṃraktalocanaḥ| anvadravanta taṃ paścādrājānastyaktajīvitāḥ ||

Verse 3

आज्ञापयच्च राज्ञस्तान्पार्थिवान्नष्टचेतसः । प्रयात वै कुरुक्षेत्रं पुष्योऽद्येति पुनः पुनः ।।

ājñāpayacca rājñastānpārthivānnaṣṭacetasaḥ | prayāta vai kurukṣetraṃ puṣyo'dyeti punaḥ punaḥ ||

Verse 4

ततस्ते पृथिवीपालाः प्रययुः सहसैनिकाः । भीष्मं सेनापतिं कृत्वा संहृष्टाः कालचोदिताः ।।

tataste pṛthivīpālāḥ prayayuḥ sahasainikāḥ | bhīṣmaṃ senāpatiṃ kṛtvā saṃhṛṣṭāḥ kālacoditāḥ ||

Verse 5

अक्षौहिण्यो दशैका च कौरवाणां समागताः । तासां प्रमुखतो भीष्मस्तालकेतुर्व्यरोचत ।।

akṣauhiṇyo daśaikā ca kauravāṇāṃ samāgatāḥ | tāsāṃ pramukhato bhīṣmastālaketurvyarocata ||

Verse 6

यदत्र युक्तं प्राप्तं च तद्विधत्स्व विशांपते । उक्तं भीष्मेण यद्वाक्यं द्रोणेन विदुरेण च ।।

yadatra yuktaṃ prāptaṃ ca tadvidhatsva viśāṃpate | uktaṃ bhīṣmeṇa yadvākyaṃ droṇena vidureṇa ca ||

Verse 7

गान्धार्या धृतराष्ट्रेण समक्षं मम भारत । एतत्ते कथितं राजन्यद्वृत्तं कुरुसंसदि ।।

gāndhāryā dhṛtarāṣṭreṇa samakṣaṃ mama bhārata | etatte kathitaṃ rājanyadvṛttaṃ kurusaṃsadi ||

Verse 8

साम चादौ प्रयुक्तं मे राजन्सौभ्रात्रमिच्छता । अभेदायास्य वंशस्य प्रजानां च विवृद्धये ।।

sāma cādau prayuktaṃ me rājansaubhrātramicchatā | abhedāyāsya vaṃśasya prajānāṃ ca vivṛddhaye ||

Verse 9

पुनर्भेदश्च मे युक्तो यदा साम न गृह्यते। कर्मानुकीर्तनं चैव देवमानुपसंहितम् ।।

punarbhedaśca me yukto yadā sāma na gṛhyate| karmānukīrtanaṃ caiva devamānupasaṃhitam ||

Verse 10

यदा नाद्रियते वाक्यं सामपूर्वं सुयोधनः । तदा मया समानीय भेदिताः सर्वपार्थिवाः ।।

yadā nādriyate vākyaṃ sāmapūrvaṃ suyodhanaḥ | tadā mayā samānīya bheditāḥ sarvapārthivāḥ ||

Verse 11

अद्भुतानि च घोराणि दारुणानि च भारत। अमानुषाणि कर्माणि दर्शितानि मया विभो ।।

adbhutāni ca ghorāṇi dāruṇāni ca bhārata| amānuṣāṇi karmāṇi darśitāni mayā vibho ||

Verse 12

निर्भर्त्सयित्वा राज्ञस्तांस्तृणीकृत्य सुयोधनम् । राधेयं भीषयित्वा च सौबलं च पुनः पुनः ।।

nirbhartsayitvā rājñastāṃstṛṇīkṛtya suyodhanam | rādheyaṃ bhīṣayitvā ca saubalaṃ ca punaḥ punaḥ ||

Verse 13

द्यूततो धार्तराष्ट्राणां निन्दां कृत्वा तथा पुनः। भेदयित्वा नृपास्नर्वान्वाग्भिर्मन्त्रेम चासकृत् ।।

dyūtato dhārtarāṣṭrāṇāṃ nindāṃ kṛtvā tathā punaḥ| bhedayitvā nṛpāsnarvānvāgbhirmantrema cāsakṛt ||

Verse 14

पुनः सामाभिसंयुक्तं संप्रदानमथाब्रुवम्। अभेदात्कुरुवंशस्य कार्ययोगात्तथैव च।।

punaḥ sāmābhisaṃyuktaṃ saṃpradānamathābruvam| abhedātkuruvaṃśasya kāryayogāttathaiva ca||

Verse 15

ते शूरा धृतराष्ट्रस्य भीष्मस्य विदुरस्य च । तिष्ठेयुः पाण्डवाः सर्वे हित्वा मानमधश्चराः ।।

te śūrā dhṛtarāṣṭrasya bhīṣmasya vidurasya ca | tiṣṭheyuḥ pāṇḍavāḥ sarve hitvā mānamadhaścarāḥ ||

Verse 16

प्रयच्छन्तु च ते राज्यमनीशास्ते भवन्तु च। यथाह राजा गाङ्गेयो विदुरश्च हितं तव ।।

prayacchantu ca te rājyamanīśāste bhavantu ca| yathāha rājā gāṅgeyo viduraśca hitaṃ tava ||

Verse 17

सर्वं भवतु ते राज्यं पञ्च ग्रामान्विसर्जय। अवश्यं भरणीया हि पितुस्ते राजसत्तम ।।

sarvaṃ bhavatu te rājyaṃ pañca grāmānvisarjaya| avaśyaṃ bharaṇīyā hi pituste rājasattama ||

Verse 18

एवमुक्तोऽपि दुष्टात्मा नैव भागं व्यमुञ्चत। दण्डं चतुर्थं पश्यामि तेषु पापेषु नान्यथा ।।

evamukto'pi duṣṭātmā naiva bhāgaṃ vyamuñcata| daṇḍaṃ caturthaṃ paśyāmi teṣu pāpeṣu nānyathā ||

Verse 19

निर्याताश्च विनाशाय कुरुक्षेत्रं नराधिपाः । एतत्ते कथितं राजन्यद्वृत्तं कुरुसंसदि ।।

niryātāśca vināśāya kurukṣetraṃ narādhipāḥ | etatte kathitaṃ rājanyadvṛttaṃ kurusaṃsadi ||

Verse 20

न ते राज्यं प्रयच्छन्ति विना युद्धेन पाण्डव । विनाशहेतवः सर्वे प्रत्युपस्थितमृत्यवः ।।

na te rājyaṃ prayacchanti vinā yuddhena pāṇḍava | vināśahetavaḥ sarve pratyupasthitamṛtyavaḥ ||