Adhyaya 132

Verse 1

कृष्णेन कुन्तींप्रति सप्रणामं सभावृत्तन्तकथनम् ।। 1 ।। कुन्त्या कृष्णचोदनया तस्मिन् युधिष्ठिराय संदेशप्रेषणम् ।। 2 । वैशंपायन उवाच। प्रविश्याथ गृहं तस्याश्चरणावभिवाद्य च। आचख्यौ तत्समासेन यद्वृत्तं कुरुसंसदि ।।

kṛṣṇena kuntīṃprati sapraṇāmaṃ sabhāvṛttantakathanam || 1 || kuntyā kṛṣṇacodanayā tasmin yudhiṣṭhirāya saṃdeśapreṣaṇam || 2 | vaiśaṃpāyana uvāca| praviśyātha gṛhaṃ tasyāścaraṇāvabhivādya ca| ācakhyau tatsamāsena yadvṛttaṃ kurusaṃsadi ||

Verse 2

वासुदेव उवाच। उक्तं बहुविधं वाक्यं ग्रहणीयं सहेतुकम्। ऋषिभिश्चैव च मया न चासौ तद्गृहीतवान् ।।

vāsudeva uvāca| uktaṃ bahuvidhaṃ vākyaṃ grahaṇīyaṃ sahetukam| ṛṣibhiścaiva ca mayā na cāsau tadgṛhītavān ||

Verse 3

कालपक्वमिदं सर्वं सुयोधनवशानुगम्। सर्वक्षत्रं क्षणेनैव दह्यते पार्थवह्निना । आपृच्छे भवतीं शीघ्रं प्रयास्ये पाण्डवान्प्रति ।।

kālapakvamidaṃ sarvaṃ suyodhanavaśānugam| sarvakṣatraṃ kṣaṇenaiva dahyate pārthavahninā | āpṛcche bhavatīṃ śīghraṃ prayāsye pāṇḍavānprati ||

Verse 4

किं वाच्याः पाण्डवेयास्ते भवत्या वचनान्मया । तद्ब्रूहि त्वं महाप्रज्ञे शुश्रूषे वचनं तव ।।

kiṃ vācyāḥ pāṇḍaveyāste bhavatyā vacanānmayā | tadbrūhi tvaṃ mahāprajñe śuśrūṣe vacanaṃ tava ||

Verse 5

कुन्त्युवाच। ब्रूयाः केशव राजानं धर्मात्मानं युधिष्ठिरम् । भूयांस्ते हीयते धर्मो मा पुत्रक वृथा कृथाः ।। ।। इति श्रीमन्महाभारते उद्योगपर्वणि भगवद्यानपर्वणि द्वात्रिंशदधिकशततमोऽध्यायः ।।

kuntyuvāca| brūyāḥ keśava rājānaṃ dharmātmānaṃ yudhiṣṭhiram | bhūyāṃste hīyate dharmo mā putraka vṛthā kṛthāḥ || || iti śrīmanmahābhārate udyogaparvaṇi bhagavadyānaparvaṇi dvātriṃśadadhikaśatatamo'dhyāyaḥ ||

Verse 6

श्रोत्रियस्येव ते राजन्मन्दकस्याविपश्चितः । अनुवाकहता बुद्धिर्धर्ममेवैकमीक्षते ।। भूयान् पृथ्वीपालनजो धर्मः ।।

śrotriyasyeva te rājanmandakasyāvipaścitaḥ | anuvākahatā buddhirdharmamevaikamīkṣate || bhūyān pṛthvīpālanajo dharmaḥ ||

Verse 7

अङ्गावेक्षस्व धर्मं त्वं यथा सृष्टः स्वयंभुवा । बाहुभ्यां क्षत्रियाः सृष्टा बाहुवीर्योपजीविनः ।।

aṅgāvekṣasva dharmaṃ tvaṃ yathā sṛṣṭaḥ svayaṃbhuvā | bāhubhyāṃ kṣatriyāḥ sṛṣṭā bāhuvīryopajīvinaḥ ||

Verse 8

क्रूराय कर्मणे नित्यं प्रजानां परिपालने। श्रृणु चात्रोपमामेकां या वृद्धेभ्यः श्रुता मया ।।

krūrāya karmaṇe nityaṃ prajānāṃ paripālane| śrṛṇu cātropamāmekāṃ yā vṛddhebhyaḥ śrutā mayā ||

Verse 9

मुचुकुन्दस्य राजर्षेरददत्पृथिवीमिमाम्। पुरा वैश्रवणः प्रीतो न चासौ तद्गृहीतवान् ।।

mucukundasya rājarṣeradadatpṛthivīmimām| purā vaiśravaṇaḥ prīto na cāsau tadgṛhītavān ||

Verse 10

बाहुवीर्यार्जितं राज्यमश्रीयामिति कामये। ततो वैश्रवणः प्रीतो विस्मितः समपद्यत ।।

bāhuvīryārjitaṃ rājyamaśrīyāmiti kāmaye| tato vaiśravaṇaḥ prīto vismitaḥ samapadyata ||

Verse 11

मुचुकुन्दस्ततो राजा सोऽन्वशासद्वसुन्धराम् । बाहुवीर्यार्जितां सम्यक् क्षत्रधर्ममनुव्रतः।।

mucukundastato rājā so'nvaśāsadvasundharām | bāhuvīryārjitāṃ samyak kṣatradharmamanuvrataḥ||

Verse 12

यं हि धर्मं चरन्तीह प्रजा राज्ञा सुरक्षिताः । चतुर्थं तस्य धर्मस्य राजा विन्देन भारत ।।

yaṃ hi dharmaṃ carantīha prajā rājñā surakṣitāḥ | caturthaṃ tasya dharmasya rājā vindena bhārata ||

Verse 13

राजा चरति चेद्धर्मं देवत्वायैव कल्पते। स चेदधर्मं चरति नरकायैव गच्छति ।।

rājā carati ceddharmaṃ devatvāyaiva kalpate| sa cedadharmaṃ carati narakāyaiva gacchati ||

Verse 14

दण्डनीतिः स्वधर्मेण चातुर्वर्ण्यं नियच्छति। प्रयुक्तास्वामिना सम्यगधर्मेभ्यो नियच्छति ।।

daṇḍanītiḥ svadharmeṇa cāturvarṇyaṃ niyacchati| prayuktāsvāminā samyagadharmebhyo niyacchati ||

Verse 15

दण्डनीत्यां यदा राजा सम्यक्कार्त्स्न्येन वर्तते। तदा कृतयुं नाम कालः श्रेष्ठः प्रवर्तते ।।

daṇḍanītyāṃ yadā rājā samyakkārtsnyena vartate| tadā kṛtayuṃ nāma kālaḥ śreṣṭhaḥ pravartate ||

Verse 16

कालो वा कारणं राज्ञो राजा वा कालकारणम् । इति ते संशयो मा भूद्राजा कालस्य कारणम् ।।

kālo vā kāraṇaṃ rājño rājā vā kālakāraṇam | iti te saṃśayo mā bhūdrājā kālasya kāraṇam ||

Verse 17

राजा कृतयुगस्रष्टा त्रेताया द्वापरस्य च। युगस्य च चतुर्थस्य राजा भवति कारणम् ।।

rājā kṛtayugasraṣṭā tretāyā dvāparasya ca| yugasya ca caturthasya rājā bhavati kāraṇam ||

Verse 18

कृतस्य करणाद्राजा स्वर्गमत्यन्तमश्रुते । त्रेतायाः करणाद्राजा स्वर्गं नात्यन्तमश्रुते ।।

kṛtasya karaṇādrājā svargamatyantamaśrute | tretāyāḥ karaṇādrājā svargaṃ nātyantamaśrute ||

Verse 19

प्रवर्तनाद्द्वापरस्य यथाभागमुपाश्रुते । कलेः प्रवर्तनाद्राजा पापमत्यन्तमश्रुते ।।

pravartanāddvāparasya yathābhāgamupāśrute | kaleḥ pravartanādrājā pāpamatyantamaśrute ||

Verse 20

ततो वसति दुष्कर्मा नरके शाश्वतीः समाः । राजदोषेण हि जगत्स्पृश्यते जगतः स च ।। श्रोत्रियस्य वेदाध्यायिनः । मन्दकस्य अर्थज्ञानशून्यस्य । अनुवाकेन अत्यन्तं वेदाक्षसंवृत्त्या हता नष्टाः ।।

tato vasati duṣkarmā narake śāśvatīḥ samāḥ | rājadoṣeṇa hi jagatspṛśyate jagataḥ sa ca || śrotriyasya vedādhyāyinaḥ | mandakasya arthajñānaśūnyasya | anuvākena atyantaṃ vedākṣasaṃvṛttyā hatā naṣṭāḥ ||

Verse 21

राजधर्मानवेक्षस्व पितृपैतामहोचितान्। नैतद्राजर्षिवृत्तं हि यत्र त्वं स्थातुमिच्छसि ।।

rājadharmānavekṣasva pitṛpaitāmahocitān| naitadrājarṣivṛttaṃ hi yatra tvaṃ sthātumicchasi ||

Verse 22

न हि वैक्लब्यसंसृष्ट आनृशंस्ये व्यवस्थितः । प्रजापालनसंभूतं फलं किंचन लब्धवान् ।। जगतः दोषेण सच राजा स्पृश्यते ।।

na hi vaiklabyasaṃsṛṣṭa ānṛśaṃsye vyavasthitaḥ | prajāpālanasaṃbhūtaṃ phalaṃ kiṃcana labdhavān || jagataḥ doṣeṇa saca rājā spṛśyate ||

Verse 23

न ह्येतामाशिषं पाण्डुर्न चाहं न पितामहः । प्रयुक्तवन्तः पूर्वं ते यया चरसि मेधया ।।

na hyetāmāśiṣaṃ pāṇḍurna cāhaṃ na pitāmahaḥ | prayuktavantaḥ pūrvaṃ te yayā carasi medhayā ||

Verse 24

यज्ञो दानं तपः शौर्यं प्रज्ञा सन्तानमेव च । माहात्म्यं बलमोजश्च नित्यमाशंसितं मया ।।

yajño dānaṃ tapaḥ śauryaṃ prajñā santānameva ca | māhātmyaṃ balamojaśca nityamāśaṃsitaṃ mayā ||

Verse 25

नित्यं स्वाहा स्वधा नित्यं दद्युर्मानुषदेवताः । दीर्घमायुर्धनं पुत्रान्सम्यगाराधिताः शुभाः ।। फलं न लब्धवान् असीति शेषः ।।

nityaṃ svāhā svadhā nityaṃ dadyurmānuṣadevatāḥ | dīrghamāyurdhanaṃ putrānsamyagārādhitāḥ śubhāḥ || phalaṃ na labdhavān asīti śeṣaḥ ||

Verse 26

पुत्रेष्वाशासते नित्यं पितरो दैवतानि च। दानमध्ययनं यज्ञः प्रजानां परिपालनम् ।।

putreṣvāśāsate nityaṃ pitaro daivatāni ca| dānamadhyayanaṃ yajñaḥ prajānāṃ paripālanam ||

Verse 27

एतद्धर्ममधर्मं वा जन्मनैवाभ्यजायथाः । ते तु वैद्याः कुले जाता अवृत्त्या तात पीडिताः ।। नित्यमिति । मानुषाश्च देवताश्च सम्यगाराधिताः सत्यः इह लोके आयुरादीनि परलोकसाधनानि स्वधादीनि सत्कर्माणि च दद्युः ।।

etaddharmamadharmaṃ vā janmanaivābhyajāyathāḥ | te tu vaidyāḥ kule jātā avṛttyā tāta pīḍitāḥ || nityamiti | mānuṣāśca devatāśca samyagārādhitāḥ satyaḥ iha loke āyurādīni paralokasādhanāni svadhādīni satkarmāṇi ca dadyuḥ ||

Verse 28

यत्र दानपतिं शूरं क्षुधिताः पृथिवीचराः । प्राप्य तुष्टाः प्रतिष्ठन्ते धर्मः कोऽभ्यधिकस्ततः ।।

yatra dānapatiṃ śūraṃ kṣudhitāḥ pṛthivīcarāḥ | prāpya tuṣṭāḥ pratiṣṭhante dharmaḥ ko'bhyadhikastataḥ ||

Verse 29

दानेनान्यं बलेनान्यं तथा सूनृतयाऽपरम्। सर्वतः प्रतिगृह्णीयाद्राज्यं प्राप्येह धार्मिकः।। एतत् मद्वाक्यं धर्मं धर्मयुक्तं अधर्मं च जन्मनैव स्वभावत एव अभ्यजायथाः अभिजानीषे। हे कृष्ण ते तु पाण्डवास्तु वैद्याः विद्यावन्तः ।।

dānenānyaṃ balenānyaṃ tathā sūnṛtayā'param| sarvataḥ pratigṛhṇīyādrājyaṃ prāpyeha dhārmikaḥ|| etat madvākyaṃ dharmaṃ dharmayuktaṃ adharmaṃ ca janmanaiva svabhāvata eva abhyajāyathāḥ abhijānīṣe| he kṛṣṇa te tu pāṇḍavāstu vaidyāḥ vidyāvantaḥ ||

Verse 30

ब्राह्मणः प्रचरेद्भैक्षं क्षत्रियः परिपालयेत्। वैश्यो धनार्जनं कुर्याच्छूद्रः परिचरेच्च तान् ।।

brāhmaṇaḥ pracaredbhaikṣaṃ kṣatriyaḥ paripālayet| vaiśyo dhanārjanaṃ kuryācchūdraḥ paricarecca tān ||

Verse 31

भैक्षं विप्रतिषिद्धं ते कृषिर्नैवोपपद्यते । क्षत्रियोऽसि क्षतात्राता बाहुवीर्योपजीविता ।।

bhaikṣaṃ vipratiṣiddhaṃ te kṛṣirnaivopapadyate | kṣatriyo'si kṣatātrātā bāhuvīryopajīvitā ||

Verse 32

पित्र्यमंशं महाबाहो निमग्नं पुनरुद्धर । साम्ना भेदेन दानेन दण्डेनाथ नयेन वा ।।

pitryamaṃśaṃ mahābāho nimagnaṃ punaruddhara | sāmnā bhedena dānena daṇḍenātha nayena vā ||

Verse 33

इतो दुःखतरं किं नु यदहं दीनबान्धवा। परपिण्डमुदीक्षे वै त्वां सूत्वा मित्रनन्दन ।।

ito duḥkhataraṃ kiṃ nu yadahaṃ dīnabāndhavā| parapiṇḍamudīkṣe vai tvāṃ sūtvā mitranandana ||

Verse 34

युध्यस्व राजधर्मेण मा निमञ्जीः पितामहान् । मा गमः क्षीणपुण्यस्त्वं सानुजः पापिकां गतिं ।।

yudhyasva rājadharmeṇa mā nimañjīḥ pitāmahān | mā gamaḥ kṣīṇapuṇyastvaṃ sānujaḥ pāpikāṃ gatiṃ ||