Adhyaya 134

Verse 1

कुन्त्या विदुलोपाख्यानकथनम् ।। 1 ।। विदुलोवाच। अथैतस्यामवस्थायां पौरुषं हातुमिच्छसि। निहीनसेवितं मार्गं गमिष्यस्यचिरादिव ।।

kuntyā vidulopākhyānakathanam || 1 || vidulovāca| athaitasyāmavasthāyāṃ pauruṣaṃ hātumicchasi| nihīnasevitaṃ mārgaṃ gamiṣyasyacirādiva ||

Verse 2

यो हि तेजो यथाशक्ति न कर्शयति विक्रमात्। क्षत्रियो जीविताकाङ्क्षी स्तेन इत्येव तं विदुः ।।

yo hi tejo yathāśakti na karśayati vikramāt| kṣatriyo jīvitākāṅkṣī stena ityeva taṃ viduḥ ||

Verse 3

अर्थवन्त्युपपन्नानि वाक्यानि गुणवन्ति च। नैव संप्राप्नुवन्ति त्वां मुमूर्षुमिव भेषजम् ।।

arthavantyupapannāni vākyāni guṇavanti ca| naiva saṃprāpnuvanti tvāṃ mumūrṣumiva bheṣajam ||

Verse 4

सन्ति वै सिन्धुराजस्य सन्तुष्टा न तथा जनाः। दौर्बल्यादासते मूढा व्यसतौघपतीक्षिणः ।।

santi vai sindhurājasya santuṣṭā na tathā janāḥ| daurbalyādāsate mūḍhā vyasataughapatīkṣiṇaḥ ||

Verse 5

सहायोपचितिं कृत्वा व्यवसाय्य ततस्ततः । अनुदुष्येयुरपरे पश्यन्तस्तव पौरुषम् ।।

sahāyopacitiṃ kṛtvā vyavasāyya tatastataḥ | anuduṣyeyurapare paśyantastava pauruṣam ||

Verse 6

तैः कृत्वा सह संघातं गिरिदुर्गालयं चर । काले व्यसनमाकाङ्क्षन्नैवायमजरामरः ।।

taiḥ kṛtvā saha saṃghātaṃ giridurgālayaṃ cara | kāle vyasanamākāṅkṣannaivāyamajarāmaraḥ ||

Verse 7

सञ्जयो नामतश्च त्वं न च पश्यामि तत्त्वयि । अन्वर्थनामा भव मे पुत्र मा व्यर्थनामकः ।।

sañjayo nāmataśca tvaṃ na ca paśyāmi tattvayi | anvarthanāmā bhava me putra mā vyarthanāmakaḥ ||

Verse 8

सम्यग्दृष्टिर्महाप्राज्ञो बालं त्वां ब्राह्मणोऽब्रवीत्। अयं प्राप्य महत्कृच्छ्रं पुनर्वृद्धिं गमिष्यति।।

samyagdṛṣṭirmahāprājño bālaṃ tvāṃ brāhmaṇo'bravīt| ayaṃ prāpya mahatkṛcchraṃ punarvṛddhiṃ gamiṣyati||

Verse 9

तस्य स्मरन्ती वचनमाशंसे विजयं तव। तस्मात्तात ब्रवीमि त्वां वक्ष्यामि च पुनःपुनः ।।

tasya smarantī vacanamāśaṃse vijayaṃ tava| tasmāttāta bravīmi tvāṃ vakṣyāmi ca punaḥpunaḥ ||

Verse 10

यस्य ह्यर्थाभिनिर्वृत्तौ भवन्त्याप्यायिताः परे । तस्यार्थसिद्धिर्नियता नयेष्वर्थानुसारिणः ।।

yasya hyarthābhinirvṛttau bhavantyāpyāyitāḥ pare | tasyārthasiddhirniyatā nayeṣvarthānusāriṇaḥ ||

Verse 11

समृद्धिरसमृद्धिर्वा पूर्वेषां मम सञ्जय । एवं विद्वान्युद्धमना भव मा प्रत्युपाहरः ।। ।। इति श्रीमन्महाभारते उद्योगपर्वणि भगवद्यानपर्वणि चतुस्त्रिंशदधिकशततमोऽध्यायः ।

samṛddhirasamṛddhirvā pūrveṣāṃ mama sañjaya | evaṃ vidvānyuddhamanā bhava mā pratyupāharaḥ || || iti śrīmanmahābhārate udyogaparvaṇi bhagavadyānaparvaṇi catustriṃśadadhikaśatatamo'dhyāyaḥ |

Verse 12

नातः पापीयसीं कांचिदवस्थां शम्बरोऽब्रवीत्। यत्र नैवाद्य न प्रातर्भोजनं प्रतिदृश्यते।।

nātaḥ pāpīyasīṃ kāṃcidavasthāṃ śambaro'bravīt| yatra naivādya na prātarbhojanaṃ pratidṛśyate||

Verse 13

पतिपुत्रवधादेतत्परमं दुःखमब्रवीत् । दारिद्र्यमिति यत्प्रोक्तं पर्यायमरणं हि तत् ।।

patiputravadhādetatparamaṃ duḥkhamabravīt | dāridryamiti yatproktaṃ paryāyamaraṇaṃ hi tat ||

Verse 14

अहं महाकुले जाता ह्रदाद्ध्रदमिवागता। ईश्वरी सर्वकल्याणी भर्त्रा परमपूजिता ।।

ahaṃ mahākule jātā hradāddhradamivāgatā| īśvarī sarvakalyāṇī bhartrā paramapūjitā ||

Verse 15

महार्हमाल्याभरणां सुमृष्टाम्बरवाससम् । पुरा हृष्टः सुहृद्वर्गो मामपश्यत्सुहृद्गताम् ।।

mahārhamālyābharaṇāṃ sumṛṣṭāmbaravāsasam | purā hṛṣṭaḥ suhṛdvargo māmapaśyatsuhṛdgatām ||

Verse 16

यदा मां चैव भार्यां च द्रष्टासि भृशदुर्बलाम् । न तदा जीवितेनार्थो भविता तव सञ्जय ।।

yadā māṃ caiva bhāryāṃ ca draṣṭāsi bhṛśadurbalām | na tadā jīvitenārtho bhavitā tava sañjaya ||

Verse 17

दासकर्मकरान्भृत्यानाचार्यर्त्विक्पुरोहितान्। अवृत्त्याऽस्मान्प्रजहतो दृष्ट्वा किं जीवितेन ते ।।

dāsakarmakarānbhṛtyānācāryartvikpurohitān| avṛttyā'smānprajahato dṛṣṭvā kiṃ jīvitena te ||

Verse 18

यदि कृत्यं न पश्यामि तवाद्याहं यथा पुरा । श्लाघनीयं यशस्यं च का शान्तिर्हृदयस्य मे ।। पूर्वेषां मम च युद्धे समृद्धिरसमृद्धिर्वाऽवश्यंभाविनीत्येव विद्वान् युद्धमना भव लाभालाभौ समौ कृत्वा युध्यस्त्वेति भावः । माप्रत्युपाहरः प्रत्युपहारं युद्धोपसंहारं माकार्षीरित्यर्थः ।।

yadi kṛtyaṃ na paśyāmi tavādyāhaṃ yathā purā | ślāghanīyaṃ yaśasyaṃ ca kā śāntirhṛdayasya me || pūrveṣāṃ mama ca yuddhe samṛddhirasamṛddhirvā'vaśyaṃbhāvinītyeva vidvān yuddhamanā bhava lābhālābhau samau kṛtvā yudhyastveti bhāvaḥ | māpratyupāharaḥ pratyupahāraṃ yuddhopasaṃhāraṃ mākārṣīrityarthaḥ ||

Verse 19

नेति चेद्ब्राह्मणं ब्रूयां दीर्येत हृदयं मम। न ह्यद न च मे भर्ता नेति ब्राह्मणमुक्तवान् ।।

neti cedbrāhmaṇaṃ brūyāṃ dīryeta hṛdayaṃ mama| na hyada na ca me bhartā neti brāhmaṇamuktavān ||

Verse 20

वयमाश्रयणीयाः स्म न श्रोतारः परस्य च। अन्यमासाद्य जीवन्ती परित्यक्ष्यामि जीवितम् ।। कृत्यं कर्तव्यं पराक्रमम् ।।

vayamāśrayaṇīyāḥ sma na śrotāraḥ parasya ca| anyamāsādya jīvantī parityakṣyāmi jīvitam || kṛtyaṃ kartavyaṃ parākramam ||

Verse 21

अपारे भव नः पारमप्लवे भव नः प्लवः । कुरुष्व स्थानमस्थाने मृतान्सञ्जीवयस्व नः।।

apāre bhava naḥ pāramaplave bhava naḥ plavaḥ | kuruṣva sthānamasthāne mṛtānsañjīvayasva naḥ||

Verse 22

सर्वे ते शत्रवः शक्या न चेञ्जीवितुमर्हसि । अथ चेदीदृशीं वृत्तिं क्लीबामभ्युपपद्यसे ।। श्रोतारः पराज्ञायाः ।।

sarve te śatravaḥ śakyā na ceñjīvitumarhasi | atha cedīdṛśīṃ vṛttiṃ klībāmabhyupapadyase || śrotāraḥ parājñāyāḥ ||

Verse 23

निर्विण्णात्मा हतमना मुञ्चैतां पापजीविकाम्। एकशत्रुवधेनैव शूरो गच्छति विश्रुतिम् ।। शक्याः जेतुमिति शेषः ।।

nirviṇṇātmā hatamanā muñcaitāṃ pāpajīvikām| ekaśatruvadhenaiva śūro gacchati viśrutim || śakyāḥ jetumiti śeṣaḥ ||

Verse 24

इन्द्रो वृत्रवधेनैव महेन्द्रः समपद्यत। माहेन्द्रं च ग्रहं लेभे लोकानां चेश्वरोऽभवत् ।। निर्विण्णात्मा विरक्तचित्तः । यतो हतमना नष्टसंकल्पः । विश्रुतिं ख्यातिम् ।।

indro vṛtravadhenaiva mahendraḥ samapadyata| māhendraṃ ca grahaṃ lebhe lokānāṃ ceśvaro'bhavat || nirviṇṇātmā viraktacittaḥ | yato hatamanā naṣṭasaṃkalpaḥ | viśrutiṃ khyātim ||

Verse 25

नाम विश्राव्य वै शङ्ख्ये शत्रूनाहूय दंशितान्। सेनाग्रं चापि विद्राव्य हत्वा वा पुरुषं वरम् ।।

nāma viśrāvya vai śaṅkhye śatrūnāhūya daṃśitān| senāgraṃ cāpi vidrāvya hatvā vā puruṣaṃ varam ||

Verse 26

यदैव लभते वीरः सुयुद्धेन महद्यशः । तदैव प्रव्यथन्तेऽस्य शत्रवो विनमन्ति च ।।

yadaiva labhate vīraḥ suyuddhena mahadyaśaḥ | tadaiva pravyathante'sya śatravo vinamanti ca ||

Verse 27

त्यक्त्वात्मानं रणे दक्षं शूरं कापुरुषा जनाः । अवशास्तर्पयन्ति स्म सर्वकामसमृद्धिभिः ।। ग्रहं सोमपात्रम्। प्रग्रहमिति पाठे नियमनं नियन्तृत्वमित्यर्थः ।।

tyaktvātmānaṃ raṇe dakṣaṃ śūraṃ kāpuruṣā janāḥ | avaśāstarpayanti sma sarvakāmasamṛddhibhiḥ || grahaṃ somapātram| pragrahamiti pāṭhe niyamanaṃ niyantṛtvamityarthaḥ ||

Verse 28

राज्यं चाप्युग्रवि भ्रंशं संशयो जीवितस्य वा। न लब्धस्य हि शत्रोर्वै शेषं कुर्वन्ति साधवः ।। कापुरुषाः जनाः रणे आत्मानं देहं त्यक्त्वा रणे रक्षं शूरं समृद्धिभिस्तर्पयन्तिस्मेति संबन्धः ।।

rājyaṃ cāpyugravi bhraṃśaṃ saṃśayo jīvitasya vā| na labdhasya hi śatrorvai śeṣaṃ kurvanti sādhavaḥ || kāpuruṣāḥ janāḥ raṇe ātmānaṃ dehaṃ tyaktvā raṇe rakṣaṃ śūraṃ samṛddhibhistarpayantismeti saṃbandhaḥ ||

Verse 29

स्वर्गद्वारोपमं राज्यमथवाप्यमृतोपमम् । रुद्धमेकायनं मत्वा पतोल्मुक इवारिषु ।। उग्रविभ्रंशं महाप्रपातम्। जीवितस्य संशयो मरणम्। लब्धस्य जितस्य। शेषं पुनः स्वल्पेन विभवेनावस्थापनम् ।।

svargadvāropamaṃ rājyamathavāpyamṛtopamam | ruddhamekāyanaṃ matvā patolmuka ivāriṣu || ugravibhraṃśaṃ mahāprapātam| jīvitasya saṃśayo maraṇam| labdhasya jitasya| śeṣaṃ punaḥ svalpena vibhavenāvasthāpanam ||

Verse 30

जहि शत्रून्रणे राजन्स्वधर्मनुपालय । मा त्वा दृशं सुकृपणं शत्रूणां भयवर्धनम् ।। रुद्धं ग्रस्तं मत्वा एकायनं स्वर्गराज्ययोर्मध्ये एकं मार्गं पत गच्छ ।।

jahi śatrūnraṇe rājansvadharmanupālaya | mā tvā dṛśaṃ sukṛpaṇaṃ śatrūṇāṃ bhayavardhanam || ruddhaṃ grastaṃ matvā ekāyanaṃ svargarājyayormadhye ekaṃ mārgaṃ pata gaccha ||

Verse 31

अस्मदीयैश्च शोचिद्भिर्नदद्भिश्च परैर्वृतम् । अपि त्वां नानुपश्येयं दीनाद्दीनमिवास्थितम् ।।

asmadīyaiśca śocidbhirnadadbhiśca parairvṛtam | api tvāṃ nānupaśyeyaṃ dīnāddīnamivāsthitam ||

Verse 32

हृप्य सौवीरकन्याभिः श्लाघस्वार्थैर्यथा पुरा। मा च सैन्धवकन्यानामवसन्नो वशं गमः ।। शत्रूणां भयवर्धनं भयच्छेदनम्। अनुग्रत्वात् सुकृषणं दीनं त्वा त्वां मा दृशं माद्राक्षम् ।।

hṛpya sauvīrakanyābhiḥ ślāghasvārthairyathā purā| mā ca saindhavakanyānāmavasanno vaśaṃ gamaḥ || śatrūṇāṃ bhayavardhanaṃ bhayacchedanam| anugratvāt sukṛṣaṇaṃ dīnaṃ tvā tvāṃ mā dṛśaṃ mādrākṣam ||

Verse 33

युवा रूपेण संपन्नो विद्ययाभिजनेन च । यत्त्वादृशो विकुर्वीत यशस्वी लोकविश्रुतः ।। हृष्य हर्षं प्राप्नुहि । सौवीरकन्याभिः स्वदारैः । माचेति । सैन्धवकन्यानां शत्रुदेशजकन्यानाम् ।।

yuvā rūpeṇa saṃpanno vidyayābhijanena ca | yattvādṛśo vikurvīta yaśasvī lokaviśrutaḥ || hṛṣya harṣaṃ prāpnuhi | sauvīrakanyābhiḥ svadāraiḥ | māceti | saindhavakanyānāṃ śatrudeśajakanyānām ||

Verse 34

अधुर्यवच्च वोढव्ये मन्ये मरणमेव तत्। यदि त्वामनुपश्यामि परस्य प्रियवादिनम् ।। विकुर्वीत अपसरणं कुर्वीत ।।

adhuryavacca voḍhavye manye maraṇameva tat| yadi tvāmanupaśyāmi parasya priyavādinam || vikurvīta apasaraṇaṃ kurvīta ||

Verse 35

पृष्ठतोऽनुव्रजन्तं वा का शान्तिर्हृदयस्य मे। नास्मिञ्जातु कुले जातो गच्छेद्योन्यस्य पृष्ठतः ।

pṛṣṭhato'nuvrajantaṃ vā kā śāntirhṛdayasya me| nāsmiñjātu kule jāto gacchedyonyasya pṛṣṭhataḥ |

Verse 36

न त्वं परस्यानुचरस्तात जीवितुमर्हसि । अहं हि क्षत्रहृदयं वेद यत्परिशाश्वतम् ।। अधुर्यवत् अदान्तवृषभवत्। तत् विकारकरणम् ।।

na tvaṃ parasyānucarastāta jīvitumarhasi | ahaṃ hi kṣatrahṛdayaṃ veda yatpariśāśvatam || adhuryavat adāntavṛṣabhavat| tat vikārakaraṇam ||

Verse 37

पूर्वैः पूर्वतरैः प्रोक्तं परैः परतरैरपि। शाश्वतं चाव्ययं चैव प्रजापतिविनिर्मितम् ।। वेद वेद्मि । परिशाश्वतं सर्वथैवैकरूपम्। अक्षीणमित्यर्थः ।।

pūrvaiḥ pūrvataraiḥ proktaṃ paraiḥ paratarairapi| śāśvataṃ cāvyayaṃ caiva prajāpativinirmitam || veda vedmi | pariśāśvataṃ sarvathaivaikarūpam| akṣīṇamityarthaḥ ||

Verse 38

यो वै कश्चिदिहाजातः क्षत्रियः क्षत्रधर्मवित् । भयाद्वृत्तिसमीक्षो वा न नमेदिह कस्यचित् ।। अव्ययं अपक्षयहीनं क्षत्रहृदयं प्रोक्तमिति पूर्वेण संबन्धः ।।

yo vai kaścidihājātaḥ kṣatriyaḥ kṣatradharmavit | bhayādvṛttisamīkṣo vā na namediha kasyacit || avyayaṃ apakṣayahīnaṃ kṣatrahṛdayaṃ proktamiti pūrveṇa saṃbandhaḥ ||

Verse 39

उद्यच्छेदेव न नमेदुद्यमो ह्येव पौरुषम् । अप्यपर्वणि भज्येत न नमेतेह कस्यचित् ।।

udyacchedeva na namedudyamo hyeva pauruṣam | apyaparvaṇi bhajyeta na nameteha kasyacit ||

Verse 40

मातङ्गो मत्त इव च परीयात्स महामनाः । ब्राह्मणेभ्यो नमेन्नित्यं धर्मायैव च सञ्जय ।। आजातः सम्यग्जातः कुले जात इत्यर्थः । य आजातः स भयात्कस्यचिन्न नमेत्। वृत्तिसमीक्षो वृत्तिं समीक्षमाणो वा न नमेत् ।।

mātaṅgo matta iva ca parīyātsa mahāmanāḥ | brāhmaṇebhyo namennityaṃ dharmāyaiva ca sañjaya || ājātaḥ samyagjātaḥ kule jāta ityarthaḥ | ya ājātaḥ sa bhayātkasyacinna namet| vṛttisamīkṣo vṛttiṃ samīkṣamāṇo vā na namet ||

Verse 41

नियच्छन्नितरान्वर्णान्विनिघ्नन्सर्वदुष्कृतः। ससहायोऽसहायो वा यावज्जीवं तथा भवेत् ।। परीयात् पर्यटनं कुर्यात् ।।

niyacchannitarānvarṇānvinighnansarvaduṣkṛtaḥ| sasahāyo'sahāyo vā yāvajjīvaṃ tathā bhavet || parīyāt paryaṭanaṃ kuryāt ||