Adhyaya 106

Verse 1

निर्बन्धस्यानर्थहेतुतायां निदर्शनप्रदर्शनाय दुर्योधनंप्रति नारदेन गालवोपाख्यानकथनारम्भः ।। 1 ।। विश्वामित्रेण गुरुदक्षिणानिषेधनेऽपि निर्बन्धकारिणं गालवंप्रति एकतश्श्यामकर्णश्वेताश्वशताष्टकानयननियोगः ।। 2 ।। जनमेजय उवाच। अनर्थे जातिनिर्बन्धं परार्थे लोभमोहितम्। अनार्यकेष्वभिरतं मरणे कृतनिश्चयम् ।। ।। इति श्रीमन्महाभारते उद्योगपर्वणि भगवद्यानपर्वणि षडधिकशततमोऽध्यायः ।।

nirbandhasyānarthahetutāyāṃ nidarśanapradarśanāya duryodhanaṃprati nāradena gālavopākhyānakathanārambhaḥ || 1 || viśvāmitreṇa gurudakṣiṇāniṣedhane'pi nirbandhakāriṇaṃ gālavaṃprati ekataśśyāmakarṇaśvetāśvaśatāṣṭakānayananiyogaḥ || 2 || janamejaya uvāca| anarthe jātinirbandhaṃ parārthe lobhamohitam| anāryakeṣvabhirataṃ maraṇe kṛtaniścayam || || iti śrīmanmahābhārate udyogaparvaṇi bhagavadyānaparvaṇi ṣaḍadhikaśatatamo'dhyāyaḥ ||

Verse 2

ज्ञातीनां दुःखकर्तारं बन्धूनां शोकवर्धनम् । सुहृदां क्लेशदातारं द्विषतां हर्षवर्धनम् ।।

jñātīnāṃ duḥkhakartāraṃ bandhūnāṃ śokavardhanam | suhṛdāṃ kleśadātāraṃ dviṣatāṃ harṣavardhanam ||

Verse 3

कथं नैनं विमार्गस्थं वारयन्तीह बान्धवाः। सौहृदाद्वा सुहृत्स्निग्धो भगवान्वा पितामहः ।।

kathaṃ nainaṃ vimārgasthaṃ vārayantīha bāndhavāḥ| sauhṛdādvā suhṛtsnigdho bhagavānvā pitāmahaḥ ||

Verse 4

वैशंपायन उवाच। उक्तं भगवता वाक्यमुक्तं भीष्मेण यत्क्षमम्। उक्तं बहुविधं चैव नारदेनापि तच्छृणु ।।

vaiśaṃpāyana uvāca| uktaṃ bhagavatā vākyamuktaṃ bhīṣmeṇa yatkṣamam| uktaṃ bahuvidhaṃ caiva nāradenāpi tacchṛṇu ||

Verse 5

नारद उवाच। दुर्लभो वै सुहृच्छ्रोता दुर्लभश्च हितः सुहृत्। तिष्ठते हि सुह्यद्यत्र न बन्धुस्तत्र तिष्ठते ।। परार्थे परस्वनिमित्तम् ।।

nārada uvāca| durlabho vai suhṛcchrotā durlabhaśca hitaḥ suhṛt| tiṣṭhate hi suhyadyatra na bandhustatra tiṣṭhate || parārthe parasvanimittam ||

Verse 6

श्रोतव्यमपि पश्यापि सुहृदां कुरुनन्दन। न कर्तव्यश्च निर्बन्धो निर्बन्धो हि सुदारुणः ।। सुहृत् प्रत्युपकारमनपेक्ष्य उपकर्ता ।।

śrotavyamapi paśyāpi suhṛdāṃ kurunandana| na kartavyaśca nirbandho nirbandho hi sudāruṇaḥ || suhṛt pratyupakāramanapekṣya upakartā ||

Verse 7

अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् । यथा निर्बन्धतः प्राप्तो गालवेन पराजयः ।।

atrāpyudāharantīmamitihāsaṃ purātanam | yathā nirbandhataḥ prāpto gālavena parājayaḥ ||

Verse 8

विश्वामित्रं तपस्यन्तं धर्मो जिज्ञासया पुरा । अभ्यगच्छत्स्वयं भूत्वा वसिष्ठो भगवानृषिः ।।

viśvāmitraṃ tapasyantaṃ dharmo jijñāsayā purā | abhyagacchatsvayaṃ bhūtvā vasiṣṭho bhagavānṛṣiḥ ||

Verse 9

सप्तर्षीणामन्यतमं वेषमास्थाय भारत। बभुक्षुः क्षुधितो राजन्नाश्रमं कौशिकस्य तु ।।

saptarṣīṇāmanyatamaṃ veṣamāsthāya bhārata| babhukṣuḥ kṣudhito rājannāśramaṃ kauśikasya tu ||

Verse 10

विश्वामित्रोऽथ संभ्रान्तः श्रपयामास वै चरुम् । परमान्नस्य यत्नेन न च तं प्रत्यपालयत् ।। श्रोतव्यं श्रोतुं युक्तम्। निर्बन्धः सत्यपि बलवद्बाधके तत्रैवाग्रहः ।।

viśvāmitro'tha saṃbhrāntaḥ śrapayāmāsa vai carum | paramānnasya yatnena na ca taṃ pratyapālayat || śrotavyaṃ śrotuṃ yuktam| nirbandhaḥ satyapi balavadbādhake tatraivāgrahaḥ ||

Verse 11

अन्नं तेन यदा भुक्तमन्यैर्दत्तं तपस्विभिः । अथ गृह्णान्नमत्युष्णं विश्वामित्रोऽप्युपागमत् ।। न प्रत्यपालयत् अन्नसिद्धिपर्यन्तं न प्रतीक्षितवान् ।।

annaṃ tena yadā bhuktamanyairdattaṃ tapasvibhiḥ | atha gṛhṇānnamatyuṣṇaṃ viśvāmitro'pyupāgamat || na pratyapālayat annasiddhiparyantaṃ na pratīkṣitavān ||

Verse 12

भुक्तं मे तिष्ठ तावत्त्वमित्युक्त्वा भगवान्ययौ । विश्वामित्रस्ततो राजन्स्थित एव महाद्युतिः ।।

bhuktaṃ me tiṣṭha tāvattvamityuktvā bhagavānyayau | viśvāmitrastato rājansthita eva mahādyutiḥ ||

Verse 13

भक्तं प्रगृह्य मूर्ध्ना वै बाहुभ्यां संशितव्रतः । स्थितः स्थाणुरिवाभ्याशे निश्चेष्टो मारुताशनः ।। तेन वसिष्ठेन । उपागमत् वसिष्ठसमीपम् ।।

bhaktaṃ pragṛhya mūrdhnā vai bāhubhyāṃ saṃśitavrataḥ | sthitaḥ sthāṇurivābhyāśe niśceṣṭo mārutāśanaḥ || tena vasiṣṭhena | upāgamat vasiṣṭhasamīpam ||

Verse 14

तस्य शुश्रूषणे यत्नमकरोद्गालवो मुनिः । गौरवाद्बहुमानाच्च हार्देन प्रियकाम्यया ।। मूध्नी बाहुभ्यां च परिगृह्य। अभ्याशे समीपे आश्रमस्य ।।

tasya śuśrūṣaṇe yatnamakarodgālavo muniḥ | gauravādbahumānācca hārdena priyakāmyayā || mūdhnī bāhubhyāṃ ca parigṛhya| abhyāśe samīpe āśramasya ||

Verse 15

अथ वर्षशते पूर्णे धर्मः पुनरुपागमत्। वासिष्ठं वेषमास्थाय कौशिकं भोजनेप्सया ।।

atha varṣaśate pūrṇe dharmaḥ punarupāgamat| vāsiṣṭhaṃ veṣamāsthāya kauśikaṃ bhojanepsayā ||

Verse 16

स दृष्ट्वा शिरसा भक्तं ध्रियमाणं महर्षिणा । तिष्ठता वायुभक्षेण विश्वामित्रेण धीमता ।।

sa dṛṣṭvā śirasā bhaktaṃ dhriyamāṇaṃ maharṣiṇā | tiṣṭhatā vāyubhakṣeṇa viśvāmitreṇa dhīmatā ||

Verse 17

प्रतिगृह्य ततो धर्मस्तथैवोष्णं तथा नवम् । भुक्त्वा प्रीतोस्मि विप्रर्षे तमुक्त्वा स मुनिर्गतः ।।

pratigṛhya tato dharmastathaivoṣṇaṃ tathā navam | bhuktvā prītosmi viprarṣe tamuktvā sa munirgataḥ ||

Verse 18

क्षत्रभावादपगतो ब्राह्मणत्वमुपागतः। धर्मस्य वचनात्प्रीतो विश्वामित्रस्तथाऽभवत्।।

kṣatrabhāvādapagato brāhmaṇatvamupāgataḥ| dharmasya vacanātprīto viśvāmitrastathā'bhavat||

Verse 19

विश्वामित्रस्तु शिष्यस्य गालवस्य तपस्विनः । शुश्रूषया च भक्त्या च प्रीतिमानित्युवाच ह ।। गौरवात् गुरुत्वात्। बहुमानात् लोकपूज्यत्वात्। हार्देन प्रीत्या ।।

viśvāmitrastu śiṣyasya gālavasya tapasvinaḥ | śuśrūṣayā ca bhaktyā ca prītimānityuvāca ha || gauravāt gurutvāt| bahumānāt lokapūjyatvāt| hārdena prītyā ||

Verse 20

अनुज्ञातो मया वत्स यथेष्टं गच्छ गवालव। इत्युक्तः प्रत्युवाचेदं गालवो मुनिसत्तमम् ।।

anujñāto mayā vatsa yatheṣṭaṃ gaccha gavālava| ityuktaḥ pratyuvācedaṃ gālavo munisattamam ||

Verse 21

प्रीतो मधुरया वाचा विश्वामित्रं महाद्युतिम् । दक्षिणाः काः प्रयच्छामि भवते गुरुकर्मणि ।। शुश्रूषया सेवया। भक्त्या आराध्यत्वज्ञानेन ।।

prīto madhurayā vācā viśvāmitraṃ mahādyutim | dakṣiṇāḥ kāḥ prayacchāmi bhavate gurukarmaṇi || śuśrūṣayā sevayā| bhaktyā ārādhyatvajñānena ||

Verse 22

दक्षिणाभिरुपेतं हि कर्म सिद्ध्यति मानद। दक्षिणानां हि दाता वै अपवर्गेण युज्यते ।। गुरुकर्मणि ब्रह्मचर्यव्रतसमाप्तौ सत्याम् ।।

dakṣiṇābhirupetaṃ hi karma siddhyati mānada| dakṣiṇānāṃ hi dātā vai apavargeṇa yujyate || gurukarmaṇi brahmacaryavratasamāptau satyām ||

Verse 23

स्वर्गे क्रतुफलं तद्धि दक्षिणा शान्तिरुच्यते। किमाहरामि गुर्वर्थं ब्रवीतु भगवानिति ।। अपवर्गेण फलप्राप्त्या ।।

svarge kratuphalaṃ taddhi dakṣiṇā śāntirucyate| kimāharāmi gurvarthaṃ bravītu bhagavāniti || apavargeṇa phalaprāptyā ||

Verse 24

स जानानस्तु भगवान्खिन्नं शुश्रूषणेन वै। विश्वामित्रस्तमसकृद्गच्छ गच्छेत्यचोदयत् ।।

sa jānānastu bhagavānkhinnaṃ śuśrūṣaṇena vai| viśvāmitrastamasakṛdgaccha gacchetyacodayat ||

Verse 25

असकृद्गच्छगच्छेति विश्वामित्रेण भाषितः । किं ददानीति बहुशो गालवः प्रत्यभाषत ।।

asakṛdgacchagaccheti viśvāmitreṇa bhāṣitaḥ | kiṃ dadānīti bahuśo gālavaḥ pratyabhāṣata ||

Verse 26

निर्बन्धतस्तु बहुशो गालवस्य तपस्विनः। किंचिदागतसंरम्भो विश्वामित्रोऽब्रवीदिदम् ।।

nirbandhatastu bahuśo gālavasya tapasvinaḥ| kiṃcidāgatasaṃrambho viśvāmitro'bravīdidam ||

Verse 27

एकतःश्यामकर्णानां हयानां चन्द्रवर्चसाम्। अष्टौ शतानि मे देहि गच्छ गालव मा चिरम् ।। क्रतुफलं दक्षिणाप्रद एव प्राप्नोति । शान्तिः सर्वोपद्रवहारिणी ।।

ekataḥśyāmakarṇānāṃ hayānāṃ candravarcasām| aṣṭau śatāni me dehi gaccha gālava mā ciram || kratuphalaṃ dakṣiṇāprada eva prāpnoti | śāntiḥ sarvopadravahāriṇī ||