Adhyaya 111

Verse 1

गरुडेन गालवंप्रति उत्तरदिगनुवर्णनपूर्वकं अभिमतदिगभिगमनाय स्वपृष्ठाधिरोहणविधानम् ।। 1 ।। सपर्ण उवाच। यस्मादुत्तार्यते पापाद्यस्मान्निश्रेयसोऽश्रुते । अस्मादुत्तारणबलादुत्तरेत्युच्यते द्विज ।। 1 ।। ।। इति श्रीमन्महाभारते उद्योगपर्वणि भगवद्यानपर्वणि एकादशाधिकशततमोऽध्यायः ।।

garuḍena gālavaṃprati uttaradiganuvarṇanapūrvakaṃ abhimatadigabhigamanāya svapṛṣṭhādhirohaṇavidhānam || 1 || saparṇa uvāca| yasmāduttāryate pāpādyasmānniśreyaso'śrute | asmāduttāraṇabalāduttaretyucyate dvija || 1 || || iti śrīmanmahābhārate udyogaparvaṇi bhagavadyānaparvaṇi ekādaśādhikaśatatamo'dhyāyaḥ ||

Verse 2

उत्तरस्य हिरण्यस्य परिवापस्य गालव । मार्गः पश्चिमपूर्वाभ्यां दिग्भ्यां वै मध्यमः स्मृतः ।। यस्मादिति। उत्तरेण पथा गतानां हि पापनाशः स्वर्गप्राप्तेश्च भवतीति योगाद्दुत्तरा उत्कृष्टतरा इयं दिगित्यर्थः ।।

uttarasya hiraṇyasya parivāpasya gālava | mārgaḥ paścimapūrvābhyāṃ digbhyāṃ vai madhyamaḥ smṛtaḥ || yasmāditi| uttareṇa pathā gatānāṃ hi pāpanāśaḥ svargaprāpteśca bhavatīti yogādduttarā utkṛṣṭatarā iyaṃ digityarthaḥ ||

Verse 3

अस्यां दिशि वरिष्ठायामुत्तरायां द्विजर्षभ । नासौम्यो नाविधेयात्मा नाधर्मो वसते जनः ।। परिवापस्य स्थानस्य। दिग्न्भ्यामुपलक्षितः ।।

asyāṃ diśi variṣṭhāyāmuttarāyāṃ dvijarṣabha | nāsaumyo nāvidheyātmā nādharmo vasate janaḥ || parivāpasya sthānasya| dignbhyāmupalakṣitaḥ ||

Verse 4

अत्र नारायणः कृष्णो जिष्णुश्चैव नरोत्तमः । बदर्यामाश्रमपदे तथा ब्रह्मा च शाश्वतः ।।

atra nārāyaṇaḥ kṛṣṇo jiṣṇuścaiva narottamaḥ | badaryāmāśramapade tathā brahmā ca śāśvataḥ ||

Verse 5

अत्र वै हिमवत्पृष्ठे नित्यमास्ते महेश्वरः। प्रकृत्या पुरुषः सार्धं युगान्ताग्निसमप्रभः ।। अविधेयात्मा अजितचित्तः ।।

atra vai himavatpṛṣṭhe nityamāste maheśvaraḥ| prakṛtyā puruṣaḥ sārdhaṃ yugāntāgnisamaprabhaḥ || avidheyātmā ajitacittaḥ ||

Verse 6

न स दृश्यो मुनिगणैस्तथा देवैः सवासवैः । गन्धर्वयक्षसिद्धैर्वा नरनारायणादृते ।।

na sa dṛśyo munigaṇaistathā devaiḥ savāsavaiḥ | gandharvayakṣasiddhairvā naranārāyaṇādṛte ||

Verse 7

अत्र विष्णुः सहस्राक्षः सहस्रचरणोऽव्ययः । सहस्रशिरसः श्रीमानेकः पश्यति मायया।। प्रकृत्या पुरुषस्सार्धं इत्यारभ्य एकः पश्यति मायया इति पर्यन्तिं सार्धश्लोकद्वयं दाक्षिणात्येषु बहुषु कोशेषु न दृश्यते । झo पुस्तक एव वर्तते । प्रकृत्या उभया ।।

atra viṣṇuḥ sahasrākṣaḥ sahasracaraṇo'vyayaḥ | sahasraśirasaḥ śrīmānekaḥ paśyati māyayā|| prakṛtyā puruṣassārdhaṃ ityārabhya ekaḥ paśyati māyayā iti paryantiṃ sārdhaślokadvayaṃ dākṣiṇātyeṣu bahuṣu kośeṣu na dṛśyate | jhao pustaka eva vartate | prakṛtyā ubhayā ||

Verse 8

अत्र राज्येन विप्राणां चन्द्रमाश्चाभ्यषिच्यत । अत्र गङ्गां महादेवः पतन्तीं गगनाच्च्युताम् ।।

atra rājyena viprāṇāṃ candramāścābhyaṣicyata | atra gaṅgāṃ mahādevaḥ patantīṃ gaganāccyutām ||

Verse 9

प्रतिगृह्य ददौ लोके मानुषे ब्रह्मवित्तम । अत्र देव्या तपस्तप्तं महेश्वरपरीप्सया ।।

pratigṛhya dadau loke mānuṣe brahmavittama | atra devyā tapastaptaṃ maheśvaraparīpsayā ||

Verse 10

अत्र कामश्च रोषश्च शैलश्चोमा च संबभुः । अत्र राक्षसयक्षाणां गन्धर्वाणां च गालव ।।

atra kāmaśca roṣaśca śailaścomā ca saṃbabhuḥ | atra rākṣasayakṣāṇāṃ gandharvāṇāṃ ca gālava ||

Verse 11

आधिपत्येन कैलासे धनदोऽप्यभिषेचितः। अत्र चैत्ररथं रम्यमत्र वैखानसाश्रमः ।।

ādhipatyena kailāse dhanado'pyabhiṣecitaḥ| atra caitrarathaṃ ramyamatra vaikhānasāśramaḥ ||

Verse 12

अत्र मन्दाकिनी चैव मन्दरश्च द्विजर्षभ । अत्र सौगन्धिकवनं नैर्ऋतैरभिरक्ष्यते।।

atra mandākinī caiva mandaraśca dvijarṣabha | atra saugandhikavanaṃ nairṛtairabhirakṣyate||

Verse 13

शाद्वलं कदलीस्कन्धमत्र सन्तानका नगाः। अत्र संयमनित्यानां सिद्धानां स्वैरचारिणाम् ।।

śādvalaṃ kadalīskandhamatra santānakā nagāḥ| atra saṃyamanityānāṃ siddhānāṃ svairacāriṇām ||

Verse 14

विमानान्युनुरूपाणि कामभोग्यानि गालव । अत्र ते ऋषयः सप्त देवी चारुन्धती तथा ।।

vimānānyunurūpāṇi kāmabhogyāni gālava | atra te ṛṣayaḥ sapta devī cārundhatī tathā ||

Verse 15

अत्र तिष्ठति वै रात्रिन्दिवाप्यत्रावतिष्ठते। अत्र यज्ञं समासाद्य ध्रुवं स्थाता पितामहः ।।

atra tiṣṭhati vai rātrindivāpyatrāvatiṣṭhate| atra yajñaṃ samāsādya dhruvaṃ sthātā pitāmahaḥ ||

Verse 16

ज्योतींषि चन्द्रसूर्यौ च परिवर्तन्ति नित्यशः । अत्र गङ्गामहाद्वारं रक्षन्ति द्विजसत्तम ।।

jyotīṃṣi candrasūryau ca parivartanti nityaśaḥ | atra gaṅgāmahādvāraṃ rakṣanti dvijasattama ||

Verse 17

धामा नाम महात्मानो मुनयः सत्यवादिनः । न तेषां ज्ञायते मूर्तिर्नाकृतिर्न तपश्चितम् ।। सहस्रशिरस इत्यकारन्तः शब्दः ।।

dhāmā nāma mahātmāno munayaḥ satyavādinaḥ | na teṣāṃ jñāyate mūrtirnākṛtirna tapaścitam || sahasraśirasa ityakārantaḥ śabdaḥ ||

Verse 18

परिवर्तसहस्रामि कामभोज्याननि गालव । यथायथा प्रविशति तस्मात्परतरं नरः । मूर्तिः पिण्डः । आकृतिः संस्थानविशेषः ।।

parivartasahasrāmi kāmabhojyānani gālava | yathāyathā praviśati tasmātparataraṃ naraḥ | mūrtiḥ piṇḍaḥ | ākṛtiḥ saṃsthānaviśeṣaḥ ||

Verse 19

तथातथा द्विजश्रेष्ठ प्रविलीयति गालव । नैतत्केनचिदन्येन गतपूर्वं द्विजर्षभ ।। परिवर्तस्रहस्राणि चतुर्युगसहस्राणि । तस्मात् हिमस्थानात् ।।

tathātathā dvijaśreṣṭha pravilīyati gālava | naitatkenacidanyena gatapūrvaṃ dvijarṣabha || parivartasrahasrāṇi caturyugasahasrāṇi | tasmāt himasthānāt ||

Verse 20

ऋते नारायणं देवं नरं वा जिष्णुमव्ययम् । अत्र कैलासमित्युक्तं स्थानमैलविलस्य तत् ।। प्रविलीयति हिमेन नश्यति ।।

ṛte nārāyaṇaṃ devaṃ naraṃ vā jiṣṇumavyayam | atra kailāsamityuktaṃ sthānamailavilasya tat || pravilīyati himena naśyati ||

Verse 21

अत्र विद्युत्प्रभा नाम जझिरेऽप्सरसो दश। अत्र विष्णुपदं नाम क्रमता विष्णुना कृतम् ।।

atra vidyutprabhā nāma jajhire'psaraso daśa| atra viṣṇupadaṃ nāma kramatā viṣṇunā kṛtam ||

Verse 22

त्रिलोकविक्रमे ब्रह्मन्नुत्तरां दिशमाश्रितम् । अत्र राज्ञा मरुतेन यज्ञेनेष्टं द्विजोत्तम।।

trilokavikrame brahmannuttarāṃ diśamāśritam | atra rājñā marutena yajñeneṣṭaṃ dvijottama||

Verse 23

उशीरबीजे विप्रर्षे यत्र जाम्बूनदं सरः। जीमूतस्यात्र विप्रर्षेरुपतस्थे महात्मनः ।। ऐलविलस्य कुबेरस्य ।।

uśīrabīje viprarṣe yatra jāmbūnadaṃ saraḥ| jīmūtasyātra viprarṣerupatasthe mahātmanaḥ || ailavilasya kuberasya ||

Verse 24

साक्षाद्धैमवतः पुण्यो विमलः कनकाकरः । ब्राह्मणेषु च यत्कृत्स्नं स्वन्तं कृत्वा धनं महत् ।। उशीरबीजे स्थाने ।।

sākṣāddhaimavataḥ puṇyo vimalaḥ kanakākaraḥ | brāhmaṇeṣu ca yatkṛtsnaṃ svantaṃ kṛtvā dhanaṃ mahat || uśīrabīje sthāne ||

Verse 25

वव्रे धनं महर्षिः स जैमूतं तद्धनं ततः। अत्र नित्यं दिशांपालाः सायंप्रातर्द्विजर्षभ ।। कनकाकरः जीमूतस्य उप समीपे तस्थे प्रकाशं गतः। प्रकाशनस्थेयाख्ययोश्चेति तङ् ।।

vavre dhanaṃ maharṣiḥ sa jaimūtaṃ taddhanaṃ tataḥ| atra nityaṃ diśāṃpālāḥ sāyaṃprātardvijarṣabha || kanakākaraḥ jīmūtasya upa samīpe tasthe prakāśaṃ gataḥ| prakāśanastheyākhyayośceti taṅ ||

Verse 26

कस्य कार्यं किमिति वै परिक्रोशान्ति गालव । एवमेषा द्विजश्रेष्ठ गुणैरन्यैर्दिगुत्तरा ।। वव्रे ब्राह्मणेभ्यः । मन्नामकमेतदस्त्विति ।।

kasya kāryaṃ kimiti vai parikrośānti gālava | evameṣā dvijaśreṣṭha guṇairanyairdiguttarā || vavre brāhmaṇebhyaḥ | mannāmakametadastviti ||

Verse 27

उत्तरेति परिख्याता सर्वकर्मस्तु चोत्तरा । एता विस्तरशस्तात तव शङ्गीर्तिता दिशः ।।

uttareti parikhyātā sarvakarmastu cottarā | etā vistaraśastāta tava śaṅgīrtitā diśaḥ ||

Verse 28

चतस्रः क्रमयोगेन कामाशां गन्तुमिच्छसि। उद्यतोऽहं द्विजश्रेष्ठ तव दर्शयितुं दिशः। पृथिवीं चाखिलां ब्रह्मंस्तस्मादारोह मां द्विज ।।

catasraḥ kramayogena kāmāśāṃ gantumicchasi| udyato'haṃ dvijaśreṣṭha tava darśayituṃ diśaḥ| pṛthivīṃ cākhilāṃ brahmaṃstasmādāroha māṃ dvija ||