Adhyaya 147

Verse 1

कृष्णेन पाण्डवान्प्रति संक्षेपेण हास्तिननगरवृत्तान्तकथनम् ।। 1 ।। पाण्डवैः कृष्णंप्रति विस्तरेण भीष्मादिवचनकथनप्रार्थना ।। 2 ।। कृष्णेन शमविधायकभीष्मवचनानुवादः ।। 3 ।। वैशंपायन उवाच। आगम्य हास्तिनपुरादुपप्लाव्यमरिन्दमः । पाण्डवानां यथावृत्तं केशवः सर्वमुक्तवान् ।।

kṛṣṇena pāṇḍavānprati saṃkṣepeṇa hāstinanagaravṛttāntakathanam || 1 || pāṇḍavaiḥ kṛṣṇaṃprati vistareṇa bhīṣmādivacanakathanaprārthanā || 2 || kṛṣṇena śamavidhāyakabhīṣmavacanānuvādaḥ || 3 || vaiśaṃpāyana uvāca| āgamya hāstinapurādupaplāvyamarindamaḥ | pāṇḍavānāṃ yathāvṛttaṃ keśavaḥ sarvamuktavān ||

Verse 2

संभाष्य सुचिरं कालं मन्त्रयित्वा पुनः पुनः । स्वमेव भवनं शौरिर्विश्रमार्थं जगाम ह ।।

saṃbhāṣya suciraṃ kālaṃ mantrayitvā punaḥ punaḥ | svameva bhavanaṃ śaurirviśramārthaṃ jagāma ha ||

Verse 3

विसृज्य सर्वान्नृपतीन्विराटप्रमुखांस्तदा। पाण्डवा भ्रातरः पञ्च भानावस्तंगते सति ।।

visṛjya sarvānnṛpatīnvirāṭapramukhāṃstadā| pāṇḍavā bhrātaraḥ pañca bhānāvastaṃgate sati ||

Verse 4

सन्ध्यामुपास्य ध्यायन्तस्तमेव गतमानसाः। आनाय्य कृष्णं दाशार्हं पुनर्मन्त्रममन्त्रयन् ।।

sandhyāmupāsya dhyāyantastameva gatamānasāḥ| ānāyya kṛṣṇaṃ dāśārhaṃ punarmantramamantrayan ||

Verse 5

युधिष्ठिर उवाच। त्वया नागपुरं गत्वा सभायां धृतराष्ट्रजः। किमुक्तः पुण्डरीकाक्ष तन्नः शंसितुमर्हसि ।।

yudhiṣṭhira uvāca| tvayā nāgapuraṃ gatvā sabhāyāṃ dhṛtarāṣṭrajaḥ| kimuktaḥ puṇḍarīkākṣa tannaḥ śaṃsitumarhasi ||

Verse 6

वासुदेव उवाच। मया नागपुरं गत्वा सभायां धृतराष्ट्रजः। तथ्यं पथ्यं हितं चोक्तो न च गृह्णाति दुर्मतिः ।

vāsudeva uvāca| mayā nāgapuraṃ gatvā sabhāyāṃ dhṛtarāṣṭrajaḥ| tathyaṃ pathyaṃ hitaṃ cokto na ca gṛhṇāti durmatiḥ |

Verse 7

युधिष्ठिर उवाच। तस्मिन्नुत्पथमापन्ने कुरुवृद्धः पितामहः। किमुक्तवान्हृषीकेश दुर्योधनममर्षणम् ।।

yudhiṣṭhira uvāca| tasminnutpathamāpanne kuruvṛddhaḥ pitāmahaḥ| kimuktavānhṛṣīkeśa duryodhanamamarṣaṇam ||

Verse 8

आचार्यो वा महाभाग भारद्वाजः किमब्रवीत्। पितरौ धृतराष्ट्रस्तं गान्धारी वा किमब्रवीत् ।।

ācāryo vā mahābhāga bhāradvājaḥ kimabravīt| pitarau dhṛtarāṣṭrastaṃ gāndhārī vā kimabravīt ||

Verse 9

पिता यवीयानस्माकं क्षत्ता धर्मविदां वरः। पुत्रशोकाभिसन्तप्तः किमाह धृतराष्ट्रजम् ।।

pitā yavīyānasmākaṃ kṣattā dharmavidāṃ varaḥ| putraśokābhisantaptaḥ kimāha dhṛtarāṣṭrajam ||

Verse 10

किंच सर्वे नृपतयः सभायां ये समासते। उक्तवन्तो यथातत्त्वं तद्ब्रूहि त्वं जनार्दन ।।

kiṃca sarve nṛpatayaḥ sabhāyāṃ ye samāsate| uktavanto yathātattvaṃ tadbrūhi tvaṃ janārdana ||

Verse 11

उक्तवान्हि भवान्सर्वं वचनं कुरुमुख्ययोः। धार्तराष्ट्रस्य तेषां हि वचनं कुरुसंसदि ।।

uktavānhi bhavānsarvaṃ vacanaṃ kurumukhyayoḥ| dhārtarāṣṭrasya teṣāṃ hi vacanaṃ kurusaṃsadi ||

Verse 12

कामलोभाभिभूतस्य मन्दस्य प्राज्ञमानिनः । अप्रियं हृदये मह्यं तन्न तिष्ठति केशव ।।

kāmalobhābhibhūtasya mandasya prājñamāninaḥ | apriyaṃ hṛdaye mahyaṃ tanna tiṣṭhati keśava ||

Verse 13

तेषां वाक्यानि गोविन्द श्रोतुमिच्छाम्यहं विभो। यथा च नाभिपद्येत कालस्तात तथा कुरु। भवान्हि नो गतिः कृष्ण भवान्नाथो भवान्गुरुः ।। ।। इति श्रीमन्महाभारते उद्योगपर्वणि भगवद्यानपर्वणि सप्तचत्वारिंशदधिकशततमोऽध्यायः ।।

teṣāṃ vākyāni govinda śrotumicchāmyahaṃ vibho| yathā ca nābhipadyeta kālastāta tathā kuru| bhavānhi no gatiḥ kṛṣṇa bhavānnātho bhavānguruḥ || || iti śrīmanmahābhārate udyogaparvaṇi bhagavadyānaparvaṇi saptacatvāriṃśadadhikaśatatamo'dhyāyaḥ ||

Verse 14

वासुदेव उवाच। श्रृणु राजन्यथा वाक्यमुक्तो राजा सुयोधनः। मध्ये कुरूणां राजेन्द्र सभायां तन्निबोध मे ।।

vāsudeva uvāca| śrṛṇu rājanyathā vākyamukto rājā suyodhanaḥ| madhye kurūṇāṃ rājendra sabhāyāṃ tannibodha me ||

Verse 15

मया विश्राविते वाक्ये जहास धृतराष्ट्रजः । अथ भीष्मः सुसंक्रुद्ध इदं वचनमब्रवीत् ।।

mayā viśrāvite vākye jahāsa dhṛtarāṣṭrajaḥ | atha bhīṣmaḥ susaṃkruddha idaṃ vacanamabravīt ||

Verse 16

दुर्योधन निबोधेदं कुलार्थे यद्ब्रवीमि ते। तच्छ्रुत्वा राजशार्दूल स्वकुलस्य हितं कुरु ।।

duryodhana nibodhedaṃ kulārthe yadbravīmi te| tacchrutvā rājaśārdūla svakulasya hitaṃ kuru ||

Verse 17

मम तात पिता राजञ्शन्तनुर्लोकविश्रुतः। तस्याहमेक एवासं पुत्रः पुत्रवतां वरः ।।

mama tāta pitā rājañśantanurlokaviśrutaḥ| tasyāhameka evāsaṃ putraḥ putravatāṃ varaḥ ||

Verse 18

तस्य बुद्धिः समुत्पन्ना द्वितीयः स्यात्कथं सुतः। एकपुत्रमपुत्रं वै प्रवदन्ति मनीषिणः ।।

tasya buddhiḥ samutpannā dvitīyaḥ syātkathaṃ sutaḥ| ekaputramaputraṃ vai pravadanti manīṣiṇaḥ ||

Verse 19

न चोच्छेदं कुलं यायाद्विस्तीर्येच्च कथं यशः। तस्याहमीप्सितं बुद्ध्वा कालीं मातरमावहम् ।। नाभिपद्येत नातिक्रामेत ।।

na cocchedaṃ kulaṃ yāyādvistīryecca kathaṃ yaśaḥ| tasyāhamīpsitaṃ buddhvā kālīṃ mātaramāvaham || nābhipadyeta nātikrāmeta ||

Verse 20

प्रतिज्ञां दुष्करां कृत्वा पितुरर्थे कुलस्य च। अराजा चोर्ध्वरेताश्च यथा सुविदितं तव। प्रतीतो निवसाम्येष प्रतिज्ञामनुपालयन् ।। कालीं सत्यवतीम् ।।

pratijñāṃ duṣkarāṃ kṛtvā piturarthe kulasya ca| arājā cordhvaretāśca yathā suviditaṃ tava| pratīto nivasāmyeṣa pratijñāmanupālayan || kālīṃ satyavatīm ||

Verse 21

तस्यां जज्ञे महाबाहुः श्रीमान्कुरुकुलोद्वहः । विचित्रवीर्यो धर्मात्मा कनीयान्मम पार्थिव ।।

tasyāṃ jajñe mahābāhuḥ śrīmānkurukulodvahaḥ | vicitravīryo dharmātmā kanīyānmama pārthiva ||

Verse 22

स्वर्यातेऽहं पितरि तं स्वराज्ये सन्न्यवेशयम्। विचित्रवीर्यं राजानं भृत्यो भूत्वा ह्यधश्चरः ।।

svaryāte'haṃ pitari taṃ svarājye sannyaveśayam| vicitravīryaṃ rājānaṃ bhṛtyo bhūtvā hyadhaścaraḥ ||

Verse 23

तस्याहं सदृशान्दारान्राजेन्द्र समुपाहरम्। जित्वा पार्थिवसङ्घातमपि ते बहुशः श्रुतम् ।।

tasyāhaṃ sadṛśāndārānrājendra samupāharam| jitvā pārthivasaṅghātamapi te bahuśaḥ śrutam ||

Verse 24

ततो रामेण समरे द्वन्द्वयुद्धमुपागमम्। स हि रामभयादेभिर्नागरैर्विप्रवासितः ।। प्रतीतः तुष्टः ।।

tato rāmeṇa samare dvandvayuddhamupāgamam| sa hi rāmabhayādebhirnāgarairvipravāsitaḥ || pratītaḥ tuṣṭaḥ ||

Verse 25

दारेष्वप्यतिसक्तश्च यक्ष्माणं समपद्यत। यदा त्वराजके राष्ट्रे न ववर्ष सुरेश्वरः । तदाभ्यधावन्मामेव प्रजाः क्षुद्भयपीडिताः ।।

dāreṣvapyatisaktaśca yakṣmāṇaṃ samapadyata| yadā tvarājake rāṣṭre na vavarṣa sureśvaraḥ | tadābhyadhāvanmāmeva prajāḥ kṣudbhayapīḍitāḥ ||

Verse 26

प्रजा ऊचुः । उपक्षीणाः प्रजाः सर्वा राजा भव भवाय नः। ईतीः प्रणुद भद्रं शन्तनोः कुलवर्धन ।।

prajā ūcuḥ | upakṣīṇāḥ prajāḥ sarvā rājā bhava bhavāya naḥ| ītīḥ praṇuda bhadraṃ śantanoḥ kulavardhana ||

Verse 27

पीड्यन्ते ते प्रजाः सर्वा व्याधिभिर्भृशदारुणैः । अल्पावशिष्टा गाङ्गेय ताः परित्रातुमर्हसि ।।

pīḍyante te prajāḥ sarvā vyādhibhirbhṛśadāruṇaiḥ | alpāvaśiṣṭā gāṅgeya tāḥ paritrātumarhasi ||

Verse 28

व्याधीन्प्रणुद्य वीर त्वं प्रजा धर्मेण पालय। त्वयि जिवती मा राष्ट्रं विनाशमुपगच्छतु ।।

vyādhīnpraṇudya vīra tvaṃ prajā dharmeṇa pālaya| tvayi jivatī mā rāṣṭraṃ vināśamupagacchatu ||

Verse 29

भीष्म उवाच। प्रजानां क्रोशतीनां वै नैवाक्षुभ्यत मे मनः । प्रतिज्ञां रक्षमाणस्य तद्वृत्तं स्मरतस्तथा । ततः पौरा महाराज माता काली च मे शुभा ।।

bhīṣma uvāca| prajānāṃ krośatīnāṃ vai naivākṣubhyata me manaḥ | pratijñāṃ rakṣamāṇasya tadvṛttaṃ smaratastathā | tataḥ paurā mahārāja mātā kālī ca me śubhā ||

Verse 30

भृत्याः पुरोहिताचार्या ब्राह्मणाश्च बहुश्रुताः। मामूचुर्भृशसंतप्ता भव राजेति सन्ततम् ।।

bhṛtyāḥ purohitācāryā brāhmaṇāśca bahuśrutāḥ| māmūcurbhṛśasaṃtaptā bhava rājeti santatam ||

Verse 31

प्रतीपरक्षितं राष्ट्रं त्वां प्राप्य विनशिष्यति। स त्वमस्मद्धितार्थं वै राजा भव महामते ।।

pratīparakṣitaṃ rāṣṭraṃ tvāṃ prāpya vinaśiṣyati| sa tvamasmaddhitārthaṃ vai rājā bhava mahāmate ||

Verse 32

इत्युक्तः प्राञ्जलिर्भूत्वा दुःखितो भृशमातुरः । तेभ्यो न्यवेदयं तत्र प्रतिज्ञां पितृगोरवात् ।।

ityuktaḥ prāñjalirbhūtvā duḥkhito bhṛśamāturaḥ | tebhyo nyavedayaṃ tatra pratijñāṃ pitṛgoravāt ||

Verse 33

ऊर्ध्वरेता ह्यराजा च कुलस्यार्थे पुनः पुनः । विशेषतस्त्वदर्थं च धुरि मा मां नियोजय ।।

ūrdhvaretā hyarājā ca kulasyārthe punaḥ punaḥ | viśeṣatastvadarthaṃ ca dhuri mā māṃ niyojaya ||

Verse 34

ततोऽहं प्राञ्जलिर्भूत्वा मातरं संप्रसादयम्। नाम्ब शन्तनुना जातः कौरवं वंशमुद्वहन् ।।

tato'haṃ prāñjalirbhūtvā mātaraṃ saṃprasādayam| nāmba śantanunā jātaḥ kauravaṃ vaṃśamudvahan ||

Verse 35

प्रतिज्ञां वितथां कुर्यामिति राजन्पुनः पुनः । विशेषतस्त्वदर्थं च प्रतिज्ञां कृतवानहम् ।।

pratijñāṃ vitathāṃ kuryāmiti rājanpunaḥ punaḥ | viśeṣatastvadarthaṃ ca pratijñāṃ kṛtavānaham ||

Verse 36

अहं प्रेष्यश्च दासश्च तवाद्य सुतवत्सले । एवं तामनुनीयाहं मातरं जनसन्निधौ ।।

ahaṃ preṣyaśca dāsaśca tavādya sutavatsale | evaṃ tāmanunīyāhaṃ mātaraṃ janasannidhau ||

Verse 37

अयाचं भ्रतृदारेषु तदा व्यासं महामुनिम् । सह मात्रा महाराज प्रसाद्य तमृषिं महामुनिम् ।

ayācaṃ bhratṛdāreṣu tadā vyāsaṃ mahāmunim | saha mātrā mahārāja prasādya tamṛṣiṃ mahāmunim |

Verse 38

अपत्यार्थं महाराज प्रसादं कृतवांश्च सः । त्रीन्स पुत्रानजनयत्तदा भरतसत्तम ।।

apatyārthaṃ mahārāja prasādaṃ kṛtavāṃśca saḥ | trīnsa putrānajanayattadā bharatasattama ||

Verse 39

अन्धः करणहीनत्वान्न वै राजा पिता तव। राजा तु पाण्डुरभवन्महात्मा लोकविश्रुतः ।।

andhaḥ karaṇahīnatvānna vai rājā pitā tava| rājā tu pāṇḍurabhavanmahātmā lokaviśrutaḥ ||

Verse 40

स राजा तस्य ते पुत्राः पितुर्दायाद्यहारिणः । मा तात कलहं कार्षी राज्यस्यार्धं प्रदीयताम् ।।

sa rājā tasya te putrāḥ piturdāyādyahāriṇaḥ | mā tāta kalahaṃ kārṣī rājyasyārdhaṃ pradīyatām ||

Verse 41

मयि जीवति राज्यं कः संप्रशासेत्पुमानिह। मावमंस्या वचो मह्यं शममिच्छामि वः सदा ।।

mayi jīvati rājyaṃ kaḥ saṃpraśāsetpumāniha| māvamaṃsyā vaco mahyaṃ śamamicchāmi vaḥ sadā ||

Verse 42

न विशेषोऽस्ति मे पुत्र त्वयि तेषु च षार्थिव। मतमेतत्पितुस्तुभ्यं गान्धार्या विदुरस्य च ।।

na viśeṣo'sti me putra tvayi teṣu ca ṣārthiva| matametatpitustubhyaṃ gāndhāryā vidurasya ca ||

Verse 43

श्रोतव्यं खलु वृद्धानां नाभिशङ्कीर्वचो मम। नाशयिष्यसि मा सर्वमात्मानं पृथिवीं तथा ।।

śrotavyaṃ khalu vṛddhānāṃ nābhiśaṅkīrvaco mama| nāśayiṣyasi mā sarvamātmānaṃ pṛthivīṃ tathā ||