Adhyaya 105

Verse 1

सुमुखाय आयुर्दानश्रवणकुपितेन गरुडेन इन्द्रोपेन्द्रावभ्येत्य दर्पेक्तिः ।। 1 ।। उपेन्द्रेण तार्क्ष्यदर्पविमोक्षणाय तदंसे स्वदक्षबाहुविक्षेपे तद्वहनाक्षमेण तेन तत्क्षमापनम् ।। 2 ।। कण्वेन सुयोधनंप्रति गरुडनिदर्शनप्रदर्शनपूर्वकं गर्वपरिहारेण पाण्डवैः सह शमविधानम् ।। 3 ।। दुर्योधनेन ऊरुताजनपूर्वकं कण्वोपहासे तेन तं प्रति तव ऊरावेव मृत्युर्भविष्यतीति शापदानम् ।। 4 ।। कण्व उवाच। गरुडस्तत्र शुश्राव यथावृत्तं महाबलः । आयुःप्रदानं शक्रेण कृतं नागस्य भारत ।।

sumukhāya āyurdānaśravaṇakupitena garuḍena indropendrāvabhyetya darpektiḥ || 1 || upendreṇa tārkṣyadarpavimokṣaṇāya tadaṃse svadakṣabāhuvikṣepe tadvahanākṣameṇa tena tatkṣamāpanam || 2 || kaṇvena suyodhanaṃprati garuḍanidarśanapradarśanapūrvakaṃ garvaparihāreṇa pāṇḍavaiḥ saha śamavidhānam || 3 || duryodhanena ūrutājanapūrvakaṃ kaṇvopahāse tena taṃ prati tava ūrāveva mṛtyurbhaviṣyatīti śāpadānam || 4 || kaṇva uvāca| garuḍastatra śuśrāva yathāvṛttaṃ mahābalaḥ | āyuḥpradānaṃ śakreṇa kṛtaṃ nāgasya bhārata ||

Verse 2

पक्षवातेन महता रुद्ध्वा त्रिभुवनं खगः। सुपर्णः परमक्रुद्धो वासवं समुपाद्रवत् ।।

pakṣavātena mahatā ruddhvā tribhuvanaṃ khagaḥ| suparṇaḥ paramakruddho vāsavaṃ samupādravat ||

Verse 3

गरुड उवाच। भगवन्किमवज्ञानाद्वृत्तिः प्रतिहता मम। कामकारवरं दत्त्वा पुनश्चलितवानसि ।।

garuḍa uvāca| bhagavankimavajñānādvṛttiḥ pratihatā mama| kāmakāravaraṃ dattvā punaścalitavānasi ||

Verse 4

निसर्गात्सर्वभूतानां सर्वभूतेश्वरेण मे। आहारो विहितो धात्रा किमर्थं वार्यते त्वया ।।

nisargātsarvabhūtānāṃ sarvabhūteśvareṇa me| āhāro vihito dhātrā kimarthaṃ vāryate tvayā ||

Verse 5

वृतश्चैष महानागः स्थापितः समयश्च मे। अनेन च मया देव भर्तव्यः प्रसवो महान् ।।

vṛtaścaiṣa mahānāgaḥ sthāpitaḥ samayaśca me| anena ca mayā deva bhartavyaḥ prasavo mahān ||

Verse 6

एतस्मिंस्तु तथाभूते नान्यं हिंसितुमुत्सहे । क्रीडसे कामकारेण देवराज यथेच्छकम् ।।

etasmiṃstu tathābhūte nānyaṃ hiṃsitumutsahe | krīḍase kāmakāreṇa devarāja yathecchakam ||

Verse 7

सोऽहं प्राणान्विमोक्ष्यामि तथा परिजनो मम। ये च भृत्या मम गृहे प्रीतिमान्भव वासव ।।

so'haṃ prāṇānvimokṣyāmi tathā parijano mama| ye ca bhṛtyā mama gṛhe prītimānbhava vāsava ||

Verse 8

कण्व उवाच। श्रुत्वा सुपर्णवचनं सुमुखो दुर्मुखस्तदा। त्यक्त्वा रूपं विवर्णस्तु सर्परूपधरोऽभवत् । गत्वा विष्णुसमीपं तु पादपीठं समाश्लिषत् ।।

kaṇva uvāca| śrutvā suparṇavacanaṃ sumukho durmukhastadā| tyaktvā rūpaṃ vivarṇastu sarparūpadharo'bhavat | gatvā viṣṇusamīpaṃ tu pādapīṭhaṃ samāśliṣat ||

Verse 9

इन्द्र उवाच। न मत्कृतं वैनतेय न मां क्रोद्धुं त्वमर्हसि। दत्ताभयः स सुमुखो विष्णुना प्रभविष्णुना । श्रत्वा पुरन्दरेणोक्तमुवाच विनतासुतः ।।

indra uvāca| na matkṛtaṃ vainateya na māṃ kroddhuṃ tvamarhasi| dattābhayaḥ sa sumukho viṣṇunā prabhaviṣṇunā | śratvā purandareṇoktamuvāca vinatāsutaḥ ||

Verse 10

एतच्चैवाहमर्हामि भूयश्च बलवृत्रहन्। त्रैलोक्यस्येश्वरो योऽहं परभृत्यत्वमागतः ।।

etaccaivāhamarhāmi bhūyaśca balavṛtrahan| trailokyasyeśvaro yo'haṃ parabhṛtyatvamāgataḥ ||

Verse 11

त्वयि तिष्ठति देवेश न विष्णुः कारणं मम। त्रैलोक्यराजराज्यं हि त्वयि वासव शाश्वतम् ।।

tvayi tiṣṭhati deveśa na viṣṇuḥ kāraṇaṃ mama| trailokyarājarājyaṃ hi tvayi vāsava śāśvatam ||

Verse 12

ममापि दक्षस्य सुता जननी कश्यपः पिता। अहमत्युत्सहे लोकान्समन्ताद्वोढुमोजसा ।।

mamāpi dakṣasya sutā jananī kaśyapaḥ pitā| ahamatyutsahe lokānsamantādvoḍhumojasā ||

Verse 13

असह्यं सर्वभूतानां ममापि विपुलं बलम्। मयाऽपि सुमहत्कर्म कृतं दैतेयविग्रहे ।।

asahyaṃ sarvabhūtānāṃ mamāpi vipulaṃ balam| mayā'pi sumahatkarma kṛtaṃ daiteyavigrahe ||

Verse 14

श्रुतश्रीः श्रुतसेनश्च विवस्वान्रोचनामुखः । प्रस्रुतः कालकाक्षश्च मयाऽपि दितिजा हताः ।।

śrutaśrīḥ śrutasenaśca vivasvānrocanāmukhaḥ | prasrutaḥ kālakākṣaśca mayā'pi ditijā hatāḥ ||

Verse 15

यत्तु ध्वजस्थानगतो यत्नात्परिचराम्यहम्। वहामि चैवानुजं ते तेन मामवमन्यसे ।।

yattu dhvajasthānagato yatnātparicarāmyaham| vahāmi caivānujaṃ te tena māmavamanyase ||

Verse 16

कोऽन्यो भारसहो ह्यस्ति कोऽन्योस्ति बलवत्तरः । मया योऽहं विशिष्टः सन्वहामीमं सबान्धवं ।।

ko'nyo bhārasaho hyasti ko'nyosti balavattaraḥ | mayā yo'haṃ viśiṣṭaḥ sanvahāmīmaṃ sabāndhavaṃ ||

Verse 17

अवज्ञाय तु यत्तेऽहं भोजनाद्व्यपरोपितः । तेन मे गौरवं नष्टं त्वत्तश्चास्माच्च वासव ।।

avajñāya tu yatte'haṃ bhojanādvyaparopitaḥ | tena me gauravaṃ naṣṭaṃ tvattaścāsmācca vāsava ||

Verse 18

अदित्यां य इमे जाता बलविक्रमशालिनः । त्वमेषां किल सर्वेषां बलेन बलवत्तरः ।।

adityāṃ ya ime jātā balavikramaśālinaḥ | tvameṣāṃ kila sarveṣāṃ balena balavattaraḥ ||

Verse 19

सोऽहं पक्षैकदेशेन वहामि त्वां गतक्लमः । विमृश त्वं शनैस्तात कोऽन्वत्र बलवानिति ।।

so'haṃ pakṣaikadeśena vahāmi tvāṃ gataklamaḥ | vimṛśa tvaṃ śanaistāta ko'nvatra balavāniti ||

Verse 20

कण्व उवाच। स तस्य वचनं श्रुत्वा खगस्योदर्कदारुणम्। अक्षोभ्यं क्षोभयंस्तार्क्ष्यमुवाच रथचक्रभृत् ।।

kaṇva uvāca| sa tasya vacanaṃ śrutvā khagasyodarkadāruṇam| akṣobhyaṃ kṣobhayaṃstārkṣyamuvāca rathacakrabhṛt ||

Verse 21

गरुत्मन्मन्यसेत्मानं बलवन्तं सुदुर्बलम् । अलमस्मत्समक्षं ते स्तोतुमात्मानमण्डज ।।

garutmanmanyasetmānaṃ balavantaṃ sudurbalam | alamasmatsamakṣaṃ te stotumātmānamaṇḍaja ||

Verse 22

त्रैलोक्यमपि मे कृत्स्नमशक्तं देहधारणे। अहमेवात्मनात्मानं वहामि त्वां च धारये ।।

trailokyamapi me kṛtsnamaśaktaṃ dehadhāraṇe| ahamevātmanātmānaṃ vahāmi tvāṃ ca dhāraye ||

Verse 23

न त्वं वहसि मां दोर्भ्यां मोघं तव विकत्थनम् । इमं तावन्ममैकं त्वं बाहुं सव्येतरं वह। यद्येनं धारयस्येकं सफलं ते विकत्थितम् ।।

na tvaṃ vahasi māṃ dorbhyāṃ moghaṃ tava vikatthanam | imaṃ tāvanmamaikaṃ tvaṃ bāhuṃ savyetaraṃ vaha| yadyenaṃ dhārayasyekaṃ saphalaṃ te vikatthitam ||

Verse 24

इत्युक्त्वा भगवांस्तस्य स्कन्धे बाहुं समासजत् । आरोपितं समुद्वोढुं भारं तं नाशकद्बलात् । निपपात स भारार्तो विहलो नष्टचेतनः ।।

ityuktvā bhagavāṃstasya skandhe bāhuṃ samāsajat | āropitaṃ samudvoḍhuṃ bhāraṃ taṃ nāśakadbalāt | nipapāta sa bhārārto vihalo naṣṭacetanaḥ ||

Verse 25

यावान्हि भारः कृत्स्नायाः पृथिव्याः पर्वतैः सह । एकस्या देहशाखायास्तावद्भारममन्यत ।।

yāvānhi bhāraḥ kṛtsnāyāḥ pṛthivyāḥ parvataiḥ saha | ekasyā dehaśākhāyāstāvadbhāramamanyata ||

Verse 26

न त्वेनं पीडयामास बलेन बलवत्तरः। ततो हि जीवितं तस्य न व्यनीनशदच्युतः ।।

na tvenaṃ pīḍayāmāsa balena balavattaraḥ| tato hi jīvitaṃ tasya na vyanīnaśadacyutaḥ ||

Verse 27

व्यात्तास्यः स्रस्तकायश्च विचेता विह्वलः खगः । मुमोच पत्राणि तदा गुरुभारप्रपीडितः।।

vyāttāsyaḥ srastakāyaśca vicetā vihvalaḥ khagaḥ | mumoca patrāṇi tadā gurubhāraprapīḍitaḥ||

Verse 28

स विष्णुं शिरसा पक्षी प्रणम्य विनतासुतः। विचेता विह्वलो दीनः किंचिद्वचनमब्रवीत् ।।

sa viṣṇuṃ śirasā pakṣī praṇamya vinatāsutaḥ| vicetā vihvalo dīnaḥ kiṃcidvacanamabravīt ||

Verse 29

भगवँल्लोकसारस्य सदृशेन वपुष्मता। भुजेन स्वैरमुक्तेन निष्पिष्टोऽस्मि महीतले ।।

bhagava~llokasārasya sadṛśena vapuṣmatā| bhujena svairamuktena niṣpiṣṭo'smi mahītale ||

Verse 30

क्षन्तुमर्हसि मे देव विह्वलस्याल्पचेतसः। बलदाहविदग्धस्य पक्षिणो ध्वजवासिनः ।।

kṣantumarhasi me deva vihvalasyālpacetasaḥ| baladāhavidagdhasya pakṣiṇo dhvajavāsinaḥ ||

Verse 31

न हि ज्ञातं बलं देव मया ते परम विभो। तेन मन्याम्यहं वीर्यमात्मनो न समं परैः ।।

na hi jñātaṃ balaṃ deva mayā te parama vibho| tena manyāmyahaṃ vīryamātmano na samaṃ paraiḥ ||

Verse 32

कण्व उवाच। ततश्चक्रे स भगवान्प्रसादं वै गरुत्मतः। मैवं भूय इति स्नेहात्तदा चैनमुवाच ह ।।

kaṇva uvāca| tataścakre sa bhagavānprasādaṃ vai garutmataḥ| maivaṃ bhūya iti snehāttadā cainamuvāca ha ||

Verse 33

पादाङ्गुष्ठेन चिक्षेप सुमुखं गरुडोरसि। ततः प्रभृति राजेन्द्र सहसर्पेण वर्तते ।।

pādāṅguṣṭhena cikṣepa sumukhaṃ garuḍorasi| tataḥ prabhṛti rājendra sahasarpeṇa vartate ||

Verse 34

एवं विष्णुबलाक्रान्तो गर्वनाशमुपागतः। गरुडो बलवान्राजन्वैनतेयो महायशाः ।।

evaṃ viṣṇubalākrānto garvanāśamupāgataḥ| garuḍo balavānrājanvainateyo mahāyaśāḥ ||

Verse 35

कण्व उवाच। तथा त्वमपि गान्धारे यावत्पाण्डुसुतान्रणे। नासादयसि तान्वीरांस्तावज्जीवसि पुत्रक ।।

kaṇva uvāca| tathā tvamapi gāndhāre yāvatpāṇḍusutānraṇe| nāsādayasi tānvīrāṃstāvajjīvasi putraka ||

Verse 36

भीमः प्रहरतां श्रेष्ठो वायुपुत्रो महाबलः । धनञ्जयश्चेन्द्रसुतो न हन्यातां तु कं रणे ।।

bhīmaḥ praharatāṃ śreṣṭho vāyuputro mahābalaḥ | dhanañjayaścendrasuto na hanyātāṃ tu kaṃ raṇe ||

Verse 37

विष्णुर्वायुश्च शक्रश्च धर्मस्तौ चाश्विनावुभौ । एते देवास्त्वया केन हेतुना वीक्षितुं क्षमाः ।।

viṣṇurvāyuśca śakraśca dharmastau cāśvināvubhau | ete devāstvayā kena hetunā vīkṣituṃ kṣamāḥ ||

Verse 38

तदलं ते विरोधेन शमं गच्छ नृपात्मज । वासुदेवेन तीर्थेन कुलं रक्षितुमर्हसि ।।

tadalaṃ te virodhena śamaṃ gaccha nṛpātmaja | vāsudevena tīrthena kulaṃ rakṣitumarhasi ||

Verse 39

प्रत्यक्षदर्शी सर्वस्य नारदोऽयं महातपाः । माहात्म्यस्य तदा विष्णोः सोऽयं चक्रगदाधरः ।।

pratyakṣadarśī sarvasya nārado'yaṃ mahātapāḥ | māhātmyasya tadā viṣṇoḥ so'yaṃ cakragadādharaḥ ||

Verse 40

वैशंपायन उवाच। दुर्योधनस्तु तच्छ्रुत्वा निश्वसन्भृकुटीमुखः। राधेयमभिसंप्रेक्ष्य जहास स्वनवत्तदा ।।

vaiśaṃpāyana uvāca| duryodhanastu tacchrutvā niśvasanbhṛkuṭīmukhaḥ| rādheyamabhisaṃprekṣya jahāsa svanavattadā ||

Verse 41

कदर्थीकृत्य तद्वाक्यमृषेः कण्वस्य दुर्मतिः । ऊरुं गजकराकारं ताडयन्निदमब्रवीत् ।।

kadarthīkṛtya tadvākyamṛṣeḥ kaṇvasya durmatiḥ | ūruṃ gajakarākāraṃ tāḍayannidamabravīt ||

Verse 42

यथैवेश्वरसृष्टोऽस्मि यद्भावि या च मे गतिः। तथा महर्षे वर्तामि किं प्रलापः करिष्यति ।।

yathaiveśvarasṛṣṭo'smi yadbhāvi yā ca me gatiḥ| tathā maharṣe vartāmi kiṃ pralāpaḥ kariṣyati ||

Verse 43

ततः कण्वोऽब्रवीत्क्रुद्धो दुर्योधनमपण्डितम् । यस्मादूकं ताडयसि ऊरौ मृत्युर्भविष्यति ।।

tataḥ kaṇvo'bravītkruddho duryodhanamapaṇḍitam | yasmādūkaṃ tāḍayasi ūrau mṛtyurbhaviṣyati ||