Adhyaya 103

Verse 1

नारदेन मातलिं भोगवतीं नीत्वा वरान्वेषणचोदनम् ।। 1 ।। तत्र सुमुखं नाम कंचन भुजगराजमभिरोचमानेन मातलिना नारदंप्रति तस्य जन्मकर्मादिप्रश्नः ।। 2 ।। नारदेन तस्य आर्यकनाम्नो भोगिनः पौत्रत्वे कीर्तिते मातलिना नारदंप्रति तद्धटनाभ्यर्थना ।। 3 ।। नारद उवाच। इयं भोगवती नाम पुरी वासुकिपालिता। यादृशी देवराजस्य पुरी वर्याऽमरावती ।।

nāradena mātaliṃ bhogavatīṃ nītvā varānveṣaṇacodanam || 1 || tatra sumukhaṃ nāma kaṃcana bhujagarājamabhirocamānena mātalinā nāradaṃprati tasya janmakarmādipraśnaḥ || 2 || nāradena tasya āryakanāmno bhoginaḥ pautratve kīrtite mātalinā nāradaṃprati taddhaṭanābhyarthanā || 3 || nārada uvāca| iyaṃ bhogavatī nāma purī vāsukipālitā| yādṛśī devarājasya purī varyā'marāvatī ||

Verse 2

एष शेषः स्थितो नागो येनेयं धार्यते सदा। तपसा लोकमुख्येन प्रभावसहिता मही ।।

eṣa śeṣaḥ sthito nāgo yeneyaṃ dhāryate sadā| tapasā lokamukhyena prabhāvasahitā mahī ||

Verse 3

श्वेताचलनिभाकारो दिव्याभरणभूषितः । सहस्रं धारयन्मूर्ध्नां ज्वालाजिह्वो महाबलः ।।

śvetācalanibhākāro divyābharaṇabhūṣitaḥ | sahasraṃ dhārayanmūrdhnāṃ jvālājihvo mahābalaḥ ||

Verse 4

इह नानाविधाकारा नानाविधविभूषणाः। सुरसायाः सुता नागा निवसन्ति गतव्यथाः ।।

iha nānāvidhākārā nānāvidhavibhūṣaṇāḥ| surasāyāḥ sutā nāgā nivasanti gatavyathāḥ ||

Verse 5

मणिस्वस्तिकचक्राङ्काः कमण्डलुकलक्षणाः। सहस्रसंख्या बलिन सर्वे रौद्राः स्वभावतः ।।

maṇisvastikacakrāṅkāḥ kamaṇḍalukalakṣaṇāḥ| sahasrasaṃkhyā balina sarve raudrāḥ svabhāvataḥ ||

Verse 6

सहस्रशिरसः केचित्केचित्पञ्चशताननाः । शतशीर्षास्तथा केचित्केचित्रिशिरसोऽपि च ।।

sahasraśirasaḥ kecitkecitpañcaśatānanāḥ | śataśīrṣāstathā kecitkecitriśiraso'pi ca ||

Verse 7

द्विपञ्चशिरसः केचित्केचित्सप्तसुखास्तथा। महाभोगा महाकायाः पर्वताभोगभोगिनः ।।

dvipañcaśirasaḥ kecitkecitsaptasukhāstathā| mahābhogā mahākāyāḥ parvatābhogabhoginaḥ ||

Verse 8

बहूनीह सहस्राणि प्रयुतान्यर्बुदानि च। नागानामेकवंशानां यथाश्रेष्ठं तु मे श्रुणु ।।

bahūnīha sahasrāṇi prayutānyarbudāni ca| nāgānāmekavaṃśānāṃ yathāśreṣṭhaṃ tu me śruṇu ||

Verse 9

वासुकिस्तक्षकश्चैव कर्कोटकधनञ्जयौ। कालीयो नहुषश्चैव कम्बलाश्वतरावुभौ ।।

vāsukistakṣakaścaiva karkoṭakadhanañjayau| kālīyo nahuṣaścaiva kambalāśvatarāvubhau ||

Verse 10

बाह्यकुण्डो मणिर्नागस्तथैवापूरणः खगः। वामनश्चैलपत्रश्च कुकुरः कुकुणस्तथा ।।

bāhyakuṇḍo maṇirnāgastathaivāpūraṇaḥ khagaḥ| vāmanaścailapatraśca kukuraḥ kukuṇastathā ||

Verse 11

आर्यको नन्दकश्चैव तथा कलशपोतकौ । कैलासकः पिञ्जरको नागश्चैरावतस्तथा ।।

āryako nandakaścaiva tathā kalaśapotakau | kailāsakaḥ piñjarako nāgaścairāvatastathā ||

Verse 12

सुमनोमुखो दधिमुखः शङ्खो नन्दोपनन्दकौ । आप्तः कोटरकश्चैव शिखी निष्ठूरिकस्तथा ।।

sumanomukho dadhimukhaḥ śaṅkho nandopanandakau | āptaḥ koṭarakaścaiva śikhī niṣṭhūrikastathā ||

Verse 13

तित्तिरिर्हस्तिभद्रश्च कुमुदो माल्यपिण्डकः। द्वौ पद्मौ पुण्डरीकश्च पुष्पो मुद्गरपर्णकः।।

tittirirhastibhadraśca kumudo mālyapiṇḍakaḥ| dvau padmau puṇḍarīkaśca puṣpo mudgaraparṇakaḥ||

Verse 14

करवीरः पीठरकः संवृत्तो वृत्त एव च। पिण्डारो बिल्वपत्रश्च मूषिकादः शिरीषकः ।।

karavīraḥ pīṭharakaḥ saṃvṛtto vṛtta eva ca| piṇḍāro bilvapatraśca mūṣikādaḥ śirīṣakaḥ ||

Verse 15

दिलीपः शङ्खशीर्षश्च ज्योतिष्कोऽथापराजितः । कौरव्यो धृतराष्ट्रश्च कुहुरः कृशकस्तथा ।।

dilīpaḥ śaṅkhaśīrṣaśca jyotiṣko'thāparājitaḥ | kauravyo dhṛtarāṣṭraśca kuhuraḥ kṛśakastathā ||

Verse 16

विरजा धारणश्चैव सुबाहुर्मुखरो जयः । बधिरान्धौ विशुण्डिश्च विरसः सुरसस्तथा ।।

virajā dhāraṇaścaiva subāhurmukharo jayaḥ | badhirāndhau viśuṇḍiśca virasaḥ surasastathā ||

Verse 17

एते चान्ये च बहवः कश्यपस्यात्मजाः स्मृताः । मातले पश्य यद्यत्र कश्चित्ते रोचते वरः ।।

ete cānye ca bahavaḥ kaśyapasyātmajāḥ smṛtāḥ | mātale paśya yadyatra kaścitte rocate varaḥ ||

Verse 18

कण्व उवाच। मातलिस्त्वेकमव्यग्रः सततं संनिरीक्ष्य वै। पप्रच्छ नारदं तत्र प्रीतिमानिव चाभवत् ।।

kaṇva uvāca| mātalistvekamavyagraḥ satataṃ saṃnirīkṣya vai| papraccha nāradaṃ tatra prītimāniva cābhavat ||

Verse 19

मातलिरुवाच। स्थितो य एष पुरतः कौरव्यस्यार्यकस्य तु। द्युतिमान्दर्शनीयश्च कस्यैष कुलनन्दनः ।।

mātaliruvāca| sthito ya eṣa purataḥ kauravyasyāryakasya tu| dyutimāndarśanīyaśca kasyaiṣa kulanandanaḥ ||

Verse 20

कः पिता जननी चास्य कतमस्यैष भोगिनः। वंशस्य कस्यैष महान्केतुभूत इव स्थितः ।।

kaḥ pitā jananī cāsya katamasyaiṣa bhoginaḥ| vaṃśasya kasyaiṣa mahānketubhūta iva sthitaḥ ||

Verse 21

प्रणिधानेन धैर्येण रूपेण वयसा च मे। मनः प्रविष्टो देवर्षे गुणकेश्याः पतिर्वरः ।।

praṇidhānena dhairyeṇa rūpeṇa vayasā ca me| manaḥ praviṣṭo devarṣe guṇakeśyāḥ patirvaraḥ ||

Verse 22

कण्व उवाच। मातलिं प्रीतमनसं दृष्ट्वा सुमुखदर्शनात्। निवेदयामास तदा माहात्म्यं जन्म कर्म च ।।

kaṇva uvāca| mātaliṃ prītamanasaṃ dṛṣṭvā sumukhadarśanāt| nivedayāmāsa tadā māhātmyaṃ janma karma ca ||

Verse 23

नारद उवाच। ऐरावतकुले जातः सुमुखो नाम नागराट्। आर्यकस्य मतः पौत्रो दौहित्रो वामनस्य च ।।

nārada uvāca| airāvatakule jātaḥ sumukho nāma nāgarāṭ| āryakasya mataḥ pautro dauhitro vāmanasya ca ||

Verse 24

एतस्य हि पिता नागश्चिकुरो नाम मातले। नचिराद्वैतनेयेन पञ्चत्वमुपपादितः ।।

etasya hi pitā nāgaścikuro nāma mātale| nacirādvaitaneyena pañcatvamupapāditaḥ ||

Verse 25

ततोऽब्रवीत्प्रीतमना मातलिर्नारदं वचः । एष मे रुचितस्तात जामाता भुजगोत्तमः ।।

tato'bravītprītamanā mātalirnāradaṃ vacaḥ | eṣa me rucitastāta jāmātā bhujagottamaḥ ||

Verse 26

क्रियतामत्र यत्नो वै प्रीतिमानस्म्यनेन वै। अस्मै नागाय वै दातुं प्रियां दुहितरं मुने ।।

kriyatāmatra yatno vai prītimānasmyanena vai| asmai nāgāya vai dātuṃ priyāṃ duhitaraṃ mune ||