Adhyaya 114

Verse 1

गालवानुगतेन गरुडेन ययातिंगत्वा गालववृत्तान्तकथनपूर्वकं धनयाचनम् ।। 1 ।। नारद उवाच। अथाह गालवं दीनं सुपर्णः पततां वरः। निर्मितं वह्निना भूमौ वायुना शोधितं तथा। यस्माद्धिरण्मयं सर्वं हिरण्यं तेन चोच्यते ।। ।। इति श्रीमन्महाभारते उद्योगपर्वणि भगवद्यानपर्वणि चतुर्दशाधिकशततमोऽध्यायः ।।

gālavānugatena garuḍena yayātiṃgatvā gālavavṛttāntakathanapūrvakaṃ dhanayācanam || 1 || nārada uvāca| athāha gālavaṃ dīnaṃ suparṇaḥ patatāṃ varaḥ| nirmitaṃ vahninā bhūmau vāyunā śodhitaṃ tathā| yasmāddhiraṇmayaṃ sarvaṃ hiraṇyaṃ tena cocyate || || iti śrīmanmahābhārate udyogaparvaṇi bhagavadyānaparvaṇi caturdaśādhikaśatatamo'dhyāyaḥ ||

Verse 2

धत्ते धारयते चेदमतस्मात्कारणाद्धनम् । तदेतत्रिषु लोकेषु धनं तिष्ठति शाश्वतम् ।। हिर्वह्निः वह्निशब्दघटकवर्णलोपादिना हिशब्दस्य निष्पन्नत्वात्। एवं रमणीयशब्दनिष्पन्नरणशब्दवाच्यो वायुः क्रमेण ताभ्यां जातत्वाच्छोधितत्वाच्च हिरण्यमित्युच्यते। यस्माच्च सर्वं जगत् हिरण्मयं हिरण्यप्रधानकं तेन च हिरण्यमित्युच्यत इत्यर्थः । हिरण्यस्य हितत्वाद्रमणीयत्वाच्च जगत्पतिप्राधान्यम् ।।

dhatte dhārayate cedamatasmātkāraṇāddhanam | tadetatriṣu lokeṣu dhanaṃ tiṣṭhati śāśvatam || hirvahniḥ vahniśabdaghaṭakavarṇalopādinā hiśabdasya niṣpannatvāt| evaṃ ramaṇīyaśabdaniṣpannaraṇaśabdavācyo vāyuḥ krameṇa tābhyāṃ jātatvācchodhitatvācca hiraṇyamityucyate| yasmācca sarvaṃ jagat hiraṇmayaṃ hiraṇyapradhānakaṃ tena ca hiraṇyamityucyata ityarthaḥ | hiraṇyasya hitatvādramaṇīyatvācca jagatpatiprādhānyam ||

Verse 3

नित्यं प्रोष्ठपदाभ्यां च शुक्रे धनपतौ तथा। मनुष्येभ्यः समादत्ते शुक्रश्चित्तार्जितं धनम् ।। धत्ते पुष्णाति। धारयते जीवयति ।।

nityaṃ proṣṭhapadābhyāṃ ca śukre dhanapatau tathā| manuṣyebhyaḥ samādatte śukraścittārjitaṃ dhanam || dhatte puṣṇāti| dhārayate jīvayati ||

Verse 4

अजैकपादहिर्बुध्न्यौ रक्ष्येते धनदेन च। एवं न शक्यते लब्धुमलब्धव्यं द्विजर्षभ । ऋते च धनमश्वानां नावाप्तिर्विद्यते तव ।।

ajaikapādahirbudhnyau rakṣyete dhanadena ca| evaṃ na śakyate labdhumalabdhavyaṃ dvijarṣabha | ṛte ca dhanamaśvānāṃ nāvāptirvidyate tava ||

Verse 5

स त्वं याचात्र राजानं कंचिद्राजर्षिवंशजम् । अपीड्य राजा पौरान्हि यो नौ कुर्यात्कृतार्थिनौ ।। प्रोष्टपदाभ्याम्। तस्मिन्नक्षत्रद्वये शुक्रे शुक्रवासरे तद्योगे सति धनपतौ कुबेरस्य वृद्ध्यर्थम् ।।

sa tvaṃ yācātra rājānaṃ kaṃcidrājarṣivaṃśajam | apīḍya rājā paurānhi yo nau kuryātkṛtārthinau || proṣṭapadābhyām| tasminnakṣatradvaye śukre śukravāsare tadyoge sati dhanapatau kuberasya vṛddhyartham ||

Verse 6

अस्ति सोमान्ववाये मे जातः कश्चिन्नृपः सखा । अभिगच्छावहे तं वै तस्यास्ति विभवो भुवि ।।

asti somānvavāye me jātaḥ kaścinnṛpaḥ sakhā | abhigacchāvahe taṃ vai tasyāsti vibhavo bhuvi ||

Verse 7

ययातिर्नाम राजर्षिर्नोहुषः सत्यविक्रमः । स दास्यति मया चोक्तो भवता चार्थितः स्वयम् ।।

yayātirnāma rājarṣirnohuṣaḥ satyavikramaḥ | sa dāsyati mayā cokto bhavatā cārthitaḥ svayam ||

Verse 8

विभवश्चास्य सुमहानासीद्धनपतेरिव । एवं गुरुधनं विद्वन्दानेनैव विशोधय ।। याच याचस्व ।।

vibhavaścāsya sumahānāsīddhanapateriva | evaṃ gurudhanaṃ vidvandānenaiva viśodhaya || yāca yācasva ||

Verse 9

तथा तौ कथयन्तौ च चिन्तयन्तौ च यत्क्षमम्। प्रतिष्ठाने नरपतिं ययातिं प्रत्युपस्थितौ ।।

tathā tau kathayantau ca cintayantau ca yatkṣamam| pratiṣṭhāne narapatiṃ yayātiṃ pratyupasthitau ||

Verse 10

प्रतिगृह्य च सत्कारैरर्घ्यपाद्यादिकं वरम् । पृष्टश्चागमने हेतुमुवाच विनतासुतः ।।

pratigṛhya ca satkārairarghyapādyādikaṃ varam | pṛṣṭaścāgamane hetumuvāca vinatāsutaḥ ||

Verse 11

अयं मे नाहुष सखा गालवस्तपसो निधिः । विश्वामित्रस्य शिष्योऽभूद्वर्षाण्ययुतशो नृप ।।

ayaṃ me nāhuṣa sakhā gālavastapaso nidhiḥ | viśvāmitrasya śiṣyo'bhūdvarṣāṇyayutaśo nṛpa ||

Verse 12

सोऽयं तेनाभ्यनुज्ञात उपकारेप्सया द्विजः। तमाह भगवान्किं ते ददानि गुरुदक्षिणाम् ।।

so'yaṃ tenābhyanujñāta upakārepsayā dvijaḥ| tamāha bhagavānkiṃ te dadāni gurudakṣiṇām ||

Verse 13

असकृत्तेन चोक्तेन किंचिदागतमन्युना । अयमुक्तः प्रयच्छेति जानता विभवं लघु ।।

asakṛttena coktena kiṃcidāgatamanyunā | ayamuktaḥ prayaccheti jānatā vibhavaṃ laghu ||

Verse 14

एकतःश्यामकर्णानां शुभ्राणां शुद्धजन्मनाम् । अष्टौ शतानि मे देहि हयानां चन्द्रवर्चसाम् ।।

ekataḥśyāmakarṇānāṃ śubhrāṇāṃ śuddhajanmanām | aṣṭau śatāni me dehi hayānāṃ candravarcasām ||

Verse 15

गुर्वर्थो दीयतामेव यदि गालव मन्यसे । इत्येवमाह सक्रोधो विश्वामित्रस्तपोधनः ।।

gurvartho dīyatāmeva yadi gālava manyase | ityevamāha sakrodho viśvāmitrastapodhanaḥ ||

Verse 16

सोऽयं शोकेन महता तप्यमानो द्विजर्षभः । अशक्तः प्रतिकर्तुं तद्भवन्तं शरणं गतः ।।

so'yaṃ śokena mahatā tapyamāno dvijarṣabhaḥ | aśaktaḥ pratikartuṃ tadbhavantaṃ śaraṇaṃ gataḥ ||

Verse 17

प्रतिगृह्य नरव्याघ्र त्वत्तो भिक्षां गतव्यथः । कृत्वाऽऽपवर्गं गुरवे चरिष्यति महत्तपः ।।

pratigṛhya naravyāghra tvatto bhikṣāṃ gatavyathaḥ | kṛtvā''pavargaṃ gurave cariṣyati mahattapaḥ ||

Verse 18

तपसः संविभागेन भवन्तमपि योक्ष्यते। स्वेन राजर्षितपसा पूर्णं त्वां पूरयिष्यति ।।

tapasaḥ saṃvibhāgena bhavantamapi yokṣyate| svena rājarṣitapasā pūrṇaṃ tvāṃ pūrayiṣyati ||

Verse 19

यावन्ति रोमाणि हये भवन्तीह नरेश्वर । तावन्तो वाजिनो लोकान्प्राप्नुवन्ति महीपते ।।

yāvanti romāṇi haye bhavantīha nareśvara | tāvanto vājino lokānprāpnuvanti mahīpate ||

Verse 20

पात्रं प्रतिग्रहस्यायं दातुं पात्रं तथा भवान् । शङ्खे क्षीरमिवासक्तं भवत्वेतत्तथोपमम् ।।

pātraṃ pratigrahasyāyaṃ dātuṃ pātraṃ tathā bhavān | śaṅkhe kṣīramivāsaktaṃ bhavatvetattathopamam ||