Adhyaya 104

Verse 1

नारदेन आर्यकंप्रति पौत्रार्थं मातलिकन्यापरिग्रहचोदनम् ।। 1 ।। आर्यकेण नारदंप्रति सुमुखजनकं भक्षितवता वैनतेयेन मासान्तरे सुमुखभक्षणप्रतिज्ञानिवेदनम् ।। 2 ।। मातलिना तार्क्ष्यात्सुमुखरिरक्षया सुमुखनारदाभ्यां सह शक्रसमीपगमनम् ।। 3 ।। नारदेन मातालेकार्यं विज्ञापितेन विष्णुना सुमुखाय अमृतवितरणाज्ञापनेपि इन्द्रेण अमृताप्रदानेनैव दीर्घायुर्दानम् ।। 4 ।। मातलिना सुमुखाय स्वकन्यां प्रदाय विवाहनिर्वर्तनम् ।। 5 ।। कण्व उवाच। मातलेर्वचनं श्रुत्वा नारदो मुनिसत्तमः। अब्रवीद्देवराजं तमार्यकं कुरुनन्दन।।

nāradena āryakaṃprati pautrārthaṃ mātalikanyāparigrahacodanam || 1 || āryakeṇa nāradaṃprati sumukhajanakaṃ bhakṣitavatā vainateyena māsāntare sumukhabhakṣaṇapratijñānivedanam || 2 || mātalinā tārkṣyātsumukharirakṣayā sumukhanāradābhyāṃ saha śakrasamīpagamanam || 3 || nāradena mātālekāryaṃ vijñāpitena viṣṇunā sumukhāya amṛtavitaraṇājñāpanepi indreṇa amṛtāpradānenaiva dīrghāyurdānam || 4 || mātalinā sumukhāya svakanyāṃ pradāya vivāhanirvartanam || 5 || kaṇva uvāca| mātalervacanaṃ śrutvā nārado munisattamaḥ| abravīddevarājaṃ tamāryakaṃ kurunandana||

Verse 2

सूतोऽयं मातलिर्नाम शक्रस्य दयितः सुहृत्। शुचिः शीलगुणोपेतस्तेजस्वी वीर्यवान्बली ।।

sūto'yaṃ mātalirnāma śakrasya dayitaḥ suhṛt| śuciḥ śīlaguṇopetastejasvī vīryavānbalī ||

Verse 3

शक्रस्यायं सखा चैव मन्त्री सारथिरेव च । अल्पान्तरप्रभावश्च वासवेन रणे रणे ।।

śakrasyāyaṃ sakhā caiva mantrī sārathireva ca | alpāntaraprabhāvaśca vāsavena raṇe raṇe ||

Verse 4

अयं हरिसहस्रेण युक्तं जैत्रं रथोत्तमम् । देवासुरेषु युद्धेषु मनसैव नियच्छति ।।

ayaṃ harisahasreṇa yuktaṃ jaitraṃ rathottamam | devāsureṣu yuddheṣu manasaiva niyacchati ||

Verse 5

अनेन विजितानश्वैर्दोर्भ्यां जयति वासवः । अनेन बलभित्पूर्वं प्रहृते प्रहरत्युत ।।

anena vijitānaśvairdorbhyāṃ jayati vāsavaḥ | anena balabhitpūrvaṃ prahṛte praharatyuta ||

Verse 6

अस्य कन्या वरारोहा रूपेणासदृशी भुवि । सत्यशीलगुणोपेता गुणकेशीति विश्रुता ।।

asya kanyā varārohā rūpeṇāsadṛśī bhuvi | satyaśīlaguṇopetā guṇakeśīti viśrutā ||

Verse 7

तस्यास्य यत्नाच्चरतस्त्रैलोक्यममरद्युते। सुमुखो भवतः पौत्रो रोचते दुहितुः पतिः ।।

tasyāsya yatnāccaratastrailokyamamaradyute| sumukho bhavataḥ pautro rocate duhituḥ patiḥ ||

Verse 8

यदि ते रोचते सम्यग्भुजगोत्तम मा चिरम् । क्रियतामार्यक क्षिप्रं बुद्धिः कन्यापरिग्रहे ।।

yadi te rocate samyagbhujagottama mā ciram | kriyatāmāryaka kṣipraṃ buddhiḥ kanyāparigrahe ||

Verse 9

यथा विष्णुकुले लक्ष्मीर्यथा स्वाहा विभावसोः । कुले तव तथैवास्तु गुणकेशी सुमध्यमा ।।

yathā viṣṇukule lakṣmīryathā svāhā vibhāvasoḥ | kule tava tathaivāstu guṇakeśī sumadhyamā ||

Verse 10

पौत्रस्यार्थे भवांस्तस्माद्गुणकेशीं प्रतीच्छतु । सदृशीं प्रतिरूपस्य वासवस्य शचीमिव ।।

pautrasyārthe bhavāṃstasmādguṇakeśīṃ pratīcchatu | sadṛśīṃ pratirūpasya vāsavasya śacīmiva ||

Verse 11

पितृहीनमपि ह्येनं गुणतो वरयामहे। बहुमानाच्च भवतस्तथैवैरावतस्य च ।।

pitṛhīnamapi hyenaṃ guṇato varayāmahe| bahumānācca bhavatastathaivairāvatasya ca ||

Verse 12

सुमुखस्य गुणैश्चैव शीलशौचदमादिभिः । अभिगम्य स्वयं कन्यामयं दातुं समुद्यतः । मातलिस्तस्य संमानं कर्तुमर्हो भवानपि ।।

sumukhasya guṇaiścaiva śīlaśaucadamādibhiḥ | abhigamya svayaṃ kanyāmayaṃ dātuṃ samudyataḥ | mātalistasya saṃmānaṃ kartumarho bhavānapi ||

Verse 13

कण्व उवाच। स तु दीनः प्रहृष्टश्च प्राह नारदमार्यकः । व्रियमाणे तथा पौत्रे पुत्रे च निधनं गते ।।

kaṇva uvāca| sa tu dīnaḥ prahṛṣṭaśca prāha nāradamāryakaḥ | vriyamāṇe tathā pautre putre ca nidhanaṃ gate ||

Verse 14

आर्यक उवाच। मन्ये नैतद्बहुमतं महर्षे वचनं तव। सखा शक्रस्य संयुक्तः कस्यायं नेप्सितो भवेत्। कारणस्य तु दौर्बल्याच्चिन्तयामि महामुने ।।

āryaka uvāca| manye naitadbahumataṃ maharṣe vacanaṃ tava| sakhā śakrasya saṃyuktaḥ kasyāyaṃ nepsito bhavet| kāraṇasya tu daurbalyāccintayāmi mahāmune ||

Verse 15

अस्य देहकरस्तात मम पुत्रो महाद्युते। भक्षितो वैनतेयेन दुःखार्तास्तेन वै वयम् ।।

asya dehakarastāta mama putro mahādyute| bhakṣito vainateyena duḥkhārtāstena vai vayam ||

Verse 16

पुनरेव च तेनोक्तं वैनतेयेन गच्छता । मासेनान्येन सुमुखं भक्षयिष्य इति प्रभो ।।

punareva ca tenoktaṃ vainateyena gacchatā | māsenānyena sumukhaṃ bhakṣayiṣya iti prabho ||

Verse 17

ध्रुवं तथा तद्भविता जानीमस्तस्य निश्चयम्। तेन हर्षः प्रनष्टो मे सुपर्णवचनेन वै ।।

dhruvaṃ tathā tadbhavitā jānīmastasya niścayam| tena harṣaḥ pranaṣṭo me suparṇavacanena vai ||

Verse 18

कण्व उवाच। मातलिस्त्वब्रवीदेनं बुद्धिरत्र कृता मया। जामातृभावेन वृतः सुमुखस्तव पुत्रजः ।।

kaṇva uvāca| mātalistvabravīdenaṃ buddhiratra kṛtā mayā| jāmātṛbhāvena vṛtaḥ sumukhastava putrajaḥ ||

Verse 19

सोऽयं मया च सहितो नारदेन च पन्नगः। त्रिलोकेशं सुरपतिं गत्वा पश्यतु वासवम् ।।

so'yaṃ mayā ca sahito nāradena ca pannagaḥ| trilokeśaṃ surapatiṃ gatvā paśyatu vāsavam ||

Verse 20

शेषेणैवास्य कार्येण प्रज्ञास्वाम्यहमायुषः । सुपर्णस्य विघाते च प्रयतिष्यामि सत्तम ।। ।। इति श्रीमन्महाभारते उद्योगपर्वणि भगवद्यानपर्वणि चतुरधिकशततमोऽध्यायः ।।

śeṣeṇaivāsya kāryeṇa prajñāsvāmyahamāyuṣaḥ | suparṇasya vighāte ca prayatiṣyāmi sattama || || iti śrīmanmahābhārate udyogaparvaṇi bhagavadyānaparvaṇi caturadhikaśatatamo'dhyāyaḥ ||

Verse 21

सुमुखश्च मया सार्धं देवेशमिगच्छतु। कार्यसंसाधनार्थाय स्वस्ति तेऽस्तु भुजङ्गम ।।

sumukhaśca mayā sārdhaṃ deveśamigacchatu| kāryasaṃsādhanārthāya svasti te'stu bhujaṅgama ||

Verse 22

कण्व उवाच। आर्यकेणाभ्यनुज्ञाता गम्यतामिति भारत। ततस्ते सुमुखं गृह्य सर्व एव महौजसः। ददृशुः शक्रमासीनं देवराजं महाद्युतिम् ।।

kaṇva uvāca| āryakeṇābhyanujñātā gamyatāmiti bhārata| tataste sumukhaṃ gṛhya sarva eva mahaujasaḥ| dadṛśuḥ śakramāsīnaṃ devarājaṃ mahādyutim ||

Verse 23

सङ्गत्या तत्र भगवान्विष्णुरासीच्चतुर्भुजः । ततस्तत्सर्वमाचख्यौ नारदो मातलिं प्रति ।।

saṅgatyā tatra bhagavānviṣṇurāsīccaturbhujaḥ | tatastatsarvamācakhyau nārado mātaliṃ prati ||

Verse 24

वैशंपायन उवाच। ततः पुरन्दरं विष्णुरुवाच भुवनेश्वरम्। अमृतं दीयतामस्मै क्रियताममरैः समः ।।

vaiśaṃpāyana uvāca| tataḥ purandaraṃ viṣṇuruvāca bhuvaneśvaram| amṛtaṃ dīyatāmasmai kriyatāmamaraiḥ samaḥ ||

Verse 25

मातलिर्नारदश्चैव सुमुखश्चैव वासव। लभन्तां भवतः कामात्काममेतं यथेप्सितम् ।।

mātalirnāradaścaiva sumukhaścaiva vāsava| labhantāṃ bhavataḥ kāmātkāmametaṃ yathepsitam ||

Verse 26

पुरन्दरोऽथ संचिन्त्य वैनतेयपराक्रमम् । विष्णुमेवाब्रवीदेनं भवानेव ददात्विति ।।

purandaro'tha saṃcintya vainateyaparākramam | viṣṇumevābravīdenaṃ bhavāneva dadātviti ||

Verse 27

विष्णुरुवाच। ईशस्त्वं सर्वलोकानां चराणामचराश्च ये। त्वया दत्तमदत्तं कः कर्तुमुत्सहते विभो ।।

viṣṇuruvāca| īśastvaṃ sarvalokānāṃ carāṇāmacarāśca ye| tvayā dattamadattaṃ kaḥ kartumutsahate vibho ||

Verse 28

प्रादाच्छक्रस्ततस्तस्मै पन्नगायायुरुत्तमम्। न त्वेनममृतप्राशं चकार बलवृत्रहा ।।

prādācchakrastatastasmai pannagāyāyuruttamam| na tvenamamṛtaprāśaṃ cakāra balavṛtrahā ||

Verse 29

लब्ध्वा वरं तु सुमुखः सुमुखः संबभूव ह। कृतदारो यथाकामं जगाम च गृहान्प्रति ।।

labdhvā varaṃ tu sumukhaḥ sumukhaḥ saṃbabhūva ha| kṛtadāro yathākāmaṃ jagāma ca gṛhānprati ||

Verse 30

नारदस्त्वार्यकश्चैव कृतकार्यौ मुदा युतौ । अभिजग्मतुरभ्यर्च्य देवराजं महाद्युतिम् ।।

nāradastvāryakaścaiva kṛtakāryau mudā yutau | abhijagmaturabhyarcya devarājaṃ mahādyutim ||