Adhyaya 120

Verse 1

ययातिना माधव्याः गङ्गायमुनासङ्गमदेशे स्वयंवरोद्धोषणेन यक्षगन्धर्वादीनां तत्रागमनम् ।। 1 ।। माधव्या तु सर्ववरानतिक्रम्य वनमध्ये तपश्चरणम् ।। 2 ।। कालान्तरे स्वर्गं ययातेः बहुवर्षसहस्रावसाने सदसि देवर्ष्याद्यवमाननेन सद्यस्तेजोहानिः ।। 3 ।। नारद उवाच। स तु राजा पुनस्तस्याः कर्तुकामः स्वयंवरम्। उपगम्याश्रमपदं गङ्गायामुनसङ्गमे ।। ।। इति श्रीमन्महाभारते उद्योगपर्वणि भगवद्यानपर्वणि विंशत्यधिकशततमोऽध्यायः ।।

yayātinā mādhavyāḥ gaṅgāyamunāsaṅgamadeśe svayaṃvaroddhoṣaṇena yakṣagandharvādīnāṃ tatrāgamanam || 1 || mādhavyā tu sarvavarānatikramya vanamadhye tapaścaraṇam || 2 || kālāntare svargaṃ yayāteḥ bahuvarṣasahasrāvasāne sadasi devarṣyādyavamānanena sadyastejohāniḥ || 3 || nārada uvāca| sa tu rājā punastasyāḥ kartukāmaḥ svayaṃvaram| upagamyāśramapadaṃ gaṅgāyāmunasaṅgame || || iti śrīmanmahābhārate udyogaparvaṇi bhagavadyānaparvaṇi viṃśatyadhikaśatatamo'dhyāyaḥ ||

Verse 2

गृहीतमाल्यदामां तां रथमारोप्य माधवीम् । पूरुर्यदुश्च भगिनीमाश्रमे पर्यधावताम् ।। सतु राजा आश्रमपदमुपगम्य कर्तुकाभः अभूदिति शेषः ।।

gṛhītamālyadāmāṃ tāṃ rathamāropya mādhavīm | pūruryaduśca bhaginīmāśrame paryadhāvatām || satu rājā āśramapadamupagamya kartukābhaḥ abhūditi śeṣaḥ ||

Verse 3

नागयक्षमनुष्याणां गन्धर्वमृगपक्षिणाम् । शैलद्रुमवनौकानामासीत्तत्र समागमः ।।

nāgayakṣamanuṣyāṇāṃ gandharvamṛgapakṣiṇām | śailadrumavanaukānāmāsīttatra samāgamaḥ ||

Verse 4

नानापुरुषदेश्यानामीश्वरैश्च समाकुलम् । ऋषिभिर्ब्रह्मकल्पैश्च समन्तादावृतं वनम् ।।

nānāpuruṣadeśyānāmīśvaraiśca samākulam | ṛṣibhirbrahmakalpaiśca samantādāvṛtaṃ vanam ||

Verse 5

निर्दिश्यमानेषु तु सा वरेषु वरवर्णिनी । वरानुत्क्रम्य सर्वास्तान्वरं वृतवती वनम् ।। पर्यधावतां वरान्वेषणायेत्यर्थः ।।

nirdiśyamāneṣu tu sā vareṣu varavarṇinī | varānutkramya sarvāstānvaraṃ vṛtavatī vanam || paryadhāvatāṃ varānveṣaṇāyetyarthaḥ ||

Verse 6

अवतीर्य रथात्कन्या नमस्कृत्य च बन्धुषु। उपगम्य वनं पुण्यं तपस्तेपे ययातिजा ।।

avatīrya rathātkanyā namaskṛtya ca bandhuṣu| upagamya vanaṃ puṇyaṃ tapastepe yayātijā ||

Verse 7

उपवासैश्च विविधैर्दीक्षाभिर्नियमैस्तथा । आत्मनो लघुतां कृत्वा बभूव मृगचारिणी ।।

upavāsaiśca vividhairdīkṣābhirniyamaistathā | ātmano laghutāṃ kṛtvā babhūva mṛgacāriṇī ||

Verse 8

वैदूर्याङ्कुरकल्पानि मृदूनि हरितानि च। चरन्ती श्लक्ष्णशष्पाणि तिक्तानि मधुराणि च ।।

vaidūryāṅkurakalpāni mṛdūni haritāni ca| carantī ślakṣṇaśaṣpāṇi tiktāni madhurāṇi ca ||

Verse 9

स्रवन्तीनां च पुण्यानां सुरसानि सुचीनि च। पिबन्ती वारिमुख्यानि शीतानि विमलानि च।।

sravantīnāṃ ca puṇyānāṃ surasāni sucīni ca| pibantī vārimukhyāni śītāni vimalāni ca||

Verse 10

वनेषु मृगराजेषु व्याघ्रविप्रोषितेषु च । दावाग्निविप्रयुक्तेषु शून्येषु गहनेषु च ।। वनं वनवासम् ।।

vaneṣu mṛgarājeṣu vyāghraviproṣiteṣu ca | dāvāgniviprayukteṣu śūnyeṣu gahaneṣu ca || vanaṃ vanavāsam ||

Verse 11

चरन्ती हरिणैः सार्धं मृगीव वनचारिणी । चचार विपुलं धर्मं ब्रह्मचर्येण संवृतम् ।।

carantī hariṇaiḥ sārdhaṃ mṛgīva vanacāriṇī | cacāra vipulaṃ dharmaṃ brahmacaryeṇa saṃvṛtam ||

Verse 12

ययातिरपि पूर्वेषां राज्ञां वृत्तमनुष्ठितः। बहुवर्षसहस्रायुर्युयुजे कालधर्मणा ।। व्याघ्राणां विप्रोषितं पर्यटनं येषु ।।

yayātirapi pūrveṣāṃ rājñāṃ vṛttamanuṣṭhitaḥ| bahuvarṣasahasrāyuryuyuje kāladharmaṇā || vyāghrāṇāṃ viproṣitaṃ paryaṭanaṃ yeṣu ||

Verse 13

पुरुर्यदुश्च द्वौ वंशे वर्धमानौ नरोत्तमौ । ताभ्भां प्रतिष्ठितो लोके परलोके च नाहुषः ।। कालधर्मणा मृत्युना ।।

pururyaduśca dvau vaṃśe vardhamānau narottamau | tābhbhāṃ pratiṣṭhito loke paraloke ca nāhuṣaḥ || kāladharmaṇā mṛtyunā ||

Verse 14

महीपते नरपतिर्ययातिः स्वर्गमास्थितः। महर्षिकल्पो नृपतिः स्वर्गाग्र्यफलभुग्विभुः ।।

mahīpate narapatiryayātiḥ svargamāsthitaḥ| maharṣikalpo nṛpatiḥ svargāgryaphalabhugvibhuḥ ||

Verse 15

बहुवर्षसहस्राख्ये काले बहुगुणे गते। राजर्षिषु निषण्णेषु महीयःसु महर्धिषु ।।

bahuvarṣasahasrākhye kāle bahuguṇe gate| rājarṣiṣu niṣaṇṇeṣu mahīyaḥsu mahardhiṣu ||

Verse 16

अवमेने नरान्सर्वान्देवानृषिगणांस्तथा। ययातिर्मूढविज्ञानो विस्मयाविष्टचेतनः ।।

avamene narānsarvāndevānṛṣigaṇāṃstathā| yayātirmūḍhavijñāno vismayāviṣṭacetanaḥ ||

Verse 17

ततस्तं बुबुधे देवः शक्रो बलनिषूदनः । ते च राजर्षयः सर्वे धिग्धिगित्येवमब्रुवन् ।।

tatastaṃ bubudhe devaḥ śakro balaniṣūdanaḥ | te ca rājarṣayaḥ sarve dhigdhigityevamabruvan ||

Verse 18

विचारश्च समुत्पन्नो निरीक्ष्य नहुषात्मजम् । कोऽन्वयं कस्य वा राज्ञः कथं वा स्वर्गमागतः ।।

vicāraśca samutpanno nirīkṣya nahuṣātmajam | ko'nvayaṃ kasya vā rājñaḥ kathaṃ vā svargamāgataḥ ||

Verse 19

कर्मणा केनसिद्धोऽयं क्व वाऽनेन तपश्चितम्। कथं वा ज्ञायते स्वर्गे केन वा ज्ञायतेऽप्युत ।।

karmaṇā kenasiddho'yaṃ kva vā'nena tapaścitam| kathaṃ vā jñāyate svarge kena vā jñāyate'pyuta ||

Verse 20

एवं विचास्यन्तस्ते राजानं स्वर्गवासिनः । दृष्ट्वा पप्रच्छुरन्योन्यं ययातिं नृपतिं प्रति ।।

evaṃ vicāsyantaste rājānaṃ svargavāsinaḥ | dṛṣṭvā papracchuranyonyaṃ yayātiṃ nṛpatiṃ prati ||

Verse 21

विमानपालाः शतशः स्वर्गद्वाराभिरक्षिणः । पृष्टा आसनपालाश्च न जानीमेत्यथाऽब्रुवन् ।।

vimānapālāḥ śataśaḥ svargadvārābhirakṣiṇaḥ | pṛṣṭā āsanapālāśca na jānīmetyathā'bruvan ||

Verse 22

सर्वे ते ह्यावृतज्ञाना नाभ्यजानन्त तं नृपम् । स मुहूर्तादथ नृपो हतौजाश्चाभवत्तदा ।।

sarve te hyāvṛtajñānā nābhyajānanta taṃ nṛpam | sa muhūrtādatha nṛpo hataujāścābhavattadā ||