Adhyaya 136

Verse 1

विदुलोपाख्यानोपसंहारः ।। 1 ।। विदुलोपाख्यानश्रवणफलकथनम् ।। 2 ।। मातोवाच। नैव राज्ञा दरः कार्यो जातु कस्यांचिदापदि। अथ चेदपि दीर्णः स्यान्नैव वर्तेत दीर्णवत् ।। ।। इति श्रीमन्महाभारते उद्योगपर्वणि भगवद्यानपर्वणि षट्त्रिंशदधिकशततमोऽध्यायः ।।

vidulopākhyānopasaṃhāraḥ || 1 || vidulopākhyānaśravaṇaphalakathanam || 2 || mātovāca| naiva rājñā daraḥ kāryo jātu kasyāṃcidāpadi| atha cedapi dīrṇaḥ syānnaiva varteta dīrṇavat || || iti śrīmanmahābhārate udyogaparvaṇi bhagavadyānaparvaṇi ṣaṭtriṃśadadhikaśatatamo'dhyāyaḥ ||

Verse 2

दीर्णं हि दृष्ट्वा राजानं सर्वमेवानुदीर्यते। राष्ट्रं बलममात्याश्च पृथक्कुर्वन्ति ते मतीः ।।

dīrṇaṃ hi dṛṣṭvā rājānaṃ sarvamevānudīryate| rāṣṭraṃ balamamātyāśca pṛthakkurvanti te matīḥ ||

Verse 3

शत्रुनेके प्रपद्यन्ते प्रजहत्यपरे पुनः । अन्ये तु प्रजिहीर्षन्ति ये पुरस्ताद्विमानिताः ।।

śatruneke prapadyante prajahatyapare punaḥ | anye tu prajihīrṣanti ye purastādvimānitāḥ ||

Verse 4

य एवात्यन्तसुहृदस्त एनं पर्युपासते। अशक्तयः स्वस्तिकामा बद्धवत्सा इला इव ।। दरो भयम् ।।

ya evātyantasuhṛdasta enaṃ paryupāsate| aśaktayaḥ svastikāmā baddhavatsā ilā iva || daro bhayam ||

Verse 5

शोचन्तमनुशोचन्ति पतितानिव बान्धवान् । अपि ते पूजिताः पूर्वमपि ते सुहृदो मताः ।।

śocantamanuśocanti patitāniva bāndhavān | api te pūjitāḥ pūrvamapi te suhṛdo matāḥ ||

Verse 6

ये राष्ट्रमभिमन्यन्ते राज्ञो व्यसनमीयुषः । मा दीदरस्त्वं सुहृदो मा त्वां दीर्णं प्रहासिषुः ।।

ye rāṣṭramabhimanyante rājño vyasanamīyuṣaḥ | mā dīdarastvaṃ suhṛdo mā tvāṃ dīrṇaṃ prahāsiṣuḥ ||

Verse 7

प्रभावं पौरुषं बुद्धिं जिज्ञासन्त्या मया तव। विदधत्या समाश्वासमुक्तं तेजोविवृद्धये ।।

prabhāvaṃ pauruṣaṃ buddhiṃ jijñāsantyā mayā tava| vidadhatyā samāśvāsamuktaṃ tejovivṛddhaye ||

Verse 8

यदेतत्संविजानासि यदि सम्यग्ब्रवीम्यहम्। कृत्वा सौम्यमिवात्मानं जायायोत्तिष्ठ सञ्जय ।।

yadetatsaṃvijānāsi yadi samyagbravīmyaham| kṛtvā saumyamivātmānaṃ jāyāyottiṣṭha sañjaya ||

Verse 9

अस्ति नः कोशनिचयो महानविदितस्तव। तमहं वेद नान्यस्तमुपसंपादयामि ते ।।

asti naḥ kośanicayo mahānaviditastava| tamahaṃ veda nānyastamupasaṃpādayāmi te ||

Verse 10

सन्ति नैकशता भूयः सुहृदस्तव सञ्जय । सुखदुःखसहा वीर संग्रामादनिवर्तिनः ।। इला धेनवः ।।

santi naikaśatā bhūyaḥ suhṛdastava sañjaya | sukhaduḥkhasahā vīra saṃgrāmādanivartinaḥ || ilā dhenavaḥ ||

Verse 11

तादृशा हि सहाया वै पुरुषस्य बुभूषतः। इष्टं जिहीर्षतः किंचित्सचिवाः शत्रुकर्शन ।।

tādṛśā hi sahāyā vai puruṣasya bubhūṣataḥ| iṣṭaṃ jihīrṣataḥ kiṃcitsacivāḥ śatrukarśana ||

Verse 12

तस्यास्त्वीदृशकं वाक्यं श्रुत्वापि स्वल्पचेतसः । तमस्त्वपागमत्तस्य सुचित्रार्थपदाक्षरम् ।। शतार्हा अनिवर्तिन इति कo खo पाठः। शतार्हाः शतवेतनयोग्या इति रत्नगर्भः ।।

tasyāstvīdṛśakaṃ vākyaṃ śrutvāpi svalpacetasaḥ | tamastvapāgamattasya sucitrārthapadākṣaram || śatārhā anivartina iti kao khao pāṭhaḥ| śatārhāḥ śatavetanayogyā iti ratnagarbhaḥ ||

Verse 13

पुत्र उवाच। उदके नौरियं धार्या वक्तव्यं प्रवणे मया। यस्य मे भवती नेत्री भविष्यद्भूतिदर्शिनी ।। स्वल्पचेतसोपि तस्य तमोपागमदिति संबन्धः ।।

putra uvāca| udake nauriyaṃ dhāryā vaktavyaṃ pravaṇe mayā| yasya me bhavatī netrī bhaviṣyadbhūtidarśinī || svalpacetasopi tasya tamopāgamaditi saṃbandhaḥ ||

Verse 14

अहं हि वचनं त्वत्तः शुश्रूषुरपरापरम् । किञ्चित्किञ्चित्प्रतिवदंस्तूष्णीमासं मुहुर्मुहुः ।। उदके भूरियं धार्या मर्तव्यं प्रवणे मया इति झo पाठः । तत्रायमर्थः। उदके मज्जन्तीव भूः पित्र्यं राज्यं ।(धूरिति पाठेपि स एवार्थः) इयं मया धार्या मग्नं राज्यं वा उद्धर्तव्यम्। प्रवणे प्रपाते वा युद्धाख्ये वा मर्तव्यं नतु एवमेव निर्व्यापारेण स्थेयम्। नेत्री शिक्षयित्री। उदके सूर्यवद्यस्मिन्सक्तव्यं प्रवणे मया इति डo पाठः ।।

ahaṃ hi vacanaṃ tvattaḥ śuśrūṣuraparāparam | kiñcitkiñcitprativadaṃstūṣṇīmāsaṃ muhurmuhuḥ || udake bhūriyaṃ dhāryā martavyaṃ pravaṇe mayā iti jhao pāṭhaḥ | tatrāyamarthaḥ| udake majjantīva bhūḥ pitryaṃ rājyaṃ |(dhūriti pāṭhepi sa evārthaḥ) iyaṃ mayā dhāryā magnaṃ rājyaṃ vā uddhartavyam| pravaṇe prapāte vā yuddhākhye vā martavyaṃ natu evameva nirvyāpāreṇa stheyam| netrī śikṣayitrī| udake sūryavadyasminsaktavyaṃ pravaṇe mayā iti ḍao pāṭhaḥ ||

Verse 15

अतृप्यन्नमृतस्येव कृच्छ्राल्लब्धस्य बान्धवात्। उद्यच्छाम्येष शत्रूणां नियमार्थं जायय च ।। अपरापरं उत्तरोत्तरम्। प्रतिवदन् प्रतिकूलं वदन् ।।

atṛpyannamṛtasyeva kṛcchrāllabdhasya bāndhavāt| udyacchāmyeṣa śatrūṇāṃ niyamārthaṃ jāyaya ca || aparāparaṃ uttarottaram| prativadan pratikūlaṃ vadan ||

Verse 16

कुन्त्युवाच। सदश्च इव स क्षिप्तः प्रणुन्नो वाक्यसायकैः। तच्चकार तथा सर्वं यथावदनुशासनम् ।।

kuntyuvāca| sadaśca iva sa kṣiptaḥ praṇunno vākyasāyakaiḥ| taccakāra tathā sarvaṃ yathāvadanuśāsanam ||

Verse 17

इदमुद्धर्षणं भीमं तेजोवर्धनमुत्तमम् । राजानं श्रावयेन्मन्त्री सीदन्तं शत्रुपीडितम् ।।

idamuddharṣaṇaṃ bhīmaṃ tejovardhanamuttamam | rājānaṃ śrāvayenmantrī sīdantaṃ śatrupīḍitam ||

Verse 18

जयो नामेतिहासोऽयं श्रोतव्यो विजिगीषुणा। महीं विजयते क्षिप्रं श्रुत्वा शत्रूंश्च मर्दति ।।

jayo nāmetihāso'yaṃ śrotavyo vijigīṣuṇā| mahīṃ vijayate kṣipraṃ śrutvā śatrūṃśca mardati ||

Verse 19

इदं पुंसवनं चैव वीराजननमेव च। अभीक्ष्णं गर्भिणी श्रुत्वा ध्रुवं वीरं प्रजायते ।। बान्धवात् बन्धुतः । उद्यच्छामि उद्यमं करोमि। नियमार्थं निग्रहार्थम् ।।

idaṃ puṃsavanaṃ caiva vīrājananameva ca| abhīkṣṇaṃ garbhiṇī śrutvā dhruvaṃ vīraṃ prajāyate || bāndhavāt bandhutaḥ | udyacchāmi udyamaṃ karomi| niyamārthaṃ nigrahārtham ||

Verse 20

विद्याशूरं तपःशूरं दानशूरं तपस्विनम् । ब्राह्मया श्रिया दीप्यमानं साधुवादे च संमतम् ।।

vidyāśūraṃ tapaḥśūraṃ dānaśūraṃ tapasvinam | brāhmayā śriyā dīpyamānaṃ sādhuvāde ca saṃmatam ||

Verse 21

अर्चिष्मन्तं बलोपेतं महाभागं महारथम् । धृतिमन्तमनाधृष्यं जेतारमपराजितम् ।।

arciṣmantaṃ balopetaṃ mahābhāgaṃ mahāratham | dhṛtimantamanādhṛṣyaṃ jetāramaparājitam ||

Verse 22

नियन्तारमसाधूनां गोप्तारं धर्मचारिणाम् । ईदृशं क्षत्रिया सूते वीरं सत्यपराक्रमम् ।।

niyantāramasādhūnāṃ goptāraṃ dharmacāriṇām | īdṛśaṃ kṣatriyā sūte vīraṃ satyaparākramam ||