Adhyaya 125

Verse 1

भीष्मद्रोणाभ्यां दुर्योधनंप्रति श्रीकृष्णवचनादरणविधानम् ।। 1 ।। तथा धृतराष्ट्रेणापि दुर्योधनंप्रति श्रीकृष्णवाक्यप्रत्याख्याने अनर्थप्राप्तिकथनम् ।। 2 ।। वैशंपायन उवाच। ततः शान्तनवो भीष्मो दुर्योधनममर्षणम् । केशवस्य वचः श्रुत्वा प्रोवाच भरतर्षभ ।।

bhīṣmadroṇābhyāṃ duryodhanaṃprati śrīkṛṣṇavacanādaraṇavidhānam || 1 || tathā dhṛtarāṣṭreṇāpi duryodhanaṃprati śrīkṛṣṇavākyapratyākhyāne anarthaprāptikathanam || 2 || vaiśaṃpāyana uvāca| tataḥ śāntanavo bhīṣmo duryodhanamamarṣaṇam | keśavasya vacaḥ śrutvā provāca bharatarṣabha ||

Verse 2

कृष्णेन वाक्यमुक्तोऽसि सृहृदां शममिच्छता । अन्वपद्यस्व तत्तात मा मन्युवशमन्वगाः ।

kṛṣṇena vākyamukto'si sṛhṛdāṃ śamamicchatā | anvapadyasva tattāta mā manyuvaśamanvagāḥ |

Verse 3

अकृत्वा वचनं तात केशवस्य महात्मनः । श्रेयो न जातु न सुखं न कल्याणमवाप्स्यसि ।।

akṛtvā vacanaṃ tāta keśavasya mahātmanaḥ | śreyo na jātu na sukhaṃ na kalyāṇamavāpsyasi ||

Verse 4

धर्म्यमर्थ्यं महाबाहुराह त्वां तात केशवः । तदर्थमभिपद्यस्व मा राजन्नीनशः प्रजाः ।।

dharmyamarthyaṃ mahābāhurāha tvāṃ tāta keśavaḥ | tadarthamabhipadyasva mā rājannīnaśaḥ prajāḥ ||

Verse 5

ज्वलितां त्वमिमां लक्ष्मीं भारतीं सर्वराजसु । जीवतो धृतराष्ट्रस्य दौरात्म्याद्भंशयिष्यसि ।।

jvalitāṃ tvamimāṃ lakṣmīṃ bhāratīṃ sarvarājasu | jīvato dhṛtarāṣṭrasya daurātmyādbhaṃśayiṣyasi ||

Verse 6

आत्मानं च सहामात्यं सपुत्रभ्रातृबान्धवम् । अहमित्यनया बुद्ध्या जीविताद्धंशयिष्यतसि ।।

ātmānaṃ ca sahāmātyaṃ saputrabhrātṛbāndhavam | ahamityanayā buddhyā jīvitāddhaṃśayiṣyatasi ||

Verse 7

अतिक्रामन्केशवस्य तथ्यं वचनमर्थवत्। पितुश्च भारतश्रेष्ठ विदुरस्य च धीमतः ।।

atikrāmankeśavasya tathyaṃ vacanamarthavat| pituśca bhārataśreṣṭha vidurasya ca dhīmataḥ ||

Verse 8

मा कुलघ्नः कुपुरुषो दुर्मतिः कापथं गमः। मातरं पितरं चैव मा मञ्जीः शोकसागरे ।।

mā kulaghnaḥ kupuruṣo durmatiḥ kāpathaṃ gamaḥ| mātaraṃ pitaraṃ caiva mā mañjīḥ śokasāgare ||

Verse 9

अथ द्रोणोऽब्रवीत्तत्र दुर्योधनमिदं वचः। अमर्षवशमापन्नं निःश्वसन्तं पुनःपुनः ।।

atha droṇo'bravīttatra duryodhanamidaṃ vacaḥ| amarṣavaśamāpannaṃ niḥśvasantaṃ punaḥpunaḥ ||

Verse 10

धर्मार्थयुक्तं वचनमाह त्वां तात केशवः । तथा भीष्मः शान्तनवस्तञ्जुषस्व नराधिप ।।

dharmārthayuktaṃ vacanamāha tvāṃ tāta keśavaḥ | tathā bhīṣmaḥ śāntanavastañjuṣasva narādhipa ||

Verse 11

प्राज्ञौ मेधाविनौ दान्तावर्थकामौ बहुश्रुतौ । आहतुस्त्वां हितं वाक्यं तञ्जुषस्व नराधिप ।।

prājñau medhāvinau dāntāvarthakāmau bahuśrutau | āhatustvāṃ hitaṃ vākyaṃ tañjuṣasva narādhipa ||

Verse 12

अनुतिष्ठ महाप्राज्ञ कृष्णभीष्मौ यदूचतुः । माधवं बुद्धिमोहेन माऽवमंस्थाः परन्तप ।।

anutiṣṭha mahāprājña kṛṣṇabhīṣmau yadūcatuḥ | mādhavaṃ buddhimohena mā'vamaṃsthāḥ parantapa ||

Verse 13

ये त्वां प्रोत्साहयन्त्येते नैते कृत्याय कर्हिचित् । वैरं परेषां ग्रीवायां प्रतिमोक्ष्यन्ति संयुगे ।।

ye tvāṃ protsāhayantyete naite kṛtyāya karhicit | vairaṃ pareṣāṃ grīvāyāṃ pratimokṣyanti saṃyuge ||

Verse 14

मा जीघनः प्रजाः सर्वाः पुत्रान्भ्रातॄंस्तथैव च । वासुदेवार्जुनौ यत्र विद्ध्यजेयानलं हि तान् ।।

mā jīghanaḥ prajāḥ sarvāḥ putrānbhrātṝṃstathaiva ca | vāsudevārjunau yatra viddhyajeyānalaṃ hi tān ||

Verse 15

एतच्चैव मतं सत्यं सुहृदोः कृष्णभीष्मयोः। यदि नादास्यसे तात पश्चात्तप्स्यसि भारत ।।

etaccaiva mataṃ satyaṃ suhṛdoḥ kṛṣṇabhīṣmayoḥ| yadi nādāsyase tāta paścāttapsyasi bhārata ||

Verse 16

यथोक्तं जामदग्न्येन भूयानेष ततोऽर्जुनः। कृष्णो हि देवकीपुत्रो देवैरपि सुदुःसहः । किं ते सुखप्रियेणेह प्रोक्तेन भरतर्षभ ।।

yathoktaṃ jāmadagnyena bhūyāneṣa tato'rjunaḥ| kṛṣṇo hi devakīputro devairapi suduḥsahaḥ | kiṃ te sukhapriyeṇeha proktena bharatarṣabha ||

Verse 17

एतत्ते सर्वमाख्यातं यथेच्छसि तथा कुरु। न हि त्वामुत्सहे वक्तुं भूयो भरतसत्तम ।।

etatte sarvamākhyātaṃ yathecchasi tathā kuru| na hi tvāmutsahe vaktuṃ bhūyo bharatasattama ||

Verse 18

वैशंपायन उवाच। तस्मिन्वाक्यान्तरे वाक्यं क्षत्ताऽपि विदुरोऽब्रवीत्। दुर्योधनमभिप्रेक्ष्य धार्तराष्ट्रममर्षणम् ।।

vaiśaṃpāyana uvāca| tasminvākyāntare vākyaṃ kṣattā'pi viduro'bravīt| duryodhanamabhiprekṣya dhārtarāṣṭramamarṣaṇam ||

Verse 19

दुर्योधन न शोचामि त्वामहं भरतर्षभ । इमो तु वृद्धौ शोचामि गान्धारीं पितरं च ते ।।

duryodhana na śocāmi tvāmahaṃ bharatarṣabha | imo tu vṛddhau śocāmi gāndhārīṃ pitaraṃ ca te ||

Verse 20

यावनाथौ चरिष्येते त्वया नाथेन दुर्हृदा। हतमित्रौ हतामात्यौ लूनपक्षाविवाण्डजौ ।।

yāvanāthau cariṣyete tvayā nāthena durhṛdā| hatamitrau hatāmātyau lūnapakṣāvivāṇḍajau ||

Verse 21

भिक्षुकौ विचरिष्येते शोचन्तौ पृथिवीमिमाम्। कुलघ्नमीदृशं पापं जनयित्वा कुपूरुषम् ।।

bhikṣukau vicariṣyete śocantau pṛthivīmimām| kulaghnamīdṛśaṃ pāpaṃ janayitvā kupūruṣam ||

Verse 22

अथ दुर्योधं राजा धृतराष्ट्रोऽभ्यभाषत। आसीनं भ्रातृभिः सार्धं राजभिः परिवारितम् ।।

atha duryodhaṃ rājā dhṛtarāṣṭro'bhyabhāṣata| āsīnaṃ bhrātṛbhiḥ sārdhaṃ rājabhiḥ parivāritam ||

Verse 23

दुर्योधन निबोधेदं शौरिणोक्तं महात्मना । आदत्स्व शिवमत्यन्तं योगक्षेमवदव्ययम् ।।

duryodhana nibodhedaṃ śauriṇoktaṃ mahātmanā | ādatsva śivamatyantaṃ yogakṣemavadavyayam ||

Verse 24

अनेन हि सहायेन कृष्णेनाक्लिष्टकर्मणा । इष्टान्सर्वानभिप्रायान्प्राप्स्यामः सर्वराजसु ।।

anena hi sahāyena kṛṣṇenākliṣṭakarmaṇā | iṣṭānsarvānabhiprāyānprāpsyāmaḥ sarvarājasu ||

Verse 25

सुसंहतः केशवेन तात गच्छ युधिष्ठिरम् । चर स्वस्त्ययनं कृत्स्नं भरतानामनामयम् ।। ।। इति श्रीमन्महाभारते उद्योगपर्वणि भगवाद्यनपर्वणि पञ्चविंशत्यधिकशततमोऽध्यायः ।।

susaṃhataḥ keśavena tāta gaccha yudhiṣṭhiram | cara svastyayanaṃ kṛtsnaṃ bharatānāmanāmayam || || iti śrīmanmahābhārate udyogaparvaṇi bhagavādyanaparvaṇi pañcaviṃśatyadhikaśatatamo'dhyāyaḥ ||

Verse 26

वासुदेवेन तीर्थेन तात गच्छस्व संशमम् । कालप्राप्तमिदं मन्ये मा त्वं दुर्योधनातिगाः ।। सुसंहतः सुष्ठ्रु एकीभूतः ।।

vāsudevena tīrthena tāta gacchasva saṃśamam | kālaprāptamidaṃ manye mā tvaṃ duryodhanātigāḥ || susaṃhataḥ suṣṭhru ekībhūtaḥ ||

Verse 27

शमं चेद्याचमानं त्वं प्रत्याख्यास्यसि केशवम् । त्वदर्थमभिजल्पन्तं न तवास्त्यपराभवः ।। तीर्थेन उपायेन ।।

śamaṃ cedyācamānaṃ tvaṃ pratyākhyāsyasi keśavam | tvadarthamabhijalpantaṃ na tavāstyaparābhavaḥ || tīrthena upāyena ||