Adhyaya 128

Verse 1

श्रीकृष्णेन दुर्योधनंप्रति सगर्हणं पाण्डवेषु तत्कृतापनयानुस्मारणम् ।। 1 ।। दुर्योधनस्य पाण्डवैरसन्धाने कौरवैर्वन्धनपूर्वकं पाण्डवेभ्यः स्वसमर्पणप्रतिपादकदुश्शासनवचनश्रवणजकोपात् सभातो निर्गमनम् ।। 2 ।। कृष्णेन धृतराष्ट्रंप्रति कुलस्यार्धे दुर्योधनपरित्यागाविधानम् ।। 3 ।। तथा सदृष्टान्तप्रदर्शनं दुर्योधनस्य बन्धनपूर्वकं पाण्डवेभ्यः समर्पणविधानम् ।। 4 ।। वैशंपायन उवाच ।। ततः प्रहस्य दाशार्हः क्रोधपर्याकुलेक्षणः । दुर्योधनमिदं वाक्यमब्रवीत्कुरुसंसदि ।।

śrīkṛṣṇena duryodhanaṃprati sagarhaṇaṃ pāṇḍaveṣu tatkṛtāpanayānusmāraṇam || 1 || duryodhanasya pāṇḍavairasandhāne kauravairvandhanapūrvakaṃ pāṇḍavebhyaḥ svasamarpaṇapratipādakaduśśāsanavacanaśravaṇajakopāt sabhāto nirgamanam || 2 || kṛṣṇena dhṛtarāṣṭraṃprati kulasyārdhe duryodhanaparityāgāvidhānam || 3 || tathā sadṛṣṭāntapradarśanaṃ duryodhanasya bandhanapūrvakaṃ pāṇḍavebhyaḥ samarpaṇavidhānam || 4 || vaiśaṃpāyana uvāca || tataḥ prahasya dāśārhaḥ krodhaparyākulekṣaṇaḥ | duryodhanamidaṃ vākyamabravītkurusaṃsadi ||

Verse 2

लप्स्यसे वीरशयनं काममेतदवाप्स्यसि। स्थिरो भव सहामात्यो विमर्दो भविता महान् ।।

lapsyase vīraśayanaṃ kāmametadavāpsyasi| sthiro bhava sahāmātyo vimardo bhavitā mahān ||

Verse 3

यच्चैतन्मन्यसे मूढ न मे कश्चिद्व्यतिक्रमः। पाण्डवेष्विति तत्सर्वं निबोध त्वं नराधिप ।।

yaccaitanmanyase mūḍha na me kaścidvyatikramaḥ| pāṇḍaveṣviti tatsarvaṃ nibodha tvaṃ narādhipa ||

Verse 4

श्रियां संतप्यमानेन पाण्डवानां महात्मनाम् । त्वया दुर्मन्त्रितं द्यूतं सौबलेन च भारत ।।

śriyāṃ saṃtapyamānena pāṇḍavānāṃ mahātmanām | tvayā durmantritaṃ dyūtaṃ saubalena ca bhārata ||

Verse 5

कथं च ज्ञातयस्तात श्रेयांसः साधुसंमताः । तथाऽन्याय्यमुपस्थातुं जिह्मेनाजिह्मचारिणः ।।

kathaṃ ca jñātayastāta śreyāṃsaḥ sādhusaṃmatāḥ | tathā'nyāyyamupasthātuṃ jihmenājihmacāriṇaḥ ||

Verse 6

अक्षद्यूतं महाप्रज्ञ सतां मतिविनाशनम् । असतां तत्र जायन्ते भेदाश्च व्यसनानि च ।।

akṣadyūtaṃ mahāprajña satāṃ mativināśanam | asatāṃ tatra jāyante bhedāśca vyasanāni ca ||

Verse 7

तदिदं व्यसनं घोरं त्वया द्यूतमुखं कृतम् । असमीक्ष्य सदाचारान्सार्धं पापानुबन्धनैः ।।

tadidaṃ vyasanaṃ ghoraṃ tvayā dyūtamukhaṃ kṛtam | asamīkṣya sadācārānsārdhaṃ pāpānubandhanaiḥ ||

Verse 8

कश्चान्यो भ्रातृभार्यां वै विप्रकर्तृं तथार्हति। आनीय च सभां व्यक्तं यथोक्ता द्रौपदी त्वया ।।

kaścānyo bhrātṛbhāryāṃ vai viprakartṛṃ tathārhati| ānīya ca sabhāṃ vyaktaṃ yathoktā draupadī tvayā ||

Verse 9

कुलीना शीलसंपन्ना प्राणेभ्योऽपि गरीयसी । महिषी पाण्डुपुत्राणां तथा विनिकृता त्वया ।।

kulīnā śīlasaṃpannā prāṇebhyo'pi garīyasī | mahiṣī pāṇḍuputrāṇāṃ tathā vinikṛtā tvayā ||

Verse 10

जानन्ति कुरवः सर्वे यथोक्ताः कुरुसंसदि । दुःशासनेन कौन्तेयाः प्रव्रजन्तः परन्तपाः ।।

jānanti kuravaḥ sarve yathoktāḥ kurusaṃsadi | duḥśāsanena kaunteyāḥ pravrajantaḥ parantapāḥ ||

Verse 11

सम्यग्वृत्तेष्वलुब्धेषु सततं धर्मचारिषु । स्वेषु बन्धुषु कः साधुश्चरेदेवमसांप्रतम् ।।

samyagvṛtteṣvalubdheṣu satataṃ dharmacāriṣu | sveṣu bandhuṣu kaḥ sādhuścaredevamasāṃpratam ||

Verse 12

नृशंसानामनार्याणां तथा परुषभाषणम् । कर्णदुःशासनाभ्यां च त्वया च बहुशः कृतम् ।।

nṛśaṃsānāmanāryāṇāṃ tathā paruṣabhāṣaṇam | karṇaduḥśāsanābhyāṃ ca tvayā ca bahuśaḥ kṛtam ||

Verse 13

सह मात्रा प्रदग्धुं तान्बालकान्वारणावते । आस्थितः परमो यत्नो न समृद्धश्च तत्तव ।।

saha mātrā pradagdhuṃ tānbālakānvāraṇāvate | āsthitaḥ paramo yatno na samṛddhaśca tattava ||

Verse 14

ऊषुश्च सुचिरं कालं प्रच्छन्नाः पाण्डवास्तदा। मात्रा सहैकचक्रायां ब्राह्मणस्य निवेशने ।।

ūṣuśca suciraṃ kālaṃ pracchannāḥ pāṇḍavāstadā| mātrā sahaikacakrāyāṃ brāhmaṇasya niveśane ||

Verse 15

विषेण सर्पबन्धैश्च यतिताः पाण्डवास्त्वया । सर्वोपायैर्विनाशाय न समृद्धं च तत्तव ।।

viṣeṇa sarpabandhaiśca yatitāḥ pāṇḍavāstvayā | sarvopāyairvināśāya na samṛddhaṃ ca tattava ||

Verse 16

एवंबुद्धिः पाण्डवेषु मिथ्यावृत्तिः सदा भवान् । कथं ते नापराधोऽस्ति पाण्डवेषु महात्मसु ।।

evaṃbuddhiḥ pāṇḍaveṣu mithyāvṛttiḥ sadā bhavān | kathaṃ te nāparādho'sti pāṇḍaveṣu mahātmasu ||

Verse 17

एवंवृत्तः कथं राज्ये स्थातुमर्हसि पापकृत्। स राज्याच्च सुखाच्चैव हास्यसे कुलपांसन ।।

evaṃvṛttaḥ kathaṃ rājye sthātumarhasi pāpakṛt| sa rājyācca sukhāccaiva hāsyase kulapāṃsana ||

Verse 18

यच्चैभ्यो याचमानेभ्यः पित्र्यमंशं न दित्सति । तच्च पाप प्रदाताऽसि भ्रष्टैश्वर्यो निपातितः ।।

yaccaibhyo yācamānebhyaḥ pitryamaṃśaṃ na ditsati | tacca pāpa pradātā'si bhraṣṭaiśvaryo nipātitaḥ ||

Verse 19

कृत्वा बहून्यकार्याणि पाण्डवेषु नृशंसवत्। मिथ्यावृत्तिरनार्यः सन्नद्य विप्रतिपद्यसे ।।

kṛtvā bahūnyakāryāṇi pāṇḍaveṣu nṛśaṃsavat| mithyāvṛttiranāryaḥ sannadya vipratipadyase ||

Verse 20

मातापितृभ्यां भीष्मेण द्रोणेन विदुरेण च। शाम्येति मुहुरुक्तोसि न च शाम्यसि पार्थिव ।।

mātāpitṛbhyāṃ bhīṣmeṇa droṇena vidureṇa ca| śāmyeti muhuruktosi na ca śāmyasi pārthiva ||

Verse 21

शमे हि सुमहाँल्लाभस्तव पार्थस्य चोभयोः । न च रोचयसे राजन्किमन्यद्बुद्धिलाघवात् ।।

śame hi sumahā~llābhastava pārthasya cobhayoḥ | na ca rocayase rājankimanyadbuddhilāghavāt ||

Verse 22

न शर्म प्राप्स्यसे राजन्नुत्क्रम्य सुहृदां वचः। अधर्म्यमयशस्यं च क्रियते पार्थिव त्वया ।।

na śarma prāpsyase rājannutkramya suhṛdāṃ vacaḥ| adharmyamayaśasyaṃ ca kriyate pārthiva tvayā ||

Verse 23

वैशंपायन उवाच। एवं ब्रुवति दाशार्हे दुर्योधनममर्षणम् । दुःशासन इदं वाक्यमब्रवीत्करुसंसदि ।।

vaiśaṃpāyana uvāca| evaṃ bruvati dāśārhe duryodhanamamarṣaṇam | duḥśāsana idaṃ vākyamabravītkarusaṃsadi ||

Verse 24

न चेत्सन्धास्यसे राजन्स्वेन कामेन पाण्डवैः। बद्ध्वा किल त्वां दास्यन्ति कुन्तीपुत्राय कौरवाः ।।

na cetsandhāsyase rājansvena kāmena pāṇḍavaiḥ| baddhvā kila tvāṃ dāsyanti kuntīputrāya kauravāḥ ||

Verse 25

वैकर्तनं त्वां च मां च त्रीनेतान्मनुजर्षभ । पाण्डवेभ्यः प्रदास्यन्ति भीष्मो द्रोणः पिता च ते ।।

vaikartanaṃ tvāṃ ca māṃ ca trīnetānmanujarṣabha | pāṇḍavebhyaḥ pradāsyanti bhīṣmo droṇaḥ pitā ca te ||

Verse 26

भ्रातुरेतद्वचः श्रुत्वा धार्तराष्ट्रः सुयोधनः । क्रुद्धः प्रातिष्ठतोत्थाय महानाग इव श्वसन् ।।

bhrāturetadvacaḥ śrutvā dhārtarāṣṭraḥ suyodhanaḥ | kruddhaḥ prātiṣṭhatotthāya mahānāga iva śvasan ||

Verse 27

विदुरं च सोमदत्तं च महाराजं च बाह्लिकम्। कृपं च सोमदत्तं च भीष्मं द्रोणं जनार्दनम् ।।

viduraṃ ca somadattaṃ ca mahārājaṃ ca bāhlikam| kṛpaṃ ca somadattaṃ ca bhīṣmaṃ droṇaṃ janārdanam ||

Verse 28

सर्वानेताननादृत्य दुर्मतिर्निरपत्रपः। अशिष्टवदमर्यादो मानी मान्यावमानिता ।।

sarvānetānanādṛtya durmatirnirapatrapaḥ| aśiṣṭavadamaryādo mānī mānyāvamānitā ||

Verse 29

तं प्रस्थितमभिप्रेक्ष्य भ्रातरो मनुजर्षभम्। अनुजग्मुः सहामात्या राजानश्चापि सर्वशः ।।

taṃ prasthitamabhiprekṣya bhrātaro manujarṣabham| anujagmuḥ sahāmātyā rājānaścāpi sarvaśaḥ ||

Verse 30

सभायामुत्थितं क्रुद्धं प्रस्थितं भ्रातृभिः सह। दुर्योधनमभिप्रेक्ष्य भीष्मः शान्तनवोऽब्रवीत् ।।

sabhāyāmutthitaṃ kruddhaṃ prasthitaṃ bhrātṛbhiḥ saha| duryodhanamabhiprekṣya bhīṣmaḥ śāntanavo'bravīt ||

Verse 31

धर्मार्थावभिसन्त्यज्य संरम्भं योऽनुमन्यते । हसन्ति व्यसने तस्य दुर्हृदो नचिरादिव ।।

dharmārthāvabhisantyajya saṃrambhaṃ yo'numanyate | hasanti vyasane tasya durhṛdo nacirādiva ||

Verse 32

दुरात्मा राजपुत्रोऽयं धार्तराष्ट्रोऽनुपायवित्। मिथ्याभिमानी राज्यस्य क्रोधलोभवशानुगः ।।

durātmā rājaputro'yaṃ dhārtarāṣṭro'nupāyavit| mithyābhimānī rājyasya krodhalobhavaśānugaḥ ||

Verse 33

कालपक्वमिदं मन्ये सर्वं क्षत्रं जनार्दन । सर्वे ह्यनुसृता मोहात्पार्थिवाः सह मन्त्रिभिः ।।

kālapakvamidaṃ manye sarvaṃ kṣatraṃ janārdana | sarve hyanusṛtā mohātpārthivāḥ saha mantribhiḥ ||

Verse 34

भीष्मस्याथ वचः श्रुत्वा दाशार्हः पुष्करेक्षणः । भीष्मद्रोणमुखान्सर्वानभ्यभाषत वीर्यवान् ।।

bhīṣmasyātha vacaḥ śrutvā dāśārhaḥ puṣkarekṣaṇaḥ | bhīṣmadroṇamukhānsarvānabhyabhāṣata vīryavān ||

Verse 35

सर्वेषां कुरुवृद्धानां महानयमतिक्रमः । प्रसह्य मन्दमैश्वर्ये न नियच्छन्ति यन्नृपम् ।।

sarveṣāṃ kuruvṛddhānāṃ mahānayamatikramaḥ | prasahya mandamaiśvarye na niyacchanti yannṛpam ||

Verse 36

तत्र कार्यमहं मन्ये कालप्राप्तमरिन्दमाः । क्रियमाणे भवेच्छ्रेयस्तत्सर्वं श्रृणुतानघाः ।।

tatra kāryamahaṃ manye kālaprāptamarindamāḥ | kriyamāṇe bhavecchreyastatsarvaṃ śrṛṇutānaghāḥ ||

Verse 37

प्रत्यक्षमेतद्भवतां यद्वक्ष्यामि हितं वचः । भवतामानुकूल्येन यदि रोचेत भारताः ।।

pratyakṣametadbhavatāṃ yadvakṣyāmi hitaṃ vacaḥ | bhavatāmānukūlyena yadi roceta bhāratāḥ ||

Verse 38

पुत्रो वै भोजराजस्य दुराचारो ह्यनात्मवान् । जीवतः पितुरैश्वर्यं हृत्वा मृत्युवशं गतः ।।

putro vai bhojarājasya durācāro hyanātmavān | jīvataḥ pituraiśvaryaṃ hṛtvā mṛtyuvaśaṃ gataḥ ||

Verse 39

उग्रसेनसुतः कंसः परित्यक्तः स बान्धवैः। ज्ञातीनां हितकामेन मया शस्तो महामृधे ।।

ugrasenasutaḥ kaṃsaḥ parityaktaḥ sa bāndhavaiḥ| jñātīnāṃ hitakāmena mayā śasto mahāmṛdhe ||

Verse 40

आहुकः पुनरस्माभिर्ज्ञातिभिश्चापि सत्कृतः । उग्रसेनः कृतो राजा भोजराजन्यवर्धनः ।।

āhukaḥ punarasmābhirjñātibhiścāpi satkṛtaḥ | ugrasenaḥ kṛto rājā bhojarājanyavardhanaḥ ||

Verse 41

संसमेकं परित्यज्य कुलार्थे सर्वयादवाः। संभूय सुखमेधन्ते भारतान्धकवृष्णयः ।।

saṃsamekaṃ parityajya kulārthe sarvayādavāḥ| saṃbhūya sukhamedhante bhāratāndhakavṛṣṇayaḥ ||

Verse 42

अपि चाप्यवदद्राजन्परमेष्ठी प्रजापतिः । व्यूढे देवासुरे युद्धेऽभ्युद्यतेष्वायुधेषु च ।।

api cāpyavadadrājanparameṣṭhī prajāpatiḥ | vyūḍhe devāsure yuddhe'bhyudyateṣvāyudheṣu ca ||

Verse 43

द्वैधीभूतेषु लोकेषु विनश्यत्सु च भारत । अब्रवीत्तु तदा देवो भगवाँल्लोकभावनः ।।

dvaidhībhūteṣu lokeṣu vinaśyatsu ca bhārata | abravīttu tadā devo bhagavā~llokabhāvanaḥ ||

Verse 44

पराभविष्यन्त्यसुरा दैतेया दानवैः सह । आदित्या वसवो रुद्रा भविष्यन्ति दिवौसकः ।।

parābhaviṣyantyasurā daiteyā dānavaiḥ saha | ādityā vasavo rudrā bhaviṣyanti divausakaḥ ||

Verse 45

देवासुरमनुष्याश्च गन्धर्वोरगराक्षसाः । अस्मिन्युद्धे सुसंक्रुद्धा हनिष्यन्ति परस्परम् ।।

devāsuramanuṣyāśca gandharvoragarākṣasāḥ | asminyuddhe susaṃkruddhā haniṣyanti parasparam ||

Verse 46

वर्तमानं जगत्सर्वं मुहूर्तान्न भविष्यति। इति मत्वाऽब्रवीद्धर्मं परमेष्ठी प्रजापतिः । वरुणाय प्रयच्छैतान्बद्ध्वा दैतेयदानवान् ।।

vartamānaṃ jagatsarvaṃ muhūrtānna bhaviṣyati| iti matvā'bravīddharmaṃ parameṣṭhī prajāpatiḥ | varuṇāya prayacchaitānbaddhvā daiteyadānavān ||

Verse 47

एवमुक्तस्ततो धर्मो नियोगात्परमेष्ठिनः। वरुणाय ददौ सर्वान्बद्ध्वा दैतेयदानवान् ।।

evamuktastato dharmo niyogātparameṣṭhinaḥ| varuṇāya dadau sarvānbaddhvā daiteyadānavān ||

Verse 48

तान्बद्ध्वा धर्मपाशैश्च स्वैश्च पाशैर्जलेश्वरः । वरुणः सागरे यत्तो नित्यं रक्षति दानवान् ।।

tānbaddhvā dharmapāśaiśca svaiśca pāśairjaleśvaraḥ | varuṇaḥ sāgare yatto nityaṃ rakṣati dānavān ||

Verse 49

तथा दुर्योधनं कर्णं शकुनिं चापि सौबलम् । बद्ध्वा दुःशासनं चापि पाण्डवेभ्यः प्रयच्छत ।।

tathā duryodhanaṃ karṇaṃ śakuniṃ cāpi saubalam | baddhvā duḥśāsanaṃ cāpi pāṇḍavebhyaḥ prayacchata ||

Verse 50

त्यजेत्कुलार्थे पुरुषं ग्रामस्यार्थे कुलं त्यजेत्। ग्रामं जनपदस्यार्थे आत्मार्थे पृथिवीं त्यजेत् ।।

tyajetkulārthe puruṣaṃ grāmasyārthe kulaṃ tyajet| grāmaṃ janapadasyārthe ātmārthe pṛthivīṃ tyajet ||

Verse 51

राजन्दुर्योधनं बद्ध्वा ततः संशाम्य पाण्डवैः । त्वत्कृते न विनश्येयुः क्षत्रियाः क्षत्रियर्षभ ।।

rājanduryodhanaṃ baddhvā tataḥ saṃśāmya pāṇḍavaiḥ | tvatkṛte na vinaśyeyuḥ kṣatriyāḥ kṣatriyarṣabha ||