Adhyaya 124

Verse 1

धृतराष्ट्रेण श्रीकृष्णंप्रति दुर्योधनानुनयप्रार्थन ।। 1 ।। श्रीकृष्णेन दुर्योधनानुनयः ।। 2 ।। धृतराष्ट्र उवाच। भगवन्नेवमेवैतद्यथा वदसि नारद। इच्छामि चाहमप्येवं न त्वीशो भगवन्नहम् ।।

dhṛtarāṣṭreṇa śrīkṛṣṇaṃprati duryodhanānunayaprārthana || 1 || śrīkṛṣṇena duryodhanānunayaḥ || 2 || dhṛtarāṣṭra uvāca| bhagavannevamevaitadyathā vadasi nārada| icchāmi cāhamapyevaṃ na tvīśo bhagavannaham ||

Verse 2

वैशंपायन उवाच। एवमुक्त्वा ततः कृष्णमभ्यभाषत कौरवः । स्वर्ग्यं लोक्यं च मामात्थ धर्म्यं न्याय्यं च केशव ।।

vaiśaṃpāyana uvāca| evamuktvā tataḥ kṛṣṇamabhyabhāṣata kauravaḥ | svargyaṃ lokyaṃ ca māmāttha dharmyaṃ nyāyyaṃ ca keśava ||

Verse 3

न त्वहं स्ववशस्तात क्रियमाणं न मे प्रियम् । न मंस्यन्ते दुरात्मानः पुत्रा मम जनार्दन ।।

na tvahaṃ svavaśastāta kriyamāṇaṃ na me priyam | na maṃsyante durātmānaḥ putrā mama janārdana ||

Verse 4

अङ्ग दुर्योधनं कृष्ण मन्दं शास्त्रातिगं मम। अनुनेतुं महाबाहो यतस्व पुरुषोत्तम ।।

aṅga duryodhanaṃ kṛṣṇa mandaṃ śāstrātigaṃ mama| anunetuṃ mahābāho yatasva puruṣottama ||

Verse 5

न श्रृणोति महाबाहो वचनं साधु भाषितम् । गान्धार्याश्च हृषीकेश विदुरस्य च धीमतः । अन्येषां चैव सुहृदां भीष्मादीनां हितैषिणाम् ।।

na śrṛṇoti mahābāho vacanaṃ sādhu bhāṣitam | gāndhāryāśca hṛṣīkeśa vidurasya ca dhīmataḥ | anyeṣāṃ caiva suhṛdāṃ bhīṣmādīnāṃ hitaiṣiṇām ||

Verse 6

स त्वं पापमतिं क्रूरं पापचित्तमचेतनम् । अनुशाधि दुरात्मानं स्वयं दुर्योधनं नृपम् ।।

sa tvaṃ pāpamatiṃ krūraṃ pāpacittamacetanam | anuśādhi durātmānaṃ svayaṃ duryodhanaṃ nṛpam ||

Verse 7

सुहृत्कार्यं तु सुमहत्कृतं ते स्याञ्जनार्दन ।।

suhṛtkāryaṃ tu sumahatkṛtaṃ te syāñjanārdana ||

Verse 8

वैशंपायन उवाच। ततोऽभ्यावृत्य वार्ष्णेयो दुर्योधनममर्षणम् । अब्रवीन्मधुरां वाचं सर्वधर्मार्थतत्त्ववित् ।।

vaiśaṃpāyana uvāca| tato'bhyāvṛtya vārṣṇeyo duryodhanamamarṣaṇam | abravīnmadhurāṃ vācaṃ sarvadharmārthatattvavit ||

Verse 9

दुर्योधन निबोधेदं मद्वाक्यं कुरुसत्तम। शर्मार्थं ते विशेषेण सानुबन्धस्य भारत ।।

duryodhana nibodhedaṃ madvākyaṃ kurusattama| śarmārthaṃ te viśeṣeṇa sānubandhasya bhārata ||

Verse 10

महाप्रज्ञकुले जातः साध्वेतत्कर्तुमर्हसि । श्रुतवृत्तोपसंपन्नः सर्वैः समुदितो गुणैः ।।

mahāprajñakule jātaḥ sādhvetatkartumarhasi | śrutavṛttopasaṃpannaḥ sarvaiḥ samudito guṇaiḥ ||

Verse 11

दौष्कुलेया दुरात्मानो नृशंसा निरपत्रपाः । त एतदीदृशं कुर्युर्यथा त्वं तात मन्यसे ।।

dauṣkuleyā durātmāno nṛśaṃsā nirapatrapāḥ | ta etadīdṛśaṃ kuryuryathā tvaṃ tāta manyase ||

Verse 12

धर्मार्थयुक्ता लोकेऽस्मिन्प्रवृत्तिर्लक्ष्यते सताम्। असतां विपरीता तु लक्ष्यते भरतर्षभ । विपरीता त्वियं वृत्तिरसकृल्लक्ष्यते त्वयि ।।

dharmārthayuktā loke'sminpravṛttirlakṣyate satām| asatāṃ viparītā tu lakṣyate bharatarṣabha | viparītā tviyaṃ vṛttirasakṛllakṣyate tvayi ||

Verse 13

अधर्मश्चानुबन्धोऽत्र घोरः प्राणहरो महान् । अनिष्टश्चानिमित्तश्च न च शक्यश्च भारत ।।

adharmaścānubandho'tra ghoraḥ prāṇaharo mahān | aniṣṭaścānimittaśca na ca śakyaśca bhārata ||

Verse 14

तमनर्थं परिहरन्नात्मश्रेयः करिष्यसि। भ्रातॄणामथ भृत्यानां मित्राणां च परन्तप ।।

tamanarthaṃ pariharannātmaśreyaḥ kariṣyasi| bhrātṝṇāmatha bhṛtyānāṃ mitrāṇāṃ ca parantapa ||

Verse 15

अधर्म्यादयशस्याच्च कर्मणस्त्वं प्रमोक्ष्यसे ।।

adharmyādayaśasyācca karmaṇastvaṃ pramokṣyase ||

Verse 16

प्राज्ञैः शूरैर्महोत्साहैरात्मवद्भिर्बहुश्रुतैः। सन्धत्स्व पुरुषव्याघ्र पाण्डवैर्भरतर्षभ। तद्धितं च प्रियं चैव धृतराष्ट्रस्य धीमतः ।।

prājñaiḥ śūrairmahotsāhairātmavadbhirbahuśrutaiḥ| sandhatsva puruṣavyāghra pāṇḍavairbharatarṣabha| taddhitaṃ ca priyaṃ caiva dhṛtarāṣṭrasya dhīmataḥ ||

Verse 17

पितामहस्य द्रोणस्य विदुरस्य महामतेः । कृपस्य सोमदत्तस्य बाह्लीकस्य च धीमतः ।।

pitāmahasya droṇasya vidurasya mahāmateḥ | kṛpasya somadattasya bāhlīkasya ca dhīmataḥ ||

Verse 18

अश्वत्थाम्नो विकर्णस्य सञ्जयस्य विविंशतेः। ज्ञातीनां चैव भूयिष्ठं मित्राणां च परन्तप ।।

aśvatthāmno vikarṇasya sañjayasya viviṃśateḥ| jñātīnāṃ caiva bhūyiṣṭhaṃ mitrāṇāṃ ca parantapa ||

Verse 19

शमे शर्म भवेत्तात सर्वस्य जगतस्तथा। ह्रीमानसि कुले जातः श्रुतवानानृशंस्यवान् । तिष्ठ तात पितुः शास्त्रे मातुश्च भरतर्षभ ।। ।। इति श्रीमन्महाभारते उद्योगपर्वणि भगवद्यानपर्वणि चतुर्विंशत्यधिकशततमोऽध्यायः ।।

śame śarma bhavettāta sarvasya jagatastathā| hrīmānasi kule jātaḥ śrutavānānṛśaṃsyavān | tiṣṭha tāta pituḥ śāstre mātuśca bharatarṣabha || || iti śrīmanmahābhārate udyogaparvaṇi bhagavadyānaparvaṇi caturviṃśatyadhikaśatatamo'dhyāyaḥ ||

Verse 20

एतच्छ्रेयो हि मन्यन्ते पिता यच्छास्ति भारत । उक्तमापद्गतः पूर्वं पितुः स्मरसि शासनम् ।।

etacchreyo hi manyante pitā yacchāsti bhārata | uktamāpadgataḥ pūrvaṃ pituḥ smarasi śāsanam ||

Verse 21

रोचते ते पितुस्तात पाण्डवैः सह सङ्गमः। सामात्यस्य कुरुश्रेष्ठ तत्तुभ्यां तात रोचताम् ।।

rocate te pitustāta pāṇḍavaiḥ saha saṅgamaḥ| sāmātyasya kuruśreṣṭha tattubhyāṃ tāta rocatām ||

Verse 22

श्रुत्वा यः सुहृदां शास्त्रं मर्त्यो न प्रतिपद्यते । विपाकान्ते दहत्येनं किंपाकमिव भक्षितम् ।। शास्त्रे शासने ।।

śrutvā yaḥ suhṛdāṃ śāstraṃ martyo na pratipadyate | vipākānte dahatyenaṃ kiṃpākamiva bhakṣitam || śāstre śāsane ||

Verse 23

यस्तु निःश्रेयसं वाक्यं मोहान्न प्रतिपद्यते। स दीर्घसूत्रो हीनार्थः पश्चात्तापेन युज्यते ।।

yastu niḥśreyasaṃ vākyaṃ mohānna pratipadyate| sa dīrghasūtro hīnārthaḥ paścāttāpena yujyate ||

Verse 24

यस्तु न्निःश्रेयसं श्रुत्वा प्राक्तदेवाभिपद्यते। आत्मनो मतमुत्सृज्य स लोके सुखमेधते ।। किंपाकं महाकालफलम् ।।

yastu nniḥśreyasaṃ śrutvā prāktadevābhipadyate| ātmano matamutsṛjya sa loke sukhamedhate || kiṃpākaṃ mahākālaphalam ||

Verse 25

योऽर्थकामस्य वचनं प्रातिकूल्यान्न मृष्यते। शृणोति प्रतिकूलानि द्विषतां वशमेति सः ।।

yo'rthakāmasya vacanaṃ prātikūlyānna mṛṣyate| śṛṇoti pratikūlāni dviṣatāṃ vaśameti saḥ ||

Verse 26

सतां मतमतिक्रम्य योऽसतां वर्तते मते। शोचन्ते व्यसने तस्य सुहृदो नचिरादिव ।।

satāṃ matamatikramya yo'satāṃ vartate mate| śocante vyasane tasya suhṛdo nacirādiva ||

Verse 27

मुख्यानमात्यानुत्सृज्य यो निहीनान्निषेवते । स घोरामापदं प्राप्य नोत्तारमधिगच्छति ।।

mukhyānamātyānutsṛjya yo nihīnānniṣevate | sa ghorāmāpadaṃ prāpya nottāramadhigacchati ||

Verse 28

योऽसत्सेवी वृथाचारो न श्रोता सुहृदां सताम्। परान्वृणीति स्वान्द्वेष्टि तं गौस्त्यजति भारत ।। निःश्रेयसं कल्याणम् ।।

yo'satsevī vṛthācāro na śrotā suhṛdāṃ satām| parānvṛṇīti svāndveṣṭi taṃ gaustyajati bhārata || niḥśreyasaṃ kalyāṇam ||

Verse 29

तत्वं विरुद्धा तैर्वीरैस्येतत्राणमिच्छसि । अशिष्टेभ्योऽसमर्थेभ्यो मूढेभ्यो भरतर्षभ ।।

tatvaṃ viruddhā tairvīraisyetatrāṇamicchasi | aśiṣṭebhyo'samarthebhyo mūḍhebhyo bharatarṣabha ||

Verse 30

को हि शक्रसमाञ्ज्ञातीनतिक्रम्य महारथान् । अन्येभ्यस्त्राणमाशंसेत्त्वदन्यो भुवि मानवः ।।

ko hi śakrasamāñjñātīnatikramya mahārathān | anyebhyastrāṇamāśaṃsettvadanyo bhuvi mānavaḥ ||

Verse 31

जन्मप्रभृति कौन्तेया नित्यं विनिकृतास्त्वया । न च ते जातु कुप्यन्ति धर्मात्मानो हि पाण्डवाः ।।

janmaprabhṛti kaunteyā nityaṃ vinikṛtāstvayā | na ca te jātu kupyanti dharmātmāno hi pāṇḍavāḥ ||

Verse 32

मिथ्योपचरितास्तात जन्मप्रभृति बान्धवाः । त्वयि सम्यङ्भहाबाहो प्रतिपन्ना यशस्विनः ।। गौः भूमिः ।।

mithyopacaritāstāta janmaprabhṛti bāndhavāḥ | tvayi samyaṅbhahābāho pratipannā yaśasvinaḥ || gauḥ bhūmiḥ ||

Verse 33

त्वयाऽपि प्रतिपत्तव्यं तथैव भरतर्षभ । स्वेषु बन्धुषु मुख्येषु मा मन्युवशमन्वगाः ।।

tvayā'pi pratipattavyaṃ tathaiva bharatarṣabha | sveṣu bandhuṣu mukhyeṣu mā manyuvaśamanvagāḥ ||

Verse 34

त्रिवर्गयुक्तः प्राज्ञानामारम्भो भरतर्षभ । धर्मार्थावनुरुद्ध्यन्ते त्रिवर्गासंभवे नराः ।।

trivargayuktaḥ prājñānāmārambho bharatarṣabha | dharmārthāvanuruddhyante trivargāsaṃbhave narāḥ ||

Verse 35

पृथक्व विनिविष्टानां धर्मं धीरोऽनुरुध्यते। मध्यमोऽर्थं कलिं बालः काममेवानुरुद्ध्यते ।। उपचरिताः प्रचारिताः ।।

pṛthakva viniviṣṭānāṃ dharmaṃ dhīro'nurudhyate| madhyamo'rthaṃ kaliṃ bālaḥ kāmamevānuruddhyate || upacaritāḥ pracāritāḥ ||

Verse 36

इन्द्रियैः प्राकृतो लोभाद्धर्मं विप्रजहाति यः । कामार्थावनुपायेन लिप्समानो विनश्यति ।। अर्थं कलि कलहहेतम ।।

indriyaiḥ prākṛto lobhāddharmaṃ viprajahāti yaḥ | kāmārthāvanupāyena lipsamāno vinaśyati || arthaṃ kali kalahahetama ||

Verse 37

कामार्थौ लिप्समानस्तु धर्ममेवादितश्चरेत्। न हि धर्मादपैत्यर्थः कामो वाऽपि कदाचन ।।

kāmārthau lipsamānastu dharmamevāditaścaret| na hi dharmādapaityarthaḥ kāmo vā'pi kadācana ||

Verse 38

उपायं धर्ममेवाहुस्त्रिवर्गस्य विशांपते । लिप्समानो हि तेनाशु कक्षेऽग्निरिव वर्धते ।।

upāyaṃ dharmamevāhustrivargasya viśāṃpate | lipsamāno hi tenāśu kakṣe'gniriva vardhate ||

Verse 39

स त्वं तातानुपायेन लिप्ससे भरतर्षभ । आधिराज्यं महद्दीप्तं प्रथितं सर्वराजसु ।।

sa tvaṃ tātānupāyena lipsase bharatarṣabha | ādhirājyaṃ mahaddīptaṃ prathitaṃ sarvarājasu ||

Verse 40

आत्मानं तक्षति ह्येष वनं परशुना यथा। यः सम्यग्वर्तमानेषु मिथ्या राजन्प्रवर्तते । न तस्य हि मतिं छिन्द्याद्यस्य नेच्छेत्पराभवम् ।।

ātmānaṃ takṣati hyeṣa vanaṃ paraśunā yathā| yaḥ samyagvartamāneṣu mithyā rājanpravartate | na tasya hi matiṃ chindyādyasya necchetparābhavam ||

Verse 41

अविच्छिन्नमतेरस्य कल्याणे धीयते मतिः। आत्मवान्नावमन्येत त्रिषु लोकेषु भारत ।।

avicchinnamaterasya kalyāṇe dhīyate matiḥ| ātmavānnāvamanyeta triṣu lokeṣu bhārata ||

Verse 42

अप्यन्यं प्राकृतं कञ्चित्किमु तान्पाण्डवर्षभान्। अमर्षवशमापन्नो न किंचिद्बुद्व्यते जनः ।।

apyanyaṃ prākṛtaṃ kañcitkimu tānpāṇḍavarṣabhān| amarṣavaśamāpanno na kiṃcidbudvyate janaḥ ||

Verse 43

छिद्यते ह्याततं सर्वं प्रमाणं पश्य भारत । श्रेयस्ते दुर्जनात्तात पाण्डवैः सह सङ्गतम् ।।

chidyate hyātataṃ sarvaṃ pramāṇaṃ paśya bhārata | śreyaste durjanāttāta pāṇḍavaiḥ saha saṅgatam ||

Verse 44

तैर्हि संप्रीपमाणस्त्वं सर्वान्कामानवाप्स्यसि। पाण्डवैर्निर्मितां भूमिं भुञ्जानो राजसत्तम ।। अनुपायन हीनोपायेन ।।

tairhi saṃprīpamāṇastvaṃ sarvānkāmānavāpsyasi| pāṇḍavairnirmitāṃ bhūmiṃ bhuñjāno rājasattama || anupāyana hīnopāyena ||

Verse 45

पाण्डवान्पृष्ठतः कृत्वा त्राणमाशससऽन्वतः । दुःशासने दुर्विषहे कर्णे चापि ससौबले ।।

pāṇḍavānpṛṣṭhataḥ kṛtvā trāṇamāśasasa'nvataḥ | duḥśāsane durviṣahe karṇe cāpi sasaubale ||

Verse 46

एतेष्वैश्वर्यमाधाय भूतिमिच्छसि भारत । न चैते तव पर्याप्ता ज्ञाने धर्मार्थयोस्तथा ।।

eteṣvaiśvaryamādhāya bhūtimicchasi bhārata | na caite tava paryāptā jñāne dharmārthayostathā ||

Verse 47

विक्रमे चाप्यपर्याप्तः पाण्डवान्प्रति भारत। न हीमे सर्वराजानः पर्याप्ताः सहितास्त्वया ।।

vikrame cāpyaparyāptaḥ pāṇḍavānprati bhārata| na hīme sarvarājānaḥ paryāptāḥ sahitāstvayā ||

Verse 48

क्रुद्धस्य भीमसेनस्य प्रेक्षितुं मुखमाहवे। इदं सनिहितं तात समग्रं पार्थिवं बलम् ।।

kruddhasya bhīmasenasya prekṣituṃ mukhamāhave| idaṃ sanihitaṃ tāta samagraṃ pārthivaṃ balam ||

Verse 49

अयं भीष्मस्तथा द्रोणः कर्णश्चायं तथा कृपः । भूरिश्रवाः सौमदत्तिरश्वत्थामा जयद्रथः ।।

ayaṃ bhīṣmastathā droṇaḥ karṇaścāyaṃ tathā kṛpaḥ | bhūriśravāḥ saumadattiraśvatthāmā jayadrathaḥ ||

Verse 50

अशक्ताः सर्व एवैते प्रतियोद्धुं धनञ्जयम् । अजेयो ह्यर्जुनः सङ्ख्ये सर्वैरपि सुरासुरैः । मानुषैरपि गन्धर्वैर्मा युद्धे चेत आधिथाः ।।

aśaktāḥ sarva evaite pratiyoddhuṃ dhanañjayam | ajeyo hyarjunaḥ saṅkhye sarvairapi surāsuraiḥ | mānuṣairapi gandharvairmā yuddhe ceta ādhithāḥ ||

Verse 51

दृश्यतां वा पुमान्कश्चित्समग्रे पार्थिवे बले। योऽर्जुनं समरे प्राप्य स्वस्तिमानाव्रजेद्गृहान् ।।

dṛśyatāṃ vā pumānkaścitsamagre pārthive bale| yo'rjunaṃ samare prāpya svastimānāvrajedgṛhān ||

Verse 52

किं ते जनक्षयेणेह कृतेन भरतर्षभ । यस्मिञ्चिते जितं ते स्यात्पुमानेकः स दृश्यतां ।। निर्मितां वशीकरणेनोत्पादिताम् ।।

kiṃ te janakṣayeṇeha kṛtena bharatarṣabha | yasmiñcite jitaṃ te syātpumānekaḥ sa dṛśyatāṃ || nirmitāṃ vaśīkaraṇenotpāditām ||

Verse 53

यः सदेवान्सगन्धर्वान्सयक्षासुरपन्नगान् । अजयत्खाण्डवप्रस्थे कस्तं युद्धेय मानवः ।।

yaḥ sadevānsagandharvānsayakṣāsurapannagān | ajayatkhāṇḍavaprasthe kastaṃ yuddheya mānavaḥ ||

Verse 54

तथा विराटनगरे श्रूयते महदद्भुतम्। एकस्य च बहूनां च पर्याप्तं तन्निदर्शनम् ।।

tathā virāṭanagare śrūyate mahadadbhutam| ekasya ca bahūnāṃ ca paryāptaṃ tannidarśanam ||

Verse 55

युद्धे येन महादेवः साक्षात्सन्तोषितः शिवः । तमजेयमनाधृष्यं विजेतुं जिष्णुमच्युतम् । आशंससीह समरे वीरमर्जुनमूर्जितम् ।।

yuddhe yena mahādevaḥ sākṣātsantoṣitaḥ śivaḥ | tamajeyamanādhṛṣyaṃ vijetuṃ jiṣṇumacyutam | āśaṃsasīha samare vīramarjunamūrjitam ||

Verse 56

मद्द्वितीयं पुनः पार्थं कः प्रार्थयितुमर्हति । युद्धे प्रतीपमायान्तमपि साक्षात्पुरन्दरः ।।

maddvitīyaṃ punaḥ pārthaṃ kaḥ prārthayitumarhati | yuddhe pratīpamāyāntamapi sākṣātpurandaraḥ ||

Verse 57

बाहुभ्यामुद्वहेद्भूमिं दहेत्क्रुद्ध इमाः प्रजाः । पातयेत्रिदिवाद्देवान्योऽर्जुनं समरे जयेत् ।।

bāhubhyāmudvahedbhūmiṃ dahetkruddha imāḥ prajāḥ | pātayetridivāddevānyo'rjunaṃ samare jayet ||

Verse 58

पश्य पुत्रांस्तथा भ्रातॄञ्ज्ञातीन्संबन्धिनस्तथा। त्वत्कृते न विनश्येयुरिमे भरतसत्तमाः ।।

paśya putrāṃstathā bhrātṝñjñātīnsaṃbandhinastathā| tvatkṛte na vinaśyeyurime bharatasattamāḥ ||

Verse 59

अस्तु शेषं कौरवाणां मा पराभूदिदं कुलम् । कुलघ्न इति नोच्येथा नष्टकीर्तिर्नराधिप ।।

astu śeṣaṃ kauravāṇāṃ mā parābhūdidaṃ kulam | kulaghna iti nocyethā naṣṭakīrtirnarādhipa ||

Verse 60

त्वामेव स्थापयिष्यन्ति यौवराज्ये महारथाः । महाराज्येऽपि पितरं धृतराष्ट्रं जनेश्वरम् ।।

tvāmeva sthāpayiṣyanti yauvarājye mahārathāḥ | mahārājye'pi pitaraṃ dhṛtarāṣṭraṃ janeśvaram ||

Verse 61

मा तात श्रियमायान्तीमवमंस्थाः समुद्यताम् । अर्धं प्रदाय पार्थेभ्यो महतीं श्रियमाप्नुहि ।।

mā tāta śriyamāyāntīmavamaṃsthāḥ samudyatām | ardhaṃ pradāya pārthebhyo mahatīṃ śriyamāpnuhi ||

Verse 62

पाण्डवैः संशमं कृत्वा कृत्वा च सुहृदां वचः । संप्रीयमाणो मित्रैश्च चिरं भद्राण्यवाप्स्यसि ।।

pāṇḍavaiḥ saṃśamaṃ kṛtvā kṛtvā ca suhṛdāṃ vacaḥ | saṃprīyamāṇo mitraiśca ciraṃ bhadrāṇyavāpsyasi ||