Adhyaya 121

Verse 1

ययातिंप्रति इन्द्रदूतेन पतेत्युक्तिः ।। 1 ।। ययातेः सत्सु पतेयमिति स्वप्रार्थितेन्द्रवरेण नैमिषे यजतां स्वदौहित्राणां मध्ये भुवंप्रति पतनम् ।। 2 ।। ययातिना तैः प्रदित्सितसुकृतफलप्रतिग्रहानभिरोचनम् ।। 3 ।। तत्रागतया माधव्या तेषां तद्दौहित्रमामभिधाय ययातये तेभ्यः सुकृतफलप्रदापनपूर्वकं स्वसुकृतफलार्धदानम् ।। 4 ।। गालवेन स्वतपोष्टमांशफलदानम् ।। 5 ।। नारद उवाच। अथ प्रचलितः स्थानादासनाच्च परिच्युतः। कम्पितेनेव मनसा धर्षितः शेकवाह्निना ।।

yayātiṃprati indradūtena patetyuktiḥ || 1 || yayāteḥ satsu pateyamiti svaprārthitendravareṇa naimiṣe yajatāṃ svadauhitrāṇāṃ madhye bhuvaṃprati patanam || 2 || yayātinā taiḥ praditsitasukṛtaphalapratigrahānabhirocanam || 3 || tatrāgatayā mādhavyā teṣāṃ taddauhitramāmabhidhāya yayātaye tebhyaḥ sukṛtaphalapradāpanapūrvakaṃ svasukṛtaphalārdhadānam || 4 || gālavena svatapoṣṭamāṃśaphaladānam || 5 || nārada uvāca| atha pracalitaḥ sthānādāsanācca paricyutaḥ| kampiteneva manasā dharṣitaḥ śekavāhninā ||

Verse 2

म्लानस्रग्भ्रष्टविज्ञानः प्रभ्रष्टमुकुटाङ्गदः । विघूर्णन्स्रस्तसर्वाङ्गः प्रभ्रष्टाभरणाम्बरः ।।

mlānasragbhraṣṭavijñānaḥ prabhraṣṭamukuṭāṅgadaḥ | vighūrṇansrastasarvāṅgaḥ prabhraṣṭābharaṇāmbaraḥ ||

Verse 3

अदृश्यमानस्तान्पश्यन्नपश्यंश्च पुनः पुनः । शून्यः शून्येन मनसा प्रपतिष्यन्महीतलम् ।।

adṛśyamānastānpaśyannapaśyaṃśca punaḥ punaḥ | śūnyaḥ śūnyena manasā prapatiṣyanmahītalam ||

Verse 4

किं मया मनसा ध्यातमशुभं धर्मदूषणम् । येनाहं चलितः स्थानादिति राजा व्यचिन्तयत् ।।

kiṃ mayā manasā dhyātamaśubhaṃ dharmadūṣaṇam | yenāhaṃ calitaḥ sthānāditi rājā vyacintayat ||

Verse 5

ते तु तत्रैव राजानः सिद्धाश्चाप्सरसस्तथा । अपश्यन्त निरालम्बं तं ययातिं परिच्युतम् ।।

te tu tatraiva rājānaḥ siddhāścāpsarasastathā | apaśyanta nirālambaṃ taṃ yayātiṃ paricyutam ||

Verse 6

अथैत्य पुरुषः कश्चित्क्षीणपुण्यनिपातकः । ययातिमब्रवीद्राजन्द्रेवराजस्य शासनात् ।।

athaitya puruṣaḥ kaścitkṣīṇapuṇyanipātakaḥ | yayātimabravīdrājandrevarājasya śāsanāt ||

Verse 7

अतीव मदमत्तस्त्वं न कंचिन्नावमन्यसे । मानेन भ्रष्टः स्वर्गस्ते नार्हस्त्वं पार्थिवात्मज ।।

atīva madamattastvaṃ na kaṃcinnāvamanyase | mānena bhraṣṭaḥ svargaste nārhastvaṃ pārthivātmaja ||

Verse 8

न च प्रज्ञायसे गच्छ पतस्वेति तमब्रवीत् । पतेयं सत्स्विति वचस्त्रिरुत्त्का नहुषात्मजः ।।

na ca prajñāyase gaccha patasveti tamabravīt | pateyaṃ satsviti vacastriruttkā nahuṣātmajaḥ ||

Verse 9

पतिष्यंन्तयामास गतिं गतिमतां वरः। एतस्मिन्नेव काले तु नैमिषे पार्थिवर्षभान् ।।

patiṣyaṃntayāmāsa gatiṃ gatimatāṃ varaḥ| etasminneva kāle tu naimiṣe pārthivarṣabhān ||

Verse 10

चतुरोऽपश्यत नृपस्तेषां मध्ये पपात ह । प्रतर्दनो वसुमनाः शिबिरौशीनरोऽष्टकः ।। ।। इति श्रीमन्महाभारते उद्योगपर्वणि भगवद्यानपर्वणि एकविंशत्यधिकशततमोऽध्यायः ।।

caturo'paśyata nṛpasteṣāṃ madhye papāta ha | pratardano vasumanāḥ śibirauśīnaro'ṣṭakaḥ || || iti śrīmanmahābhārate udyogaparvaṇi bhagavadyānaparvaṇi ekaviṃśatyadhikaśatatamo'dhyāyaḥ ||

Verse 11

वाजपेयेन यज्ञेन तर्पयन्ति सुरेश्वरम् । तेषामध्वरजं धूमं स्वर्गद्वारमुपस्थितम् ।।

vājapeyena yajñena tarpayanti sureśvaram | teṣāmadhvarajaṃ dhūmaṃ svargadvāramupasthitam ||

Verse 12

ययातिरुपजिघ्रन्वै निपपात महीं प्रति । भूमौ स्वर्गे च संबद्धां नदीं धूममयीमिव । गङ्गां गामिव गच्छन्तीमालम्ब्य जगतीपतिः ।।

yayātirupajighranvai nipapāta mahīṃ prati | bhūmau svarge ca saṃbaddhāṃ nadīṃ dhūmamayīmiva | gaṅgāṃ gāmiva gacchantīmālambya jagatīpatiḥ ||

Verse 13

श्रीमत्स्ववभृथाग्र्‌येषु चतुर्षु प्रतिबन्धुषु । मध्ये निपतितो राजा लोकपालोपमेषु सः ।। शिबिरौशीनर इत्येकः ।।

śrīmatsvavabhṛthāgr‌yeṣu caturṣu pratibandhuṣu | madhye nipatito rājā lokapālopameṣu saḥ || śibirauśīnara ityekaḥ ||

Verse 14

चतुर्षु हुतकल्पेषु राजसिंहमहाग्निषु । पपात मध्ये राजर्षिर्ययातिः पुण्यसङ्क्षये ।।

caturṣu hutakalpeṣu rājasiṃhamahāgniṣu | papāta madhye rājarṣiryayātiḥ puṇyasaṅkṣaye ||

Verse 15

तमाहुः पार्थिवाः सर्वे दीप्यमानमिव श्रिया । को भवान्कस्य वा बन्धुर्देशस्य नगरस्य वा ।। प्रतिबन्धुषु दौहित्ररूपेषु ।।

tamāhuḥ pārthivāḥ sarve dīpyamānamiva śriyā | ko bhavānkasya vā bandhurdeśasya nagarasya vā || pratibandhuṣu dauhitrarūpeṣu ||

Verse 16

यक्षो वाऽप्यथवा देवो गन्धर्वो राक्षसोऽपि वा । न हि मानुषरूपोसि कोवार्थः काङ्क्ष्यते त्वया ।।

yakṣo vā'pyathavā devo gandharvo rākṣaso'pi vā | na hi mānuṣarūposi kovārthaḥ kāṅkṣyate tvayā ||

Verse 17

ययातिरुवाच। ययातिरस्मि राजर्षिः क्षीणपुण्यश्च्युतो दिवः। पतेयं सत्स्विति ध्यायन्भवत्सु पतितस्ततः ।।

yayātiruvāca| yayātirasmi rājarṣiḥ kṣīṇapuṇyaścyuto divaḥ| pateyaṃ satsviti dhyāyanbhavatsu patitastataḥ ||

Verse 18

राजान ऊचुः । सत्यमेतद्भवतु ते काङ्क्षितं पुरुषर्षभ । सर्वेषां नः क्रतुफलं धर्मश्च प्रतिगृह्यताम् ।।

rājāna ūcuḥ | satyametadbhavatu te kāṅkṣitaṃ puruṣarṣabha | sarveṣāṃ naḥ kratuphalaṃ dharmaśca pratigṛhyatām ||

Verse 19

ययातिरुवाच। नाहं प्रतिग्रहधनो ब्राह्मणः क्षत्रियोऽह्यहम्। न च मे प्रवणा बुद्धिः परपुण्यविनाशने ।।

yayātiruvāca| nāhaṃ pratigrahadhano brāhmaṇaḥ kṣatriyo'hyaham| na ca me pravaṇā buddhiḥ parapuṇyavināśane ||

Verse 20

नारद उवाच। एतस्मिन्नेव काले तु मृगचर्याक्रमागताम्। माधवीं प्रेक्ष्य राजानस्तेऽभिवाद्येदमब्रुवन् ।।

nārada uvāca| etasminneva kāle tu mṛgacaryākramāgatām| mādhavīṃ prekṣya rājānaste'bhivādyedamabruvan ||

Verse 21

किमागमनकृत्यं ते किं कुर्मः शासनं तव। आज्ञाप्या हि वयं सर्वे तव पुत्रास्तपोधने ।।

kimāgamanakṛtyaṃ te kiṃ kurmaḥ śāsanaṃ tava| ājñāpyā hi vayaṃ sarve tava putrāstapodhane ||

Verse 22

नारद उवाच। तेषां तद्भाषितं श्रुत्वा माधवी परया मुदा। पितरं समुपागच्छद्ययातिं सा ववन्द च ।।

nārada uvāca| teṣāṃ tadbhāṣitaṃ śrutvā mādhavī parayā mudā| pitaraṃ samupāgacchadyayātiṃ sā vavanda ca ||

Verse 23

स्पृष्ट्वा मूर्धनि तान्पुत्रांस्तापसी वाक्यमब्रवीत् । दौहित्रास्तव राजेन्द्र मम पुत्रा न ते पराः ।।

spṛṣṭvā mūrdhani tānputrāṃstāpasī vākyamabravīt | dauhitrāstava rājendra mama putrā na te parāḥ ||

Verse 24

इमे त्वां तारयिष्यन्ति दिष्टमेतत्पुरातनम् । अहं ते दुहिता राजन्माधवी मृगचारिणी ।।

ime tvāṃ tārayiṣyanti diṣṭametatpurātanam | ahaṃ te duhitā rājanmādhavī mṛgacāriṇī ||

Verse 25

मयाऽप्युपचितो धर्मस्ततोऽर्धं प्रतिगृह्यताम् । यस्माद्राजन्नराः सर्वे अपत्यफलभागिनः ।।

mayā'pyupacito dharmastato'rdhaṃ pratigṛhyatām | yasmādrājannarāḥ sarve apatyaphalabhāginaḥ ||

Verse 26

तस्मादिच्छन्ति दौहित्रान्यथा त्वं वसुधाधिप । नारद उवाच। ततस्ते पार्थिवाः सर्वे शिरसा जननीं तदा ।।

tasmādicchanti dauhitrānyathā tvaṃ vasudhādhipa | nārada uvāca| tataste pārthivāḥ sarve śirasā jananīṃ tadā ||

Verse 27

अभिवाद्य नमस्कृत्य मातामहमथाब्रुवन् । उच्चैरनुपमैः स्निग्धैः स्वरैरापूर्य मेदिनीम् । मातामहं नृपतयस्तारयन्तो दिवश्च्युतम् ।

abhivādya namaskṛtya mātāmahamathābruvan | uccairanupamaiḥ snigdhaiḥ svarairāpūrya medinīm | mātāmahaṃ nṛpatayastārayanto divaścyutam |

Verse 28

राजान ऊचुः । राजधर्मगुणोपेताः सत्यधर्मगुणान्विताः। दौहित्रास्ते वयं राजन्दिवमारोह पार्थिव ।।

rājāna ūcuḥ | rājadharmaguṇopetāḥ satyadharmaguṇānvitāḥ| dauhitrāste vayaṃ rājandivamāroha pārthiva ||

Verse 29

नारद उवाच। अथाकस्मादुपगतो गालवोऽप्याह पार्थिवम् । तपसो मेऽष्टभागेन स्वर्गमारोहतां भवान् ।। बन्धुः पालयिता ।।

nārada uvāca| athākasmādupagato gālavo'pyāha pārthivam | tapaso me'ṣṭabhāgena svargamārohatāṃ bhavān || bandhuḥ pālayitā ||