Adhyaya 109

Verse 1

गरुडेन गालवंप्रति दक्षिणदिग्गुणवर्णनम् ।। 1 ।। सुपर्ण उवाच। इयं विवस्वदा पूर्वं श्रौतेन विधिना किल। गुरवे दक्षिणा दत्ता दक्षिणेत्युच्यते च दिक् ।।

garuḍena gālavaṃprati dakṣiṇadigguṇavarṇanam || 1 || suparṇa uvāca| iyaṃ vivasvadā pūrvaṃ śrautena vidhinā kila| gurave dakṣiṇā dattā dakṣiṇetyucyate ca dik ||

Verse 2

अत्र लोकत्रयस्यास्य पितृपक्षः प्रतिष्ठितः। अत्रोष्मपाणां देवानां निवासः श्रूयते द्विज ।। ।। इति श्रीमन्महाभरते उद्योगपर्वणि भगवद्यानपर्वणि नवाधिकशततमोऽध्यायः ।।

atra lokatrayasyāsya pitṛpakṣaḥ pratiṣṭhitaḥ| atroṣmapāṇāṃ devānāṃ nivāsaḥ śrūyate dvija || || iti śrīmanmahābharate udyogaparvaṇi bhagavadyānaparvaṇi navādhikaśatatamo'dhyāyaḥ ||

Verse 3

अत्र विश्वे सदा देवाः पितृभिः सार्धमासते। इज्यमानाः स्म लोकेषु संप्राप्तास्तुल्यभागताम् ।। ऊष्मपाणां उष्णान्नभोजिनाम् ।।

atra viśve sadā devāḥ pitṛbhiḥ sārdhamāsate| ijyamānāḥ sma lokeṣu saṃprāptāstulyabhāgatām || ūṣmapāṇāṃ uṣṇānnabhojinām ||

Verse 4

एतद्द्वितीयं देवस्य द्वारमाचक्षते द्विज। त्रुटिशो लवशश्चापि गण्यते कालनिश्चयः ।। विश्वे त्रयोदशमितो गणः ।।

etaddvitīyaṃ devasya dvāramācakṣate dvija| truṭiśo lavaśaścāpi gaṇyate kālaniścayaḥ || viśve trayodaśamito gaṇaḥ ||

Verse 5

अत्र देवर्षयो नित्यं पितृलोकर्षयस्तथा। तथा राजर्षयः सर्वे निवसन्ति गतव्यथाः ।।

atra devarṣayo nityaṃ pitṛlokarṣayastathā| tathā rājarṣayaḥ sarve nivasanti gatavyathāḥ ||

Verse 6

अत्र धर्मश्च सत्यं च कर्म चात्र निगद्यते। गतिरेषा द्विजश्रेष्ठ कर्मणामवसायिनाम् ।।

atra dharmaśca satyaṃ ca karma cātra nigadyate| gatireṣā dvijaśreṣṭha karmaṇāmavasāyinām ||

Verse 7

एषा दिक्सा द्विजश्रेष्ठ यां सर्वः प्रतिपद्यते। वृता त्वनवबोधेन सुखं तेन न गम्यते ।।

eṣā diksā dvijaśreṣṭha yāṃ sarvaḥ pratipadyate| vṛtā tvanavabodhena sukhaṃ tena na gamyate ||

Verse 8

नैर्ऋतानां सहस्रामि बहून्यत्र द्विजर्षभ । सृष्टानि प्रतिकूलानि द्रष्टव्यान्यकृतात्मभिः ।।

nairṛtānāṃ sahasrāmi bahūnyatra dvijarṣabha | sṛṣṭāni pratikūlāni draṣṭavyānyakṛtātmabhiḥ ||

Verse 9

अत्र मन्दरकुञ्जेषु विप्रर्षिसदनेषु च। गायन्ति गाथा गन्धर्वाश्चित्तबुद्धिहरा द्विज ।।

atra mandarakuñjeṣu viprarṣisadaneṣu ca| gāyanti gāthā gandharvāścittabuddhiharā dvija ||

Verse 10

अत्र सामानि गाथाभिः श्रुत्वा गीतानि रैवतः । गतदारो गतामात्यो गतराज्यो वनं गतः ।।

atra sāmāni gāthābhiḥ śrutvā gītāni raivataḥ | gatadāro gatāmātyo gatarājyo vanaṃ gataḥ ||

Verse 11

अत्र सावर्मिना चैव यवक्रीतात्मजेन च। मर्यादा स्थापिता ब्रह्मन्यां सूर्यो नातिवर्तते ।। द्वितीयं देवस्य धर्मस्य द्वारम् ।।

atra sāvarminā caiva yavakrītātmajena ca| maryādā sthāpitā brahmanyāṃ sūryo nātivartate || dvitīyaṃ devasya dharmasya dvāram ||

Verse 12

अत्र राक्षसराजेन पौलस्त्येन महात्मना । रावणेन तपः कृत्वा सुरेभ्योऽमरता वृता ।।

atra rākṣasarājena paulastyena mahātmanā | rāvaṇena tapaḥ kṛtvā surebhyo'maratā vṛtā ||

Verse 13

अत्र वृत्तेन वृत्रोऽपि शक्रशत्रुत्वमेयिवान् । अत्र सर्वासवः प्राप्ताः पुनर्गच्छन्ति पञ्चधा ।। सावर्णिना अनुना । मर्यादा सूर्यरथस्य ।।

atra vṛttena vṛtro'pi śakraśatrutvameyivān | atra sarvāsavaḥ prāptāḥ punargacchanti pañcadhā || sāvarṇinā anunā | maryādā sūryarathasya ||

Verse 14

अत्र दुष्कृतकर्माणो नराः पच्यन्ति गालव । अत्र वैतरणी नाम नदी वैतरणैर्वृता ।। सर्वासवः सर्वेषां प्राणा अत्र प्राप्ताः सन्तः पुनः पञ्चधा गच्छन्ति देहं प्राप्नुवन्ति। प्राणापानादिभेदेनेत्यर्थः ।।

atra duṣkṛtakarmāṇo narāḥ pacyanti gālava | atra vaitaraṇī nāma nadī vaitaraṇairvṛtā || sarvāsavaḥ sarveṣāṃ prāṇā atra prāptāḥ santaḥ punaḥ pañcadhā gacchanti dehaṃ prāpnuvanti| prāṇāpānādibhedenetyarthaḥ ||

Verse 15

अत्र गत्वा सुखस्यान्तं दुःखस्यान्तं प्रपद्यते। अत्रावृत्तो दिनकरः सुरसं क्षरते पयः ।। वैतरणैः वैतरणीनदीसंज्ञकनरकाहैः ।।

atra gatvā sukhasyāntaṃ duḥkhasyāntaṃ prapadyate| atrāvṛtto dinakaraḥ surasaṃ kṣarate payaḥ || vaitaraṇaiḥ vaitaraṇīnadīsaṃjñakanarakāhaiḥ ||

Verse 16

काष्ठां चासाद्य वासिष्ठीं हिममुत्सृजते पुनः। अत्राहं गालव पुरा क्षुधाऽऽर्तः परिचिन्तयन् ।। सुखस्यान्तं नरकम्। दुःखस्यान्तं स्वर्गसुखम्। आवृत्तः कर्कायनगतः। तदाहि वृष्टिर्भवति ।।

kāṣṭhāṃ cāsādya vāsiṣṭhīṃ himamutsṛjate punaḥ| atrāhaṃ gālava purā kṣudhā''rtaḥ paricintayan || sukhasyāntaṃ narakam| duḥkhasyāntaṃ svargasukham| āvṛttaḥ karkāyanagataḥ| tadāhi vṛṣṭirbhavati ||

Verse 17

लब्धवान्युध्यमानौ द्वौ बृहन्तौ गजकच्छपौ । अत्र चक्रधनुर्नाम सूर्याञ्जातो महानृषिः ।।

labdhavānyudhyamānau dvau bṛhantau gajakacchapau | atra cakradhanurnāma sūryāñjāto mahānṛṣiḥ ||

Verse 18

विदुर्यं कपिलं देवं येनार्ताः सगरात्मजाः । अत्र सिद्धाः शिवा नाम ब्राह्मणा वेदपारगाः ।।

viduryaṃ kapilaṃ devaṃ yenārtāḥ sagarātmajāḥ | atra siddhāḥ śivā nāma brāhmaṇā vedapāragāḥ ||

Verse 19

अधीत्य सकलान्वेदाँल्लेभिरे मोक्षमक्षयम्। अत्र भोगवती नाम पुरी वासुकिपालिता ।।

adhītya sakalānvedā~llebhire mokṣamakṣayam| atra bhogavatī nāma purī vāsukipālitā ||

Verse 20

तक्षकेण च नागेन तथैवैरावतेन च। अत्र निर्याणकालेऽपि तमः संप्राप्यते महत् ।। वासिष्ठीं काष्ठां उदीचीं वसिष्ठोपलक्षितसप्तर्षिभिरधिष्ठिताम् ।।

takṣakeṇa ca nāgena tathaivairāvatena ca| atra niryāṇakāle'pi tamaḥ saṃprāpyate mahat || vāsiṣṭhīṃ kāṣṭhāṃ udīcīṃ vasiṣṭhopalakṣitasaptarṣibhiradhiṣṭhitām ||

Verse 21

अभेद्यं भास्करेणापि स्वयं वा कृष्णवर्त्मना । एष तस्यापि ते मार्गः परिचारस्य गालव । ब्रूहि मे यदि गन्तव्यं प्रतीचीं शृणु चापराम् ।। निर्याणकाले मरणकाले । तमः आन्ध्यम् ।।

abhedyaṃ bhāskareṇāpi svayaṃ vā kṛṣṇavartmanā | eṣa tasyāpi te mārgaḥ paricārasya gālava | brūhi me yadi gantavyaṃ pratīcīṃ śṛṇu cāparām || niryāṇakāle maraṇakāle | tamaḥ āndhyam ||