Adhyaya 129

Verse 1

विदुरेण धृतराष्ट्राज्ञया गान्धार्याः सभां प्रत्यानयनम् ।। 1 ।। गान्धार्या दुर्योधनं पुनः सभामानाय्य तंप्रति नीतिकथ नपूर्वकं पाण्डवैः सह शमविधानम् ।। 2 ।। वैशंपायन उवाच। कृष्णस्य तु वचः श्रुत्वा धृतराष्ट्रो जनेश्वरः। विदुरं सर्वधर्मज्ञं त्वरमाणोऽभ्यभाषत ।।

vidureṇa dhṛtarāṣṭrājñayā gāndhāryāḥ sabhāṃ pratyānayanam || 1 || gāndhāryā duryodhanaṃ punaḥ sabhāmānāyya taṃprati nītikatha napūrvakaṃ pāṇḍavaiḥ saha śamavidhānam || 2 || vaiśaṃpāyana uvāca| kṛṣṇasya tu vacaḥ śrutvā dhṛtarāṣṭro janeśvaraḥ| viduraṃ sarvadharmajñaṃ tvaramāṇo'bhyabhāṣata ||

Verse 2

गच्छ तात महाप्राज्ञ गान्धारीं दीर्घदर्शिनीम् । आनयेह तया सार्धमनुनेष्यामि दुर्मतिम् ।।

gaccha tāta mahāprājña gāndhārīṃ dīrghadarśinīm | ānayeha tayā sārdhamanuneṣyāmi durmatim ||

Verse 3

यदि सा न दुरात्मानं शमयेद्दुष्टचेतसम्। अपि कृष्णस्य सुहृदस्तिष्ठेम वचने वयम् ।।

yadi sā na durātmānaṃ śamayedduṣṭacetasam| api kṛṣṇasya suhṛdastiṣṭhema vacane vayam ||

Verse 4

दुर्बुद्धेर्दुःसहायस्य शमार्थं ब्रुवती वचः ।। अपि नो व्यसनं घोरं दुर्योधनकृतं महत् ।

durbuddherduḥsahāyasya śamārthaṃ bruvatī vacaḥ || api no vyasanaṃ ghoraṃ duryodhanakṛtaṃ mahat |

Verse 5

शमयेच्चिररात्राय योगक्षेमवदव्ययम् । राज्ञस्तु वचनं श्रुत्वा विदुरो दीर्घदर्शिनीम् ।

śamayeccirarātrāya yogakṣemavadavyayam | rājñastu vacanaṃ śrutvā viduro dīrghadarśinīm |

Verse 6

आनयामास गान्धारीं धृतराष्ट्रस्य शासनात् ।।

ānayāmāsa gāndhārīṃ dhṛtarāṣṭrasya śāsanāt ||

Verse 7

धृतराष्ट्र उवाच। एष गान्धारि पुत्रस्ते दुरात्मा शासनातिगः । ऐश्वर्यलोभादैश्वर्यं जीवितं च प्रहास्यति ।।

dhṛtarāṣṭra uvāca| eṣa gāndhāri putraste durātmā śāsanātigaḥ | aiśvaryalobhādaiśvaryaṃ jīvitaṃ ca prahāsyati ||

Verse 8

अशिष्टवदमर्यादः पापैः सह दुरात्मवान्। सभाया निर्गतो मूढो व्यतिक्रम्य सुहृद्वचः ।।

aśiṣṭavadamaryādaḥ pāpaiḥ saha durātmavān| sabhāyā nirgato mūḍho vyatikramya suhṛdvacaḥ ||

Verse 9

वैशंपायन उवाच। सा भर्तृवचनं श्रुत्वा राजपुत्री यशस्विनी । अन्विच्छन्ती महच्छ्रेयो गान्धारी वाक्यमब्रवीत् ।।

vaiśaṃpāyana uvāca| sā bhartṛvacanaṃ śrutvā rājaputrī yaśasvinī | anvicchantī mahacchreyo gāndhārī vākyamabravīt ||

Verse 10

आनायय सुतं क्षिप्रं राज्यकामुकमातुरम् । नहि राज्यमशिष्टेन शक्यं धर्मार्थलोपिना । आप्तुमाप्तं तथाऽपीदमविनीतेन सर्वथा ।।

ānāyaya sutaṃ kṣipraṃ rājyakāmukamāturam | nahi rājyamaśiṣṭena śakyaṃ dharmārthalopinā | āptumāptaṃ tathā'pīdamavinītena sarvathā ||

Verse 11

त्वं ह्येवात्र भृशं गर्ह्यो धृतराष्ट्र सुतप्रियः । यो जानन्पापतामस्य तत्प्रज्ञामनुवर्तसे ।।

tvaṃ hyevātra bhṛśaṃ garhyo dhṛtarāṣṭra sutapriyaḥ | yo jānanpāpatāmasya tatprajñāmanuvartase ||

Verse 12

स एष काममन्युभ्यां प्रलब्धो लोभमास्थितः । अशक्योऽद्य त्वया राजन्विनिवर्तयितुं बलात् ।।

sa eṣa kāmamanyubhyāṃ pralabdho lobhamāsthitaḥ | aśakyo'dya tvayā rājanvinivartayituṃ balāt ||

Verse 13

राष्ट्रप्रदाने मूढस्य बालिशस्य दुरात्मनः । दुःसहायस्य लुब्धस्य धृतराष्ट्रोऽश्रुते फलम् ।।

rāṣṭrapradāne mūḍhasya bāliśasya durātmanaḥ | duḥsahāyasya lubdhasya dhṛtarāṣṭro'śrute phalam ||

Verse 14

कथं हि स्वजने भेदमुपेक्षेत महीपतिः। भिन्नं हि स्वजनेन त्वां प्रहरिष्यन्ति शत्रवः ।।

kathaṃ hi svajane bhedamupekṣeta mahīpatiḥ| bhinnaṃ hi svajanena tvāṃ prahariṣyanti śatravaḥ ||

Verse 15

या हि शक्या महाराज साम्ना भेदेन वा पुनः । निस्तर्तुमापदः स्वेषु दण्डं कस्तत्र पातयेत् ।।

yā hi śakyā mahārāja sāmnā bhedena vā punaḥ | nistartumāpadaḥ sveṣu daṇḍaṃ kastatra pātayet ||

Verse 16

वैशंपायन उवाच। शासनाद्धृतराष्ट्रस्य दुर्योधनममर्षणम्। मातुश्च वचनात्क्षत्ता सभां प्रावेशयत्पुनः ।।

vaiśaṃpāyana uvāca| śāsanāddhṛtarāṣṭrasya duryodhanamamarṣaṇam| mātuśca vacanātkṣattā sabhāṃ prāveśayatpunaḥ ||

Verse 17

स मातुर्वचनाकाङ्क्षी प्रविवेश पुनः सभाम् । अभिताम्रेक्षणः क्रोधान्निश्वसन्निव पन्नगः ।।

sa māturvacanākāṅkṣī praviveśa punaḥ sabhām | abhitāmrekṣaṇaḥ krodhānniśvasanniva pannagaḥ ||

Verse 18

तं प्रविष्टमभिप्रेक्ष्य पुत्रमुत्पथमास्थितम् । विगर्हमाणा गान्धारी शमार्थं वाक्यमब्रवीत् ।।

taṃ praviṣṭamabhiprekṣya putramutpathamāsthitam | vigarhamāṇā gāndhārī śamārthaṃ vākyamabravīt ||

Verse 19

दुर्योधन निबोधेदं वचनं मम पुत्रक । हितं ते सानुबन्धस्य तथाऽऽयत्यांसुखोदयम् ।। ।। इति श्रीमन्महाभारते उद्योगपर्वणि भगवद्यानपर्वणि एकोनत्रिंशदधिकशततमोऽध्यायः ।।

duryodhana nibodhedaṃ vacanaṃ mama putraka | hitaṃ te sānubandhasya tathā''yatyāṃsukhodayam || || iti śrīmanmahābhārate udyogaparvaṇi bhagavadyānaparvaṇi ekonatriṃśadadhikaśatatamo'dhyāyaḥ ||

Verse 20

दुर्योधन यदाह त्वां पिता भरतसत्तम । भीष्मो द्रोणः कृपः क्षत्ता सुहृदां कुरु तद्वचः ।।

duryodhana yadāha tvāṃ pitā bharatasattama | bhīṣmo droṇaḥ kṛpaḥ kṣattā suhṛdāṃ kuru tadvacaḥ ||

Verse 21

भीष्मस्य तु पितुश्चैव मम चापचितिः कृता । भवेद्द्रोणमुखानां च सुहृदां शाम्यता त्वया ।। आयत्यां परिणामे ।।

bhīṣmasya tu pituścaiva mama cāpacitiḥ kṛtā | bhaveddroṇamukhānāṃ ca suhṛdāṃ śāmyatā tvayā || āyatyāṃ pariṇāme ||

Verse 22

न हि राज्यं महाप्राज्ञ स्वेन कामेन शक्यते । अवाप्तुं रक्षितुं वाऽपि भोक्तुं भरतसत्तम ।।

na hi rājyaṃ mahāprājña svena kāmena śakyate | avāptuṃ rakṣituṃ vā'pi bhoktuṃ bharatasattama ||

Verse 23

न ह्यवश्येन्द्रियो राज्यमश्रीयाद्दीर्घमन्तरम्। विजितात्मा तु मेधावी स राज्यमभिपालयेत् ।। अपचितिः पूजा ।।

na hyavaśyendriyo rājyamaśrīyāddīrghamantaram| vijitātmā tu medhāvī sa rājyamabhipālayet || apacitiḥ pūjā ||

Verse 24

कामक्रोधौ हि पुरुषमर्थेभ्यो व्यपकर्षतः । तौ तु शत्रू विनिर्जित्य राजा विजयते महीम् ।।

kāmakrodhau hi puruṣamarthebhyo vyapakarṣataḥ | tau tu śatrū vinirjitya rājā vijayate mahīm ||

Verse 25

लोकेश्वर प्रभुत्वंहि महदेतद्दुरात्मभिः । राज्यं नामेप्सितं स्थानं न शक्यमभिरक्षितुम् ।।

lokeśvara prabhutvaṃhi mahadetaddurātmabhiḥ | rājyaṃ nāmepsitaṃ sthānaṃ na śakyamabhirakṣitum ||

Verse 26

इन्द्रियाणि महत्प्रेप्सुर्नियच्छेदर्थधर्मयोः । इन्द्रियैर्नियतैर्बुद्धिर्वर्धतेऽग्निरिवेन्धनैः ।।

indriyāṇi mahatprepsurniyacchedarthadharmayoḥ | indriyairniyatairbuddhirvardhate'gnirivendhanaiḥ ||

Verse 27

अविधेयानि हीमानि व्यापादयितुमप्यलम् । अविधेया इवादान्ता हयाः पथि कुसारथिम् ।।

avidheyāni hīmāni vyāpādayitumapyalam | avidheyā ivādāntā hayāḥ pathi kusārathim ||

Verse 28

अविजित्य य आत्मानममात्यान्विजिगीषते। अमित्रान्वाऽजितामात्यः सोऽवशः परिहीयते ।।

avijitya ya ātmānamamātyānvijigīṣate| amitrānvā'jitāmātyaḥ so'vaśaḥ parihīyate ||

Verse 29

आत्मानमेव प्रथमं द्वेष्यरूपेण योजयेत् । ततोऽमात्यानमित्रांश्च न मोघं विजिगीषते ।। दीर्घमन्तरं चेरकालम् ।।

ātmānameva prathamaṃ dveṣyarūpeṇa yojayet | tato'mātyānamitrāṃśca na moghaṃ vijigīṣate || dīrghamantaraṃ cerakālam ||

Verse 30

वश्येन्द्रियं जितामात्यं धृतदण्डं विकारिषु । परीक्ष्यकारिणं धीरमत्यर्थं श्रीर्निषेवते ।।

vaśyendriyaṃ jitāmātyaṃ dhṛtadaṇḍaṃ vikāriṣu | parīkṣyakāriṇaṃ dhīramatyarthaṃ śrīrniṣevate ||

Verse 31

क्षुद्राक्षेणेव जालेन झषावपिहितावुभौ । कामक्रोधौ शरीरस्थौ प्रज्ञानं तौ विलुम्पतः ।। महद्राज्यं । महद्राज्यविशालयोरिति विश्वः ।।

kṣudrākṣeṇeva jālena jhaṣāvapihitāvubhau | kāmakrodhau śarīrasthau prajñānaṃ tau vilumpataḥ || mahadrājyaṃ | mahadrājyaviśālayoriti viśvaḥ ||

Verse 32

याभ्यां हि देवाः स्वर्यातुः स्वर्गस्य पिदधुर्मुखम् । बिभ्यतोऽनुपरागस्य कामक्रोधौ स्म वर्धितौ ।। क्षुद्राक्षेण सूक्ष्मच्छिद्रेण ।।

yābhyāṃ hi devāḥ svaryātuḥ svargasya pidadhurmukham | bibhyato'nuparāgasya kāmakrodhau sma vardhitau || kṣudrākṣeṇa sūkṣmacchidreṇa ||

Verse 33

कामं क्रोधं च लोभं च दम्भं दर्पं च भूमिपः । सम्यग्विजेतुं यो वेद स महीमभिजायते ।। याभ्यां पिदधुः तौ कामक्रोधावित्यध्याहारेण योजना ।।

kāmaṃ krodhaṃ ca lobhaṃ ca dambhaṃ darpaṃ ca bhūmipaḥ | samyagvijetuṃ yo veda sa mahīmabhijāyate || yābhyāṃ pidadhuḥ tau kāmakrodhāvityadhyāhāreṇa yojanā ||

Verse 34

सततं निग्रहे युक्त इन्द्रियाणां भवेन्नृपः । ईप्सन्नर्थं च धर्मं च द्विषतां च पराभवम् ।।

satataṃ nigrahe yukta indriyāṇāṃ bhavennṛpaḥ | īpsannarthaṃ ca dharmaṃ ca dviṣatāṃ ca parābhavam ||

Verse 35

कामाभिभूतः क्रोधाद्वा यो मिथ्या प्रतिपद्यते। स्वेषु चान्येषु वा तस्य न सहाया भवन्त्युत ।।

kāmābhibhūtaḥ krodhādvā yo mithyā pratipadyate| sveṣu cānyeṣu vā tasya na sahāyā bhavantyuta ||

Verse 36

एकीभूतैर्महाप्राज्ञैः शूरैररिनिबर्हणैः । पाण्डवैः पृथिवीं तात भोक्ष्यसे सहितः सुखी ।।

ekībhūtairmahāprājñaiḥ śūrairarinibarhaṇaiḥ | pāṇḍavaiḥ pṛthivīṃ tāta bhokṣyase sahitaḥ sukhī ||

Verse 37

यथा भीष्मः शान्तनवो द्रोणश्चापि महारथः। आहतुस्तात तत्सत्यमजेयौ कृष्णपाण्डवौ ।।

yathā bhīṣmaḥ śāntanavo droṇaścāpi mahārathaḥ| āhatustāta tatsatyamajeyau kṛṣṇapāṇḍavau ||

Verse 38

प्रपद्यष्व महाबाहुं कृष्णमक्लिष्टकारिणम्। प्रसन्नो हि सुखाय स्यादुभयोरेव केशवः ।।

prapadyaṣva mahābāhuṃ kṛṣṇamakliṣṭakāriṇam| prasanno hi sukhāya syādubhayoreva keśavaḥ ||

Verse 39

सुहृदामर्थकामानां यो न तिष्ठति शासने। प्राज्ञानां कृतविद्यानां स नरः शत्रुनन्दनः ।।

suhṛdāmarthakāmānāṃ yo na tiṣṭhati śāsane| prājñānāṃ kṛtavidyānāṃ sa naraḥ śatrunandanaḥ ||

Verse 40

न युद्धे तात कल्याणं न धर्मार्थौ कुतः सुखम्। न चापि विजयो नित्यं मा युद्धे चेत आधिथाः ।।

na yuddhe tāta kalyāṇaṃ na dharmārthau kutaḥ sukham| na cāpi vijayo nityaṃ mā yuddhe ceta ādhithāḥ ||

Verse 41

भीष्मेण हि महाप्राज्ञ पित्र ते बाह्लिकेन च। दत्तोंऽशः पाण्डुपुत्राणां भेदाद्भतैररिन्दम ।।

bhīṣmeṇa hi mahāprājña pitra te bāhlikena ca| dattoṃ'śaḥ pāṇḍuputrāṇāṃ bhedādbhatairarindama ||

Verse 42

तस्थ चैतत्प्रदानस्य फलमद्यानुपश्यसि । यद्भुङ्क्षे पृथिवीं कृत्स्नां शूरैर्निहतकण्टकाम् ।।

tastha caitatpradānasya phalamadyānupaśyasi | yadbhuṅkṣe pṛthivīṃ kṛtsnāṃ śūrairnihatakaṇṭakām ||

Verse 43

प्रयच्छ पाण्डुपुत्राणां यथोचितमरिन्दम । यदीच्छसि सहामात्यो भोक्तुमर्धं प्रदीयताम् ।।

prayaccha pāṇḍuputrāṇāṃ yathocitamarindama | yadīcchasi sahāmātyo bhoktumardhaṃ pradīyatām ||

Verse 44

अलमर्धं पृथिव्यास्ते महामात्यस्य जीवितुम् । सुहृदां वचने तिष्ठन्यशः प्राप्स्यति भारत ।।

alamardhaṃ pṛthivyāste mahāmātyasya jīvitum | suhṛdāṃ vacane tiṣṭhanyaśaḥ prāpsyati bhārata ||

Verse 45

श्रीमद्भिरात्मवद्भिस्तैर्बुद्धिमद्भिर्जितेन्द्रियैः । पाण्डवैर्विग्रहस्तात भ्रंशयेन्महतः सुखात् ।।

śrīmadbhirātmavadbhistairbuddhimadbhirjitendriyaiḥ | pāṇḍavairvigrahastāta bhraṃśayenmahataḥ sukhāt ||

Verse 46

निगृह्य सुहृदां मन्युं शाधि राज्यं यथोचितम्। स्वमंशं पाण्डुपुत्रेभ्यः प्रदाय भरतर्षभ ।।

nigṛhya suhṛdāṃ manyuṃ śādhi rājyaṃ yathocitam| svamaṃśaṃ pāṇḍuputrebhyaḥ pradāya bharatarṣabha ||

Verse 47

अलमङ्ग निकारोऽयं त्रयोदशसमाः कृतः । शमयैनं महाप्राज्ञ कामक्रोधसमेधितम् ।। अभिजायते शास्ति ।।

alamaṅga nikāro'yaṃ trayodaśasamāḥ kṛtaḥ | śamayainaṃ mahāprājña kāmakrodhasamedhitam || abhijāyate śāsti ||

Verse 48

न चैष शक्तः पार्थानां यस्त्वदर्थमभीप्सति । सूतपुत्रो दृढक्रोधो भ्राता दुःशासनश्च ते ।।

na caiṣa śaktaḥ pārthānāṃ yastvadarthamabhīpsati | sūtaputro dṛḍhakrodho bhrātā duḥśāsanaśca te ||

Verse 49

भीष्मे द्रोणे कृपे कर्णे भीमसेने धनञ्जये। धृष्टद्युम्ने च संक्रुद्धे न स्युः सर्वाः प्रजा ध्रुवम् ।।

bhīṣme droṇe kṛpe karṇe bhīmasene dhanañjaye| dhṛṣṭadyumne ca saṃkruddhe na syuḥ sarvāḥ prajā dhruvam ||

Verse 50

अमर्षवशमापन्नो मा कुरूंस्तात जीघनः । एषा हि पृथिवी कृत्स्ना मा गमत्त्वत्कृते वधम् ।।

amarṣavaśamāpanno mā kurūṃstāta jīghanaḥ | eṣā hi pṛthivī kṛtsnā mā gamattvatkṛte vadham ||

Verse 51

यच्च त्वं मन्यसे मूढ भीष्मद्रोणकृपादयः। योत्स्यन्ते सर्वशक्त्येति नैतदद्योपपद्यते ।।

yacca tvaṃ manyase mūḍha bhīṣmadroṇakṛpādayaḥ| yotsyante sarvaśaktyeti naitadadyopapadyate ||

Verse 52

समं हि राज्यं प्रीतिश्च स्थानं हि विदितात्मनाम् । पाण्डवेष्वथ युष्मासु धर्मस्त्वभ्यधिकस्ततः ।।

samaṃ hi rājyaṃ prītiśca sthānaṃ hi viditātmanām | pāṇḍaveṣvatha yuṣmāsu dharmastvabhyadhikastataḥ ||

Verse 53

राजपिण्डभयादेते यदि हास्यन्ति जीवितम् । न हि शक्ष्यन्ति राजानं युधिष्ठिरमुदीक्षितुम् ।।

rājapiṇḍabhayādete yadi hāsyanti jīvitam | na hi śakṣyanti rājānaṃ yudhiṣṭhiramudīkṣitum ||

Verse 54

न लोभादर्थसंपत्तिर्नराणामिह दृश्यते । तदलं तात लोभेन प्रशाम्य भरतर्षभ ।।

na lobhādarthasaṃpattirnarāṇāmiha dṛśyate | tadalaṃ tāta lobhena praśāmya bharatarṣabha ||