Adhyaya 113

Verse 1

ऋषभगिरिश्रृङ्गमुपगतयोः गरुडगालवयोः तत्र शाण्डिलीनामकब्राह्मणीदर्शनम् ।। 1 ।। तद्दत्तान्नमुपभुज्य विश्रमाय तत्र शयनम् ।। 2 ।। सुप्तोत्थितं शिथिलपक्षबन्धं तार्क्ष्यमभिवीक्ष्य गालवेन तंप्रति तत्कारणप्रश्नः ।। 3 ।। सुपर्णेन ब्राह्मण्याः विष्णावाद्यन्यतमसमीपप्रापणानुचिन्तनस्य स्वानर्थप्राप्तिकारणत्वकथनपूर्वकं तांप्रति क्षमापनम् ।। 4 ।। तत्प्रसादाधिगतपक्षबलेन सुपर्णेन सह गच्छतो गालवस्य मध्येमार्गं यदृच्छोपागतेन विश्वामित्रेण पुनरश्वानयनचोदनम् ।। 5 ।। नारद उवाच। ऋषभस्य ततः शृङ्गं निपत्य द्विजपक्षिणौ। शाण्डिलीं ब्राह्मणीं तत्र ददृशो तपोन्विताम् ।।

ṛṣabhagiriśrṛṅgamupagatayoḥ garuḍagālavayoḥ tatra śāṇḍilīnāmakabrāhmaṇīdarśanam || 1 || taddattānnamupabhujya viśramāya tatra śayanam || 2 || suptotthitaṃ śithilapakṣabandhaṃ tārkṣyamabhivīkṣya gālavena taṃprati tatkāraṇapraśnaḥ || 3 || suparṇena brāhmaṇyāḥ viṣṇāvādyanyatamasamīpaprāpaṇānucintanasya svānarthaprāptikāraṇatvakathanapūrvakaṃ tāṃprati kṣamāpanam || 4 || tatprasādādhigatapakṣabalena suparṇena saha gacchato gālavasya madhyemārgaṃ yadṛcchopāgatena viśvāmitreṇa punaraśvānayanacodanam || 5 || nārada uvāca| ṛṣabhasya tataḥ śṛṅgaṃ nipatya dvijapakṣiṇau| śāṇḍilīṃ brāhmaṇīṃ tatra dadṛśo taponvitām ||

Verse 2

अभिवाद्य सुपर्णस्तु गालवश्चाभिपूज्य ताम्। तया च स्वागतेनोक्तौ विष्टरे सन्निषीदतुः ।।

abhivādya suparṇastu gālavaścābhipūjya tām| tayā ca svāgatenoktau viṣṭare sanniṣīdatuḥ ||

Verse 3

सिद्धमन्नं तया दत्तं बलिमन्त्रोपबृंहितम् । भुक्त्वा तृप्तावुभौ भूमौ सुप्तौ तावनुमोहितौ ।।

siddhamannaṃ tayā dattaṃ balimantropabṛṃhitam | bhuktvā tṛptāvubhau bhūmau suptau tāvanumohitau ||

Verse 4

मुहूर्तात्प्रतिबुद्धस्तु सुपर्णो गमनेप्सया । तां दृष्ट्वा चारुसर्वाङ्गी तापसीं ब्रह्मचारिणीम् ।।

muhūrtātpratibuddhastu suparṇo gamanepsayā | tāṃ dṛṣṭvā cārusarvāṅgī tāpasīṃ brahmacāriṇīm ||

Verse 5

ग्रहीतुं हि मनश्चक्रे रूपात्साक्षादिव श्रियम् । अथ भ्रष्टतनूजाङ्गमात्मानं ददृशे खगः ।। ।। इति श्रीमन्महाभारते उद्योगपर्वणि भगवद्यानपर्वणि त्रयोदशाधिकशततमोऽध्यायः ।।

grahītuṃ hi manaścakre rūpātsākṣādiva śriyam | atha bhraṣṭatanūjāṅgamātmānaṃ dadṛśe khagaḥ || || iti śrīmanmahābhārate udyogaparvaṇi bhagavadyānaparvaṇi trayodaśādhikaśatatamo'dhyāyaḥ ||

Verse 6

मांसपिण्डोपमोऽभूत्स मुखपादान्वितः खगः। गालवस्तं तथा दृष्ट्वा विमनाः पर्यपृच्छत ।।

māṃsapiṇḍopamo'bhūtsa mukhapādānvitaḥ khagaḥ| gālavastaṃ tathā dṛṣṭvā vimanāḥ paryapṛcchata ||

Verse 7

किमिदं भवता प्राप्तमिहागमनजं फलम्। वासोऽयमिह कालं तु कियन्तं नौ भविष्यति ।।

kimidaṃ bhavatā prāptamihāgamanajaṃ phalam| vāso'yamiha kālaṃ tu kiyantaṃ nau bhaviṣyati ||

Verse 8

किं नु ते मनसा ध्यातमशुभं धर्मदूषणम् । न ह्ययं भवतः स्वल्पो व्यभिचारो भविष्यति ।। भ्रष्टतनूजं छिन्नपक्षमङ्गं यस्य तं भ्रष्टतनूजाङ्गम् ।।

kiṃ nu te manasā dhyātamaśubhaṃ dharmadūṣaṇam | na hyayaṃ bhavataḥ svalpo vyabhicāro bhaviṣyati || bhraṣṭatanūjaṃ chinnapakṣamaṅgaṃ yasya taṃ bhraṣṭatanūjāṅgam ||

Verse 9

सुपर्णोऽथाब्रवीद्विप्रं प्रध्यातं वै मया द्विज । इमां सिद्धामितो नेतुं तत्र यत्र प्रजापतिः ।।

suparṇo'thābravīdvipraṃ pradhyātaṃ vai mayā dvija | imāṃ siddhāmito netuṃ tatra yatra prajāpatiḥ ||

Verse 10

यत्र देवो महादेवो यत्र विष्णुः सनातनः । यत्र धर्मश्च यज्ञश्च तत्रेयं निवसेदिति ।।

yatra devo mahādevo yatra viṣṇuḥ sanātanaḥ | yatra dharmaśca yajñaśca tatreyaṃ nivasediti ||

Verse 11

सोऽहं भगवतीं याचे प्रणतः प्रियकाम्यया। मयैतन्नाम प्रध्यातं मनसा शोचसा किल ।। व्यभिचारो धर्मातिक्रमः ।।

so'haṃ bhagavatīṃ yāce praṇataḥ priyakāmyayā| mayaitannāma pradhyātaṃ manasā śocasā kila || vyabhicāro dharmātikramaḥ ||

Verse 12

तदेवं बहुमानात्ते मयेहानीप्सितं कृतम् । सुकृतं दुष्कृतं वा त्वं माहात्म्यात्क्षन्तुमर्हसि ।।

tadevaṃ bahumānātte mayehānīpsitaṃ kṛtam | sukṛtaṃ duṣkṛtaṃ vā tvaṃ māhātmyātkṣantumarhasi ||

Verse 13

सा तौ तदाऽब्रवीत्तुष्टा पतगेन्द्रद्विजर्षभौ। न भेतव्यं सुपर्णोऽसि सुपर्ण त्यज संभ्रमम् ।।

sā tau tadā'bravīttuṣṭā patagendradvijarṣabhau| na bhetavyaṃ suparṇo'si suparṇa tyaja saṃbhramam ||

Verse 14

निन्दितास्मि त्वया वत्स न च निन्दां क्षमाम्यहम् । लोकेभ्यः सपदि भ्रश्येद्यो मां निन्देत पापकृत् ।।

ninditāsmi tvayā vatsa na ca nindāṃ kṣamāmyaham | lokebhyaḥ sapadi bhraśyedyo māṃ nindeta pāpakṛt ||

Verse 15

हीनयाऽलक्षणैः सर्वैस्तथाऽनिन्दितया मया। आचारं प्रतिगृह्णन्त्या सिद्धिः प्राप्तेयमुत्तमा ।।

hīnayā'lakṣaṇaiḥ sarvaistathā'ninditayā mayā| ācāraṃ pratigṛhṇantyā siddhiḥ prāpteyamuttamā ||

Verse 16

आचारः फलते धर्ममाचारः फलते धनम् । आचाराच्छ्रियमाप्नोति आचारो हन्त्यलक्षणम् ।।

ācāraḥ phalate dharmamācāraḥ phalate dhanam | ācārācchriyamāpnoti ācāro hantyalakṣaṇam ||

Verse 17

तदायुष्मन्खगपते यथेष्टं गम्यतामितः । न च ते गर्हणीयाऽहं गर्हितव्याः स्त्रियः क्वचित् ।।

tadāyuṣmankhagapate yatheṣṭaṃ gamyatāmitaḥ | na ca te garhaṇīyā'haṃ garhitavyāḥ striyaḥ kvacit ||

Verse 18

यदि त्वमात्मनो ह्यर्थे मां चैवादातुमिच्छसि। तदेव नष्टदेहस्तु स्या वै त्वं पन्नगाशन ।।

yadi tvamātmano hyarthe māṃ caivādātumicchasi| tadeva naṣṭadehastu syā vai tvaṃ pannagāśana ||

Verse 19

तस्यैव हि प्रसादेन देवदेवस्य चिन्तनात् । त्वं तु साङ्गस्तु सञ्जातः पुनरेव भविष्यसि ।।

tasyaiva hi prasādena devadevasya cintanāt | tvaṃ tu sāṅgastu sañjātaḥ punareva bhaviṣyasi ||

Verse 20

भवितासि यथापूर्वं बलवीर्यसमन्वितः । नारद उवाच। बभूवतुस्ततस्तस्य पक्षौ द्रविणवत्तरौ ।। शोचता कथमियमत्र वसतीति ।।

bhavitāsi yathāpūrvaṃ balavīryasamanvitaḥ | nārada uvāca| babhūvatustatastasya pakṣau draviṇavattarau || śocatā kathamiyamatra vasatīti ||

Verse 21

अनुज्ञातस्तु शाण्डिल्या यथागतमुपागमत् । नैव चासादयामास तथारूपांस्तुरङ्गमान् ।।

anujñātastu śāṇḍilyā yathāgatamupāgamat | naiva cāsādayāmāsa tathārūpāṃsturaṅgamān ||

Verse 22

विश्वामित्रोऽथ तं दृष्ट्वा गालवं चाध्वनि स्थितः । उवाच वदतां श्रेष्ठो वैनतेयस्य सन्निधौ ।।

viśvāmitro'tha taṃ dṛṣṭvā gālavaṃ cādhvani sthitaḥ | uvāca vadatāṃ śreṣṭho vainateyasya sannidhau ||

Verse 23

यस्त्वया स्वयमेवार्थः प्रतिज्ञातो मम द्विज। तस्य कालोऽपवर्गस्य यथा वा मन्यते भवान् ।। द्रविणवत्तरौ बलवत्तरौ ।।

yastvayā svayamevārthaḥ pratijñāto mama dvija| tasya kālo'pavargasya yathā vā manyate bhavān || draviṇavattarau balavattarau ||

Verse 24

प्रतीक्षिष्याम्यहं कालमेतावन्तं तथा परम् । यथासंसिध्यते विप्र स मार्गस्तु निशाम्यताम् ।। अपवर्गस्य फलप्राप्तेः ।।

pratīkṣiṣyāmyahaṃ kālametāvantaṃ tathā param | yathāsaṃsidhyate vipra sa mārgastu niśāmyatām || apavargasya phalaprāpteḥ ||

Verse 25

सुपर्णोऽथाब्रवीद्दीनं गालवं भृशदुःखितम् । प्रत्यक्षं खल्विदानीं मे विश्वामित्रो यदुक्तवान् ।।

suparṇo'thābravīddīnaṃ gālavaṃ bhṛśaduḥkhitam | pratyakṣaṃ khalvidānīṃ me viśvāmitro yaduktavān ||

Verse 26

तदागच्छ द्विजश्रेष्ठ मन्त्रयिष्याव गालव । नादत्त्वा गुरवे शक्यं कृत्स्नमर्थं त्वयाऽऽसितुम् ।।

tadāgaccha dvijaśreṣṭha mantrayiṣyāva gālava | nādattvā gurave śakyaṃ kṛtsnamarthaṃ tvayā''situm ||