Adhyaya 135

Verse 1

कुन्त्या विदुलोपाख्यानकथनम् ।। 1 ।। पुत्र उवाच। कृष्णायसस्येव च ते संहत्य हृदयं कृतम्। मम मातस्त्वकरुणे वीरप्रज्ञे ह्यमर्षणे ।। ।। इति श्रीमन्महाभारते उद्योगपर्वणि भगवद्यानपर्वणि पञ्चत्रिंशदधिकशततमोऽध्यायः ।।

kuntyā vidulopākhyānakathanam || 1 || putra uvāca| kṛṣṇāyasasyeva ca te saṃhatya hṛdayaṃ kṛtam| mama mātastvakaruṇe vīraprajñe hyamarṣaṇe || || iti śrīmanmahābhārate udyogaparvaṇi bhagavadyānaparvaṇi pañcatriṃśadadhikaśatatamo'dhyāyaḥ ||

Verse 2

अहो क्षत्रसमाचारो यत्र मामितरं यथा। नियोजयसि युद्धाय परमातेव मां तथा ।।

aho kṣatrasamācāro yatra māmitaraṃ yathā| niyojayasi yuddhāya paramāteva māṃ tathā ||

Verse 3

ईदृशं वचनं ब्रूयाद्भवती पुत्रमेकजम् । किं नु ते मामपश्यन्त्याः पृथिव्या अपि सर्वया ।। कृष्णायसस्य लोहस्य । संहत्य णिण्डीकृत्य ।।

īdṛśaṃ vacanaṃ brūyādbhavatī putramekajam | kiṃ nu te māmapaśyantyāḥ pṛthivyā api sarvayā || kṛṣṇāyasasya lohasya | saṃhatya ṇiṇḍīkṛtya ||

Verse 4

किमाभरणकृत्येन किं भोगैर्जीवितेन वा। मयि वा सङ्गरहते प्रियपुत्रे विशेषतः ।।

kimābharaṇakṛtyena kiṃ bhogairjīvitena vā| mayi vā saṅgarahate priyaputre viśeṣataḥ ||

Verse 5

मातोवाच। सर्वावस्था हि विदुषां तात धर्मार्थकारणात् । तावेवाभिसमीक्ष्याहं सञ्जय त्वामचूजुदम् ।। एकजं अभ्रातृकम् ।।

mātovāca| sarvāvasthā hi viduṣāṃ tāta dharmārthakāraṇāt | tāvevābhisamīkṣyāhaṃ sañjaya tvāmacūjudam || ekajaṃ abhrātṛkam ||

Verse 6

स समीक्ष्य क्रमोपेतो मुख्यः कालोऽयमागतः। अस्मिंश्चेदागते काले कार्यं न प्रतिपद्यसे ।। सर्वावस्था गार्हस्थ्यादिरूपा। तावेव धर्मार्थावेव। अचूचुदं प्रेरितवत्यस्मि ।।

sa samīkṣya kramopeto mukhyaḥ kālo'yamāgataḥ| asmiṃścedāgate kāle kāryaṃ na pratipadyase || sarvāvasthā gārhasthyādirūpā| tāveva dharmārthāveva| acūcudaṃ preritavatyasmi ||

Verse 7

असंभावितरूपस्त्वमानृशंस्यं करिष्यसि । तं त्वामयशसा स्पृष्टं न ब्रूयां यदि सञ्जय ।। समीक्ष्य क्रमोपेतः द्रष्टुं योग्येन पराक्रमेण युक्तः । अस्मिन्काले चेत् कार्यं कर्तव्यं युद्धं न प्रतिपद्यसे ।।

asaṃbhāvitarūpastvamānṛśaṃsyaṃ kariṣyasi | taṃ tvāmayaśasā spṛṣṭaṃ na brūyāṃ yadi sañjaya || samīkṣya kramopetaḥ draṣṭuṃ yogyena parākrameṇa yuktaḥ | asminkāle cet kāryaṃ kartavyaṃ yuddhaṃ na pratipadyase ||

Verse 8

खरीवात्सल्यमाहुस्तन्निःसामर्थ्यमहेतुकम् । सद्भिर्विगर्हितं मार्गं त्यज मूर्खनिषेवितम् ।। आनृशंस्यं शत्रुषु स्वदेहे वा दयांकरिष्यसि तर्हि त्वं असंभावितरूपस्तिरस्कृतरूपो भविष्यसीति संबन्धः ।।

kharīvātsalyamāhustanniḥsāmarthyamahetukam | sadbhirvigarhitaṃ mārgaṃ tyaja mūrkhaniṣevitam || ānṛśaṃsyaṃ śatruṣu svadehe vā dayāṃkariṣyasi tarhi tvaṃ asaṃbhāvitarūpastiraskṛtarūpo bhaviṣyasīti saṃbandhaḥ ||

Verse 9

अविद्या वै महत्यस्ति यामिमां संश्रिताः प्रजाः । तव स्याद्यदि सद्वृत्तं तेन मे त्वं प्रियो भवेः ।।

avidyā vai mahatyasti yāmimāṃ saṃśritāḥ prajāḥ | tava syādyadi sadvṛttaṃ tena me tvaṃ priyo bhaveḥ ||

Verse 10

धर्मार्थगुणयुक्तेन नेतरेण कथञ्चन। दैवमानुषयुक्तेन सद्भिराचरितेन च।। स्वरीति। उभयलोकानुपयुक्तेपि पुत्रे वृथा वात्सल्यं खरी करोति तद्वदहमपि स्यामित्यर्थः ।।

dharmārthaguṇayuktena netareṇa kathañcana| daivamānuṣayuktena sadbhirācaritena ca|| svarīti| ubhayalokānupayuktepi putre vṛthā vātsalyaṃ kharī karoti tadvadahamapi syāmityarthaḥ ||

Verse 11

यो ह्येवमविनीतेन रमते पुत्रनप्तृणा। अनुत्थानवता चापि दुर्विनीतेन दुर्धिया ।।

yo hyevamavinītena ramate putranaptṛṇā| anutthānavatā cāpi durvinītena durdhiyā ||

Verse 12

रमते यस्तु पुत्रेण मोघं तस्य प्रजाफलम्। अकुर्वन्तो हि कर्माणि कुर्वन्तो निन्दितानि च ।।

ramate yastu putreṇa moghaṃ tasya prajāphalam| akurvanto hi karmāṇi kurvanto ninditāni ca ||

Verse 13

सुखं नैवेह नामुत्र लभन्ते पुरुषाधमाः । युद्धाय क्षत्रियः सृष्टः सञ्जयेह जयाय च । क्रूराय कर्मणे नित्यं प्रजानां परिपालने ।।

sukhaṃ naiveha nāmutra labhante puruṣādhamāḥ | yuddhāya kṣatriyaḥ sṛṣṭaḥ sañjayeha jayāya ca | krūrāya karmaṇe nityaṃ prajānāṃ paripālane ||

Verse 14

जयन्वा वध्यमानो वा प्राप्नोतीन्द्रसलोकताम् । न शक्रभवने पुण्ये दिवि तद्विद्यते सुखम्। यदमित्रान्वशे कृत्वा क्षत्रियः सुखमेधते ।।

jayanvā vadhyamāno vā prāpnotīndrasalokatām | na śakrabhavane puṇye divi tadvidyate sukham| yadamitrānvaśe kṛtvā kṣatriyaḥ sukhamedhate ||

Verse 15

मन्युना दह्यमानेह पुरुषेण मनस्विना । निकृतेनेह बहुशः शत्रून्प्रति जिगीषया ।। धर्मार्थेति। त्वया भाव्यमिति शेषः ।।

manyunā dahyamāneha puruṣeṇa manasvinā | nikṛteneha bahuśaḥ śatrūnprati jigīṣayā || dharmārtheti| tvayā bhāvyamiti śeṣaḥ ||

Verse 16

आत्मानं वा परित्यज्य शत्रुं वा विनिपात्य च। प्राप्यते नेह शान्तिर्हि नित्यमेव तु सञ्जय । अतोन्येन प्रकारेण शान्तिरस्य कुतो भवेत् ।।

ātmānaṃ vā parityajya śatruṃ vā vinipātya ca| prāpyate neha śāntirhi nityameva tu sañjaya | atonyena prakāreṇa śāntirasya kuto bhavet ||

Verse 17

इह प्राज्ञो हि पुरुषः स्वल्पमप्रियमिच्छति। यस्य स्वल्पं प्रियं लोके ध्रुवं तस्याल्पमप्रियम् ।। प्रस्थातव्यमेवेति शेषः ।।

iha prājño hi puruṣaḥ svalpamapriyamicchati| yasya svalpaṃ priyaṃ loke dhruvaṃ tasyālpamapriyam || prasthātavyameveti śeṣaḥ ||

Verse 18

प्रियाभावाच्च पुरुषो नैव प्राप्नोति शोभनम् । ध्रुवं चाभावमभ्येति गत्वा गङ्गेव सागरम् ।। स्वल्पमैश्वर्यं अप्रियमनिष्टं इच्छति मन्यते प्राज्ञः। यस्य तु अल्पमेवैश्वर्यं प्रियं तस्य ध्रुवं निश्चितं तदेवाल्पं प्रियत्वेन गृहीतं अप्रियमनर्थकरं स्यात्। तेन राज्ञाऽल्पसंतुष्टेन न भवितव्यमित्यर्थः ।।

priyābhāvācca puruṣo naiva prāpnoti śobhanam | dhruvaṃ cābhāvamabhyeti gatvā gaṅgeva sāgaram || svalpamaiśvaryaṃ apriyamaniṣṭaṃ icchati manyate prājñaḥ| yasya tu alpamevaiśvaryaṃ priyaṃ tasya dhruvaṃ niścitaṃ tadevālpaṃ priyatvena gṛhītaṃ apriyamanarthakaraṃ syāt| tena rājñā'lpasaṃtuṣṭena na bhavitavyamityarthaḥ ||

Verse 19

पुत्र उवाच। नेयं मतिस्त्वया वाच्या मातः पुत्रे विशेषतः । कारुण्यमेव पश्य त्वं भूत्वेह जडमूकवत् ।। अभावं नाशम् ।।

putra uvāca| neyaṃ matistvayā vācyā mātaḥ putre viśeṣataḥ | kāruṇyameva paśya tvaṃ bhūtveha jaḍamūkavat || abhāvaṃ nāśam ||

Verse 20

मातोवाच। अतो मे भूयसी नन्दिर्यदेवमनुपश्यसि। चोद्यं मां चोदयस्येतद्भृशं वै चोदयामि ते ।। पश्य हितत्वेनेति शेषःक ।।

mātovāca| ato me bhūyasī nandiryadevamanupaśyasi| codyaṃ māṃ codayasyetadbhṛśaṃ vai codayāmi te || paśya hitatveneti śeṣaḥka ||

Verse 21

अथ त्वां पूजयिष्यामि हत्वा वै सर्वसैन्धवान्। अहं पश्यामि विजयं कृच्छ्रभाविनमेव ते ।। अतो वचनात् मे मम भूयसी नन्दिः समृद्धिः भवितेति शेषः। यत् एवं कारुण्यं देहे कृपां अनुपश्यसि हितत्वेन । एवंसत्यपि त्वमेव चोद्यं पूर्वपक्षं चोदयसि प्रेरयसि कारुण्यं कुर्विति। अथापि वज्रहृदयाहं ते तुभ्यं चोदयामि ।।

atha tvāṃ pūjayiṣyāmi hatvā vai sarvasaindhavān| ahaṃ paśyāmi vijayaṃ kṛcchrabhāvinameva te || ato vacanāt me mama bhūyasī nandiḥ samṛddhiḥ bhaviteti śeṣaḥ| yat evaṃ kāruṇyaṃ dehe kṛpāṃ anupaśyasi hitatvena | evaṃsatyapi tvameva codyaṃ pūrvapakṣaṃ codayasi prerayasi kāruṇyaṃ kurviti| athāpi vajrahṛdayāhaṃ te tubhyaṃ codayāmi ||

Verse 22

पुत्र उवाच। अकोशस्यासहायस्य कुतः सिद्धिर्जयो मम। इत्यवस्थां विदित्वैतामात्मनात्मनि दारुणाम् ।। सैन्धवान् हत्वा कृच्छ्रेण भाविनं ते तव विजयं यदा पश्यामि द्रक्ष्यामि अथ त्वां पूजयिष्यामीति योजना ।।

putra uvāca| akośasyāsahāyasya kutaḥ siddhirjayo mama| ityavasthāṃ viditvaitāmātmanātmani dāruṇām || saindhavān hatvā kṛcchreṇa bhāvinaṃ te tava vijayaṃ yadā paśyāmi drakṣyāmi atha tvāṃ pūjayiṣyāmīti yojanā ||

Verse 23

राज्याद्भावो निवृत्तो मे त्रिदिवादिव दृष्कृतः । ईदृशं भवती कंचिदुपायमनुपश्यति।।

rājyādbhāvo nivṛtto me tridivādiva dṛṣkṛtaḥ | īdṛśaṃ bhavatī kaṃcidupāyamanupaśyati||

Verse 24

तन्मे परिणतप्रज्ञे सम्यक्प्रब्रूहि पृच्छते। करिष्यामि हि तत्सर्वं यथावदनुशासनम् ।।

tanme pariṇataprajñe samyakprabrūhi pṛcchate| kariṣyāmi hi tatsarvaṃ yathāvadanuśāsanam ||

Verse 25

मातोवाच। पुत्र नात्मावमन्तव्यः पूर्वाभिरसमृद्धिभिः । अभूत्वा हि भवन्त्यर्था भूत्वा नश्यन्ति चापरे। अमर्षेणैव चाप्यर्था नारब्धव्याः सुबालिशैः ।।

mātovāca| putra nātmāvamantavyaḥ pūrvābhirasamṛddhibhiḥ | abhūtvā hi bhavantyarthā bhūtvā naśyanti cāpare| amarṣeṇaiva cāpyarthā nārabdhavyāḥ subāliśaiḥ ||

Verse 26

सर्वेषां कर्मणां तात फले नित्यमनित्यता। अनित्यमिति जानन्तो न भवन्ति भवन्ति च ।।

sarveṣāṃ karmaṇāṃ tāta phale nityamanityatā| anityamiti jānanto na bhavanti bhavanti ca ||

Verse 27

अथ ये नैव कुर्वन्ति नैव जातु भवन्ति ते। ऐकगुण्यमनीहायामभावः कर्मणां फलम् ।।

atha ye naiva kurvanti naiva jātu bhavanti te| aikaguṇyamanīhāyāmabhāvaḥ karmaṇāṃ phalam ||

Verse 28

अथ द्वैगुण्यमीहायां फलं भवति वा नवा । यस्य प्रागेव विदिता सर्वार्थानामनित्यता ।।

atha dvaiguṇyamīhāyāṃ phalaṃ bhavati vā navā | yasya prāgeva viditā sarvārthānāmanityatā ||

Verse 29

नुदेद्वृद्धिसमृद्धी स प्रतिकूले नृपात्मज । उत्थातव्यं जागृतव्यं योक्तव्यं भूतिकर्मसु ।। एतां अवस्थां दारुणामात्मनि आत्मना स्वयं विदित्वा । मे मम भावश्चित्तं राज्यान्निवृत्त इत्युत्तरेण संबन्धः ।।

nudedvṛddhisamṛddhī sa pratikūle nṛpātmaja | utthātavyaṃ jāgṛtavyaṃ yoktavyaṃ bhūtikarmasu || etāṃ avasthāṃ dāruṇāmātmani ātmanā svayaṃ viditvā | me mama bhāvaścittaṃ rājyānnivṛtta ityuttareṇa saṃbandhaḥ ||

Verse 30

भविष्यतीत्येव मनः कृत्वा सततमव्यथैः । मङ्गलानि पुरस्कृत्य ब्राह्मणांश्चेश्वरैः सह ।।

bhaviṣyatītyeva manaḥ kṛtvā satatamavyathaiḥ | maṅgalāni puraskṛtya brāhmaṇāṃśceśvaraiḥ saha ||

Verse 31

प्राज्ञस्य नृपतेराशु वृद्धिर्भवति पुत्रक । अभिवर्तति लक्ष्मीस्तं प्राचीमिव दिवाकरः ।।

prājñasya nṛpaterāśu vṛddhirbhavati putraka | abhivartati lakṣmīstaṃ prācīmiva divākaraḥ ||

Verse 32

निदर्शनान्युपायांश्च बहून्युद्धर्षणानि च। अनुदर्शितरूपोऽसि पश्यामि कुरु पौरुषम् ।।

nidarśanānyupāyāṃśca bahūnyuddharṣaṇāni ca| anudarśitarūpo'si paśyāmi kuru pauruṣam ||

Verse 33

पुरुषार्थमभिप्रेतं समाहर्तुमिहार्हसि। क्रुद्धान्लुब्धान्परिक्षीणानवलिप्तान्विमानितान् ।।

puruṣārthamabhipretaṃ samāhartumihārhasi| kruddhānlubdhānparikṣīṇānavaliptānvimānitān ||

Verse 34

स्पर्धिनश्चैव ये केचित्तान्युक्त उपधारय। एतेन त्वं प्रकारेण महतो भेत्स्यसे गणान्। महावेग इवोद्धूतो मातरिश्वा बलाहकान् ।।

spardhinaścaiva ye kecittānyukta upadhāraya| etena tvaṃ prakāreṇa mahato bhetsyase gaṇān| mahāvega ivoddhūto mātariśvā balāhakān ||

Verse 35

तेषामग्रप्रदायी स्याः कल्पोत्थायी प्रियंवदः । ते त्वां प्रियं करिष्यन्ति पुरोधास्यन्ति च ध्रुवम् ।। वृद्धिः पीडा। वृधु हिंसायामित्यस्य रूपम्। समृद्धिरैश्वर्यम्। आत्मनः पीडां परस्यैर्श्वं च नुदेदित्यर्थः ।।

teṣāmagrapradāyī syāḥ kalpotthāyī priyaṃvadaḥ | te tvāṃ priyaṃ kariṣyanti purodhāsyanti ca dhruvam || vṛddhiḥ pīḍā| vṛdhu hiṃsāyāmityasya rūpam| samṛddhiraiśvaryam| ātmanaḥ pīḍāṃ parasyairśvaṃ ca nudedityarthaḥ ||

Verse 36

यदैव शत्रुर्जानीयात्सपत्नं त्यक्तजीवितम्। तदैवास्मादुद्विजेत सर्पाद्वेश्मगतादिव ।। तेषां क्रुद्धादीनां अग्रप्रदायी। भक्तं वेतनं च सर्वेभ्यः प्रथमं देयम्। न चेत्सद्यः कुपितास्ते त्यजेयुरित्यर्थः ।।

yadaiva śatrurjānīyātsapatnaṃ tyaktajīvitam| tadaivāsmādudvijeta sarpādveśmagatādiva || teṣāṃ kruddhādīnāṃ agrapradāyī| bhaktaṃ vetanaṃ ca sarvebhyaḥ prathamaṃ deyam| na cetsadyaḥ kupitāste tyajeyurityarthaḥ ||

Verse 37

तं विदित्वा पराक्रान्तं वशे न कुरुते यदि। निर्वादैर्निर्वदेदेनमन्ततस्तद्भविष्यति ।। एनं निर्वादैः परिनिष्ठितैर्दूतैर्निर्वदेत् परिनिष्ठां प्रापयेत्। साम्ना दानेन वा तं पर्यवस्थापयेदित्यर्थः । अन्ततः फलतः तत् शर्त्रार्वशीकरणं भविष्यति ।।

taṃ viditvā parākrāntaṃ vaśe na kurute yadi| nirvādairnirvadedenamantatastadbhaviṣyati || enaṃ nirvādaiḥ pariniṣṭhitairdūtairnirvadet pariniṣṭhāṃ prāpayet| sāmnā dānena vā taṃ paryavasthāpayedityarthaḥ | antataḥ phalataḥ tat śartrārvaśīkaraṇaṃ bhaviṣyati ||

Verse 38

निर्वादादास्पदं लब्धा धनवृद्धिर्भविष्यति। धनवन्तं हि मित्राणि भजन्ते चाश्रयन्ति च ।।

nirvādādāspadaṃ labdhā dhanavṛddhirbhaviṣyati| dhanavantaṃ hi mitrāṇi bhajante cāśrayanti ca ||

Verse 39

स्खलितार्थं पुनस्तानि सन्त्यजन्ति च बान्धवाः । नह्यस्मिन्नाश्रयन्ते च जुगुप्सन्ते च तादृशम् ।।

skhalitārthaṃ punastāni santyajanti ca bāndhavāḥ | nahyasminnāśrayante ca jugupsante ca tādṛśam ||

Verse 40

शत्रुं कृत्वा यः सहायं विश्वासमुपगच्छति। स न संभाव्यमेवैतद्यद्राज्यं प्राप्नुयादिति ।।

śatruṃ kṛtvā yaḥ sahāyaṃ viśvāsamupagacchati| sa na saṃbhāvyamevaitadyadrājyaṃ prāpnuyāditi ||