Adhyaya 131

Verse 1

श्रीकृष्णेन सभायां विश्वरूपप्रदर्शनम् ।। 1 ।। कृष्णप्रसादाल्लब्धचक्षुषा धृतराष्ट्रेण कृष्णं दृष्टवता वक्षुषा इतरेषामदि दृक्षया कृष्णवरात्पुनः स्वचक्षुषोरन्तर्धानाधिगमः ।। 2 ।। कृष्णेन तद्रूपोपसंहारपूर्वकं पूर्वरूपं स्वीकृत्य रथाधिरोहणेन कुन्तीसमीपगमनम् ।। 3 ।। वैशंपायन उवाच । विदुरेणैवमुक्तस्तु केशवः शत्रुपूगहा । दुर्योधनं धार्तराष्ट्रमभ्यभाषत वीर्यवान् ।।

śrīkṛṣṇena sabhāyāṃ viśvarūpapradarśanam || 1 || kṛṣṇaprasādāllabdhacakṣuṣā dhṛtarāṣṭreṇa kṛṣṇaṃ dṛṣṭavatā vakṣuṣā itareṣāmadi dṛkṣayā kṛṣṇavarātpunaḥ svacakṣuṣorantardhānādhigamaḥ || 2 || kṛṣṇena tadrūpopasaṃhārapūrvakaṃ pūrvarūpaṃ svīkṛtya rathādhirohaṇena kuntīsamīpagamanam || 3 || vaiśaṃpāyana uvāca | vidureṇaivamuktastu keśavaḥ śatrupūgahā | duryodhanaṃ dhārtarāṣṭramabhyabhāṣata vīryavān ||

Verse 2

एकोऽहमिति यन्मोहान्मन्यसे मां सुयोधन। परिभूय सुदुर्बुद्धे ग्रहीतुं मां चिकीर्षसि ।।

eko'hamiti yanmohānmanyase māṃ suyodhana| paribhūya sudurbuddhe grahītuṃ māṃ cikīrṣasi ||

Verse 3

इहैव पाण्डवाः सर्वे तथैवान्धकवृष्णयः । इहादित्याश्च रुद्राश्च वसवश्च महर्षिभिः ।।

ihaiva pāṇḍavāḥ sarve tathaivāndhakavṛṣṇayaḥ | ihādityāśca rudrāśca vasavaśca maharṣibhiḥ ||

Verse 4

एवमुक्त्वा जाहासोच्चैः केशवः परवीरहा । तस्य संस्मयतः शौरेर्विद्युद्रूपा महात्मनः । युगपच्च विनिष्पेतुः साक्षात्सर्वास्तु देवताः।।

evamuktvā jāhāsoccaiḥ keśavaḥ paravīrahā | tasya saṃsmayataḥ śaurervidyudrūpā mahātmanaḥ | yugapacca viniṣpetuḥ sākṣātsarvāstu devatāḥ||

Verse 5

अङ्गुष्ठमात्रास्त्रिदशा बभूवुः पावकार्चिषः । तस्य ब्रह्मा ललाटस्थो रुद्रो वक्षसि चाभवत् ।।

aṅguṣṭhamātrāstridaśā babhūvuḥ pāvakārciṣaḥ | tasya brahmā lalāṭastho rudro vakṣasi cābhavat ||

Verse 6

लोकपाला भुजेष्वासन्नग्निरास्यादजायत। आदित्याश्चैव साध्याश्च वसवोऽथाश्विनावपि ।।

lokapālā bhujeṣvāsannagnirāsyādajāyata| ādityāścaiva sādhyāśca vasavo'thāśvināvapi ||

Verse 7

मरुतश्च सहेन्द्रेण विश्वेदेवास्तथैव च। बभूवुश्चैव यक्षाश्च गन्धर्वोरगराक्षसाः ।।

marutaśca sahendreṇa viśvedevāstathaiva ca| babhūvuścaiva yakṣāśca gandharvoragarākṣasāḥ ||

Verse 8

प्रादुरास्तां तथा दोर्भ्यां सङ्कर्षणधनञ्जयौ। दक्षिणेऽथार्जुनो धन्वी हली रामश्च सव्यतः ।।

prādurāstāṃ tathā dorbhyāṃ saṅkarṣaṇadhanañjayau| dakṣiṇe'thārjuno dhanvī halī rāmaśca savyataḥ ||

Verse 9

भीमो युधिष्ठिरश्चैव माद्रीपुत्रौ च पृष्ठतः। अन्धका वृष्णयश्चैव प्रद्युम्नपरमुखास्ततः ।।

bhīmo yudhiṣṭhiraścaiva mādrīputrau ca pṛṣṭhataḥ| andhakā vṛṣṇayaścaiva pradyumnaparamukhāstataḥ ||

Verse 10

अग्रे बभूवुः कृष्णस्य समुद्यतमहायुधाः । शङ्खचक्रगदाशक्तिशार्ङ्गलाङ्गलनन्दकाः ।।

agre babhūvuḥ kṛṣṇasya samudyatamahāyudhāḥ | śaṅkhacakragadāśaktiśārṅgalāṅgalanandakāḥ ||

Verse 11

अदृश्यन्तोद्यतान्येव सर्वप्रहरणानि च। नानाबाहुषु कृष्णस्य दीप्यमानानि सर्वशः ।।

adṛśyantodyatānyeva sarvapraharaṇāni ca| nānābāhuṣu kṛṣṇasya dīpyamānāni sarvaśaḥ ||

Verse 12

नेत्राभ्यां नासिकाभ्यां च श्रोत्राभ्यां च समन्ततः । प्रादुरासन्महारौद्राः सधूमाः पावकार्चिषः ।।

netrābhyāṃ nāsikābhyāṃ ca śrotrābhyāṃ ca samantataḥ | prādurāsanmahāraudrāḥ sadhūmāḥ pāvakārciṣaḥ ||

Verse 13

रोमकूपेषु च तथा सूर्यस्येव मरीचयः । सहस्रचरणः श्रीमाञ्शतबाहुः सहस्रदृक् ।।

romakūpeṣu ca tathā sūryasyeva marīcayaḥ | sahasracaraṇaḥ śrīmāñśatabāhuḥ sahasradṛk ||

Verse 14

तस्य वै नागलोकश्च गुल्फाधो ददृशे तदा। चन्द्रसूर्यौ तथा नेत्रे ग्रहः वै सर्वतः स्थिताः ।।

tasya vai nāgalokaśca gulphādho dadṛśe tadā| candrasūryau tathā netre grahaḥ vai sarvataḥ sthitāḥ ||

Verse 15

ऊर्ध्वलोकाश्च सर्वेऽपि कुक्षौ तस्य व्यवस्थिताः । सरितः सागराश्चैव स्वेदस्तस्य महात्मनः ।।

ūrdhvalokāśca sarve'pi kukṣau tasya vyavasthitāḥ | saritaḥ sāgarāścaiva svedastasya mahātmanaḥ ||

Verse 16

अस्थीनि पर्वताः सर्वे वृक्षा रोमाणि तस्य हि। निमेषणं रात्र्यहनी जिह्वायां शारदा तथा ।।

asthīni parvatāḥ sarve vṛkṣā romāṇi tasya hi| nimeṣaṇaṃ rātryahanī jihvāyāṃ śāradā tathā ||

Verse 17

तं दृष्ट्वा घोरमात्मानं केशवस्य महात्मनः । न्यमीलयन्त नेत्राणि राजानस्त्रस्तचेतसः ।।

taṃ dṛṣṭvā ghoramātmānaṃ keśavasya mahātmanaḥ | nyamīlayanta netrāṇi rājānastrastacetasaḥ ||

Verse 18

ऋत द्रोणं च भीष्मं च विदुरं च महामतिम् । संजयं धृतराष्ट्रं च ऋषींश्चैव तपोधनान् ।।

ṛta droṇaṃ ca bhīṣmaṃ ca viduraṃ ca mahāmatim | saṃjayaṃ dhṛtarāṣṭraṃ ca ṛṣīṃścaiva tapodhanān ||

Verse 19

प्रादात्तेषां स भगवान्दिव्यं चक्षुर्जनार्दनः ।।

prādātteṣāṃ sa bhagavāndivyaṃ cakṣurjanārdanaḥ ||

Verse 20

धृतराष्ट्राय प्रददौ भगवान्दिव्यचक्षुषी । ददर्श परमं रूपं धृतराष्ट्रोऽम्बिकासुतः ।।

dhṛtarāṣṭrāya pradadau bhagavāndivyacakṣuṣī | dadarśa paramaṃ rūpaṃ dhṛtarāṣṭro'mbikāsutaḥ ||

Verse 21

ततो देवाः सगन्धर्वाः किन्नराश्च महोरगाः । ऋषयश्च महाभागा लोकपालैः समन्विताः । प्रणम्य शिरसा देवं तुष्टुवुः प्राञ्जलिस्थिताः ।।

tato devāḥ sagandharvāḥ kinnarāśca mahoragāḥ | ṛṣayaśca mahābhāgā lokapālaiḥ samanvitāḥ | praṇamya śirasā devaṃ tuṣṭuvuḥ prāñjalisthitāḥ ||

Verse 22

क्रोधं प्रभो संहर संहर स्वं रूपं च यद्दर्शितमात्मसंस्थम् । यावत्त्विमे देवगणैः समेता लोकाः समस्ता भुवि नाशमीयुः ।।

krodhaṃ prabho saṃhara saṃhara svaṃ rūpaṃ ca yaddarśitamātmasaṃstham | yāvattvime devagaṇaiḥ sametā lokāḥ samastā bhuvi nāśamīyuḥ ||

Verse 23

त्वं च कर्ता विकर्ता च त्वमेव परिरक्षसे। त्वया व्याप्तमिदं सर्वं जगत्स्थावरजङ्गमम् ।।

tvaṃ ca kartā vikartā ca tvameva parirakṣase| tvayā vyāptamidaṃ sarvaṃ jagatsthāvarajaṅgamam ||

Verse 24

कियन्मात्रा महीपालाः किंवीर्याः किंपराक्रमाः । तेषामर्थे महाबाहो दिव्यं रूपं प्रदर्शिवान्। एवमुच्चारिता वाचः सह देवार्विभुं तदा ।।

kiyanmātrā mahīpālāḥ kiṃvīryāḥ kiṃparākramāḥ | teṣāmarthe mahābāho divyaṃ rūpaṃ pradarśivān| evamuccāritā vācaḥ saha devārvibhuṃ tadā ||

Verse 25

तद्दृष्ट्वा महदाश्चर्यं माधवस्य सभातले। देवदुन्दुभयो नेदुः पुष्पवर्षं पपात च ।।

taddṛṣṭvā mahadāścaryaṃ mādhavasya sabhātale| devadundubhayo neduḥ puṣpavarṣaṃ papāta ca ||

Verse 26

धृतराष्ट्र उवाच। त्वमेव पुण्डरीकाक्ष सर्वस्य जगतो हितः। तस्मान्मे यादवश्रेष्ठ प्रसादं कर्तुमर्हसि ।।

dhṛtarāṣṭra uvāca| tvameva puṇḍarīkākṣa sarvasya jagato hitaḥ| tasmānme yādavaśreṣṭha prasādaṃ kartumarhasi ||

Verse 27

भगवन्मम नेत्राभ्यामन्तर्धानं वृणे पुनः । भवन्तं दृष्टवानस्मि नान्यं द्रष्टुमिहोत्सहे ।।

bhagavanmama netrābhyāmantardhānaṃ vṛṇe punaḥ | bhavantaṃ dṛṣṭavānasmi nānyaṃ draṣṭumihotsahe ||

Verse 28

ततोऽब्रवीन्महाबाहुर्धृतराष्ट्रं जनार्दनः । अदृश्यमाने नेत्रे द्वे भवेतां कुरुनन्दन ।। ।। इति श्रीमन्महाभारते उद्योगपर्वणि भगवद्यानर्वणि एकत्रिंशदधिकशततमोऽध्यायः ।।

tato'bravīnmahābāhurdhṛtarāṣṭraṃ janārdanaḥ | adṛśyamāne netre dve bhavetāṃ kurunandana || || iti śrīmanmahābhārate udyogaparvaṇi bhagavadyānarvaṇi ekatriṃśadadhikaśatatamo'dhyāyaḥ ||

Verse 29

तत्राद्भुतं महाराज धृतराष्ट्रश्च चक्षुषी । लब्धवान्वासुदेवाच्च विश्वरूपदिदृक्षया ।।

tatrādbhutaṃ mahārāja dhṛtarāṣṭraśca cakṣuṣī | labdhavānvāsudevācca viśvarūpadidṛkṣayā ||

Verse 30

लब्धचक्षुषमासीनं धृतराष्ट्रं नराधिपाः । विस्मिता ऋषिभिः सार्धं तुष्टुवुर्मधुसूदनम् ।।

labdhacakṣuṣamāsīnaṃ dhṛtarāṣṭraṃ narādhipāḥ | vismitā ṛṣibhiḥ sārdhaṃ tuṣṭuvurmadhusūdanam ||

Verse 31

चचाल च मही कृत्स्ना सागरश्चापि चुक्षुभे । विस्मयं परमं जग्मुः पार्थिवा भरतर्षभ ।।

cacāla ca mahī kṛtsnā sāgaraścāpi cukṣubhe | vismayaṃ paramaṃ jagmuḥ pārthivā bharatarṣabha ||

Verse 32

ततः स पुरुषव्याघ्रः सञ्जहार वपुः स्वकम् । तां दिव्यामद्भुतां चित्रामृद्धिमत्तामरिन्दमः ।।

tataḥ sa puruṣavyāghraḥ sañjahāra vapuḥ svakam | tāṃ divyāmadbhutāṃ citrāmṛddhimattāmarindamaḥ ||

Verse 33

ततः सात्यकिमादाय पाणौ विदुरमेव च । ऋषिभिस्तैरनुज्ञातो निर्ययौ मधुसूदनः ।।

tataḥ sātyakimādāya pāṇau vidurameva ca | ṛṣibhistairanujñāto niryayau madhusūdanaḥ ||

Verse 34

ऋषयोऽन्तर्हिता जग्मुस्ततस्ते नारदादयः । तस्मिन्कोलाहले वृत्ते तदद्भुतमिवाभवत् ।।

ṛṣayo'ntarhitā jagmustataste nāradādayaḥ | tasminkolāhale vṛtte tadadbhutamivābhavat ||

Verse 35

तं प्रस्थितमभिप्रेक्ष्य कौरवाः सह राजभिः । अनुजग्मुर्नरव्याघ्रं देवा इव शतक्रतम् ।।

taṃ prasthitamabhiprekṣya kauravāḥ saha rājabhiḥ | anujagmurnaravyāghraṃ devā iva śatakratam ||

Verse 36

अचिन्तयन्नमेयात्मा सर्वं तद्राजमण्डलम् । निश्चक्राम ततः शौरिः सधूम इव पावकः ।।

acintayannameyātmā sarvaṃ tadrājamaṇḍalam | niścakrāma tataḥ śauriḥ sadhūma iva pāvakaḥ ||

Verse 37

ततो रथेन शुभ्रेण महता किङ्किणीकिना । हेमजालविचित्रेण लघुना मेघनादिना ।।

tato rathena śubhreṇa mahatā kiṅkiṇīkinā | hemajālavicitreṇa laghunā meghanādinā ||

Verse 38

सूपस्करेण शुभ्रेण वैयाघ्रेण वरूथिना । शैब्यसुग्रीवयुक्तेन प्रत्यदृश्यत दारुकः ।। अदृश्यमाने दर्शनशक्तिरहिते ।।

sūpaskareṇa śubhreṇa vaiyāghreṇa varūthinā | śaibyasugrīvayuktena pratyadṛśyata dārukaḥ || adṛśyamāne darśanaśaktirahite ||

Verse 39

तथैव रथमास्थाय कृतवर्मा महारथः । वृष्णीनां संमतो वीरो हार्दिक्यः समदृश्यत ।।

tathaiva rathamāsthāya kṛtavarmā mahārathaḥ | vṛṣṇīnāṃ saṃmato vīro hārdikyaḥ samadṛśyata ||

Verse 40

उपस्थितरथं शौरिं प्रयास्यन्तमरिन्दमम् । धृतराष्ट्रो महाराजः पुनरेवाभ्यभाषत ।।

upasthitarathaṃ śauriṃ prayāsyantamarindamam | dhṛtarāṣṭro mahārājaḥ punarevābhyabhāṣata ||

Verse 41

यावद्बलं मे पुत्रेषु पश्यतस्ते जनार्दन । प्रत्यक्षं ते न ते किंचित्परोक्षं शत्रुकर्शन ।।

yāvadbalaṃ me putreṣu paśyataste janārdana | pratyakṣaṃ te na te kiṃcitparokṣaṃ śatrukarśana ||

Verse 42

कुरूणां शममिच्छन्तं यतमानं च केशव । विदित्वैतामवस्थां मे नातिशङ्कितुमर्हसि ।।

kurūṇāṃ śamamicchantaṃ yatamānaṃ ca keśava | viditvaitāmavasthāṃ me nātiśaṅkitumarhasi ||

Verse 43

न मे पापोऽस्त्यभिप्रायः पाण्डवान्प्रति केशव । ज्ञातमेव हितं वाक्यं यन्मयोक्तः सुयोधनः ।।

na me pāpo'styabhiprāyaḥ pāṇḍavānprati keśava | jñātameva hitaṃ vākyaṃ yanmayoktaḥ suyodhanaḥ ||

Verse 44

जानन्ति कुरवः सर्वे राजानश्चैव पार्थिवाः । शमे प्रयतमानं मां सर्वयत्नेन माधव ।।

jānanti kuravaḥ sarve rājānaścaiva pārthivāḥ | śame prayatamānaṃ māṃ sarvayatnena mādhava ||

Verse 45

वैशंपायन उवाच। ततोऽब्रवीन्महाबाहुर्धृतराष्ट्रं जनार्दनः। द्रोणं पितामहं भीष्मं क्षत्तारं बाह्लिकं कृपम् ।।

vaiśaṃpāyana uvāca| tato'bravīnmahābāhurdhṛtarāṣṭraṃ janārdanaḥ| droṇaṃ pitāmahaṃ bhīṣmaṃ kṣattāraṃ bāhlikaṃ kṛpam ||

Verse 46

प्रत्यक्षमेतद्भवतां यद्वृत्तं कुरुसंसदि। यथा चाशिष्टवन्मन्दो रोषादद्य समुत्थितः ।। वरूथिना रथगुप्तिमता ।।

pratyakṣametadbhavatāṃ yadvṛttaṃ kurusaṃsadi| yathā cāśiṣṭavanmando roṣādadya samutthitaḥ || varūthinā rathaguptimatā ||

Verse 47

वदत्यनीशमात्मानं धृतराष्ट्रो महीपतिः । आपृच्छे भवतः सर्वान्गमिष्यामि युधिष्ठिरम् ।।

vadatyanīśamātmānaṃ dhṛtarāṣṭro mahīpatiḥ | āpṛcche bhavataḥ sarvāngamiṣyāmi yudhiṣṭhiram ||

Verse 48

आमन्त्र्य प्रस्थितं शौरिं रथस्थं पुरुषर्षभ । अनुजग्मुर्महेष्वासाः प्रवीरा भरतर्षभाः ।।

āmantrya prasthitaṃ śauriṃ rathasthaṃ puruṣarṣabha | anujagmurmaheṣvāsāḥ pravīrā bharatarṣabhāḥ ||

Verse 49

भीष्मो द्रोणः कृपः क्षत्ता धृतराष्ट्रोऽथ बाह्लिकः। अश्वत्थामा विकर्णश्च युयुत्सुश्च महारथः ।।

bhīṣmo droṇaḥ kṛpaḥ kṣattā dhṛtarāṣṭro'tha bāhlikaḥ| aśvatthāmā vikarṇaśca yuyutsuśca mahārathaḥ ||

Verse 50

ततो रथेन शुभ्रेण महता किङ्किणीकिना । कुरूणां पश्यतां द्रष्टुं स्वसारं स पितुर्ययौ ।।

tato rathena śubhreṇa mahatā kiṅkiṇīkinā | kurūṇāṃ paśyatāṃ draṣṭuṃ svasāraṃ sa pituryayau ||