Adhyaya 110

Verse 1

गरुडेन गालवंप्रति पश्चिमदिग्गुणवर्णनम् ।। 1 ।। सुपर्ण उवाच। इयं दिग्दियिता राज्ञो वरुणस्य तु गोपतेः । सदा सलिलराजस्य प्रतिष्ठा चादिरेव च ।। ।। इति श्रीमन्महाभारते उद्योगपर्वणि भगवद्यानपर्वणि दशाधिकशततमोऽध्यायः ।।

garuḍena gālavaṃprati paścimadigguṇavarṇanam || 1 || suparṇa uvāca| iyaṃ digdiyitā rājño varuṇasya tu gopateḥ | sadā salilarājasya pratiṣṭhā cādireva ca || || iti śrīmanmahābhārate udyogaparvaṇi bhagavadyānaparvaṇi daśādhikaśatatamo'dhyāyaḥ ||

Verse 2

अत्र पश्चादहः सूर्यो विसर्जयति गाः स्वयम् । पश्चिमेत्यभिविख्याता दिगियं द्विजसत्तम ।। गोपतेः दिक्पालस्य ।।

atra paścādahaḥ sūryo visarjayati gāḥ svayam | paścimetyabhivikhyātā digiyaṃ dvijasattama || gopateḥ dikpālasya ||

Verse 3

यादसामत्र राज्येन सलिलस्य च गुप्तये । कश्यपो भगवान्देवो वरुणं स्माभ्यषेचयत् ।।

yādasāmatra rājyena salilasya ca guptaye | kaśyapo bhagavāndevo varuṇaṃ smābhyaṣecayat ||

Verse 4

अत्र पीत्वा समस्तान्वै वरुणस्य रसांस्तु षट् । जायते तरुणः सोमः शुक्लस्यादौ तमिस्रहा ।।

atra pītvā samastānvai varuṇasya rasāṃstu ṣaṭ | jāyate taruṇaḥ somaḥ śuklasyādau tamisrahā ||

Verse 5

अत्र पञ्चात्कृता दैत्या वायुना संयतास्तदा । निश्चसन्तो महावातैरर्दिताः सुषुपुर्द्विज ।। अह्रः पश्चाद्भागे गाः रश्मीन् विसर्जयति। अतएव पश्चिमा ।

atra pañcātkṛtā daityā vāyunā saṃyatāstadā | niścasanto mahāvātairarditāḥ suṣupurdvija || ahraḥ paścādbhāge gāḥ raśmīn visarjayati| ataeva paścimā |

Verse 6

अत्र सूर्यं प्रणयिनं प्रतिगृह्णाति पर्वतः । अस्तो नाम यतः सन्ध्या पश्चिमा प्रतिसर्यति ।।

atra sūryaṃ praṇayinaṃ pratigṛhṇāti parvataḥ | asto nāma yataḥ sandhyā paścimā pratisaryati ||

Verse 7

अतो रात्रिश्च निद्रा च निर्गता दिवसक्षये। जायते जीवलोकस्य हर्तुमर्धमिवायुषः ।।

ato rātriśca nidrā ca nirgatā divasakṣaye| jāyate jīvalokasya hartumardhamivāyuṣaḥ ||

Verse 8

अत्र देवीं दितिं सुप्तामात्मप्रसवधारिणीम् । विगर्भामकरोच्छक्रो यत्र जातो मरुद्गणः ।।

atra devīṃ ditiṃ suptāmātmaprasavadhāriṇīm | vigarbhāmakarocchakro yatra jāto marudgaṇaḥ ||

Verse 9

अत्र मूलं हिमवतो मन्दरं याति शाश्वतम् । अपि वर्षसहस्रेण न चास्यान्तोऽधिगम्यते ।। पश्चात्कृताः वेगेन पृष्ठतः कृताः ।।

atra mūlaṃ himavato mandaraṃ yāti śāśvatam | api varṣasahasreṇa na cāsyānto'dhigamyate || paścātkṛtāḥ vegena pṛṣṭhataḥ kṛtāḥ ||

Verse 10

अत्र काञ्चनशैलस्य काञ्चनाम्बुरुहस्य च। उदधेस्तीरमासाद्य सुरभिः क्षरते पयः ।। मन्दरं समुद्रे मग्नम्। एतेन हिमवन्मूलस्य समुद्रजलस्य चाप्रमेयत्वमुक्तम् ।।

atra kāñcanaśailasya kāñcanāmburuhasya ca| udadhestīramāsādya surabhiḥ kṣarate payaḥ || mandaraṃ samudre magnam| etena himavanmūlasya samudrajalasya cāprameyatvamuktam ||

Verse 11

अत्र मध्ये समुद्रस्य कबन्धः प्रतिदृश्यते। स्वर्भानोः सूर्यकल्पस्य सोमसूर्यौ जिघांसतः ।।

atra madhye samudrasya kabandhaḥ pratidṛśyate| svarbhānoḥ sūryakalpasya somasūryau jighāṃsataḥ ||

Verse 12

सुवर्णशिरसोऽप्यत्र हरिरोम्णः प्रगायतः । अदृश्यस्याप्रमेयस्य श्रूयते विपुलो ध्वनिः ।। काञ्चनमयानि अम्बुरुहाणि यत्र तस्य उदधेः समुद्रतुल्यस्य सरसः ।।

suvarṇaśiraso'pyatra hariromṇaḥ pragāyataḥ | adṛśyasyāprameyasya śrūyate vipulo dhvaniḥ || kāñcanamayāni amburuhāṇi yatra tasya udadheḥ samudratulyasya sarasaḥ ||

Verse 13

अत्र ध्वजवती नाम कुमारी हरिमेधसः। आकाशे तिष्ठतिष्ठेति तस्थौ सूर्यस्य शासनात् ।। सुवर्णशिरसो मुनेः। हरिरोम्णः अपलितस्य नित्यतरुणस्येत्यर्थः ।।

atra dhvajavatī nāma kumārī harimedhasaḥ| ākāśe tiṣṭhatiṣṭheti tasthau sūryasya śāsanāt || suvarṇaśiraso muneḥ| hariromṇaḥ apalitasya nityataruṇasyetyarthaḥ ||

Verse 14

अत्र वायुस्तथा वह्निरापः खं चापि गालव । आह्निकं चैव नैशं च दुःखं स्पर्शं विमुञ्चति ।। हरिमेधसो मुनेः कुमरी। तिष्ठतिष्ठति सूर्यस्य शासनात् ।।

atra vāyustathā vahnirāpaḥ khaṃ cāpi gālava | āhnikaṃ caiva naiśaṃ ca duḥkhaṃ sparśaṃ vimuñcati || harimedhaso muneḥ kumarī| tiṣṭhatiṣṭhati sūryasya śāsanāt ||

Verse 15

अतःप्रभृति सूर्यस्य तिर्यगावर्तते गतिः। अत्र ज्योतींषि सर्वाणि विशन्त्यादित्यमण्डलम् ।।

ataḥprabhṛti sūryasya tiryagāvartate gatiḥ| atra jyotīṃṣi sarvāṇi viśantyādityamaṇḍalam ||

Verse 16

अष्टाविंशतिरात्रं च क्रम्य सह भानुना। निष्पतन्ति पुनः सूर्यात्सोमसंयोगयोगतः ।। वाय्वादयोऽत्र दुःखदं शीतोष्णस्पर्शं विमुञ्चन्ति। सदा सुखसंस्पर्शा एवेत्यर्थः ।।

aṣṭāviṃśatirātraṃ ca kramya saha bhānunā| niṣpatanti punaḥ sūryātsomasaṃyogayogataḥ || vāyvādayo'tra duḥkhadaṃ śītoṣṇasparśaṃ vimuñcanti| sadā sukhasaṃsparśā evetyarthaḥ ||

Verse 17

अत्र नित्यं स्रवन्तीनां प्रभवः सागरोदयः । अत्र लोकत्रयस्यापस्तिष्ठन्ति वरुणालये ।। सोमसंयोगयोगतः सोमसंयोगसदृशाद्योगात् ।।

atra nityaṃ sravantīnāṃ prabhavaḥ sāgarodayaḥ | atra lokatrayasyāpastiṣṭhanti varuṇālaye || somasaṃyogayogataḥ somasaṃyogasadṛśādyogāt ||

Verse 18

अत्र पन्नगराजस्याप्यनन्तस्य निवेशनम् । अनादिनिधनस्यात्र विष्णोः स्थानमनुत्तमम् ।।

atra pannagarājasyāpyanantasya niveśanam | anādinidhanasyātra viṣṇoḥ sthānamanuttamam ||

Verse 19

अत्रानलसखस्यापि पवनस्य निवेशनम्। महर्षेः कश्यपस्यात्र मारीचस्य निवेशनम् ।।

atrānalasakhasyāpi pavanasya niveśanam| maharṣeḥ kaśyapasyātra mārīcasya niveśanam ||

Verse 20

एष ते पश्चिमो मार्गो दिग्द्वारेण प्रकीर्तितः। ब्रूहि गालव गच्छावो बुद्धिः का द्विजसत्तम ।। स्रवन्तीनां नदीनाम्। सागरस्य उदयः पूर्तिर्येन तादृशः प्रभवः ।।

eṣa te paścimo mārgo digdvāreṇa prakīrtitaḥ| brūhi gālava gacchāvo buddhiḥ kā dvijasattama || sravantīnāṃ nadīnām| sāgarasya udayaḥ pūrtiryena tādṛśaḥ prabhavaḥ ||