Adhyaya 100

Verse 1

नारदेन दैत्यदानवायतनं हिरण्यपुरमुपेत्य मातलिंप्रति तत्र वरान्वेषणचोदनम् ।। 1 ।। मातलिना दैत्यदानवानां देवकुलनित्यविरोधितया परपक्षानुबन्धानभिरुचिवचनम् ।। 2 ।। नारद उवाच। हिरण्यपुरमित्येतत्ख्यातं पुरवरं महत्। दैत्यानां दानवानां च मायाशतविचारिणाम् ।।

nāradena daityadānavāyatanaṃ hiraṇyapuramupetya mātaliṃprati tatra varānveṣaṇacodanam || 1 || mātalinā daityadānavānāṃ devakulanityavirodhitayā parapakṣānubandhānabhirucivacanam || 2 || nārada uvāca| hiraṇyapuramityetatkhyātaṃ puravaraṃ mahat| daityānāṃ dānavānāṃ ca māyāśatavicāriṇām ||

Verse 2

अनल्पेन प्रयत्नेन निर्मितं विश्वकर्मणा । मयेन मनसा सृष्टं पातालतलमाश्रितम् ।।

analpena prayatnena nirmitaṃ viśvakarmaṇā | mayena manasā sṛṣṭaṃ pātālatalamāśritam ||

Verse 3

अत्र मायासहस्राणि वविकुर्वाणा महौजसः । दानवा निवसन्ति स्म शूरा दत्तवराः पुरा ।।

atra māyāsahasrāṇi vavikurvāṇā mahaujasaḥ | dānavā nivasanti sma śūrā dattavarāḥ purā ||

Verse 4

नैते शक्रेण नान्येन यमेन वरुणेन वा। शक्यन्ते वशमानेतुं तथैव धनदेन च ।।

naite śakreṇa nānyena yamena varuṇena vā| śakyante vaśamānetuṃ tathaiva dhanadena ca ||

Verse 5

असुराः कालखञ्जाश्च तथा वुष्णुपदोद्भवाः । नैर्ऋता यातुधानाश्च ब्रह्मपादोद्भवाश्च ये ।।

asurāḥ kālakhañjāśca tathā vuṣṇupadodbhavāḥ | nairṛtā yātudhānāśca brahmapādodbhavāśca ye ||

Verse 6

दंष्ट्रिणो भीमवेगाश्च वातवेगपराक्रमाः । मायावीर्योपसंपन्ना निवसन्त्यत्र मातले ।।

daṃṣṭriṇo bhīmavegāśca vātavegaparākramāḥ | māyāvīryopasaṃpannā nivasantyatra mātale ||

Verse 7

निवातकवचा नाम दानवा युद्धदुर्मदाः । जानासि च यथा शक्रो नैताञ्शक्रोति बाधितुं ।।

nivātakavacā nāma dānavā yuddhadurmadāḥ | jānāsi ca yathā śakro naitāñśakroti bādhituṃ ||

Verse 8

बहुशो मातले त्वं च तव पुत्रश्च गोमुखः । निर्भग्नो देवराजश्च सहपुत्रः शचीपतिः ।।

bahuśo mātale tvaṃ ca tava putraśca gomukhaḥ | nirbhagno devarājaśca sahaputraḥ śacīpatiḥ ||

Verse 9

पश्य वेश्मानि रौक्माणि मातले राजतानि च । कर्मणा विधियुक्तेन युक्तान्युपगतानि च ।।

paśya veśmāni raukmāṇi mātale rājatāni ca | karmaṇā vidhiyuktena yuktānyupagatāni ca ||

Verse 10

वैदूर्यमणिचित्राणि प्रवालरुचिराणि च । अर्कस्फटिकशुभ्राणि वज्रसारोञ्ज्वलानि च ।।

vaidūryamaṇicitrāṇi pravālarucirāṇi ca | arkasphaṭikaśubhrāṇi vajrasāroñjvalāni ca ||

Verse 11

पार्थिवानीव चाभास्ति पद्मरागमयानि च। शैलानीव च दृश्यन्ते दारवाणीव चाप्युत ।। ।। इति श्रीमन्महाभारते उद्योगपर्वणि भगवद्यानपर्वणि शततमोऽध्यायः ।।

pārthivānīva cābhāsti padmarāgamayāni ca| śailānīva ca dṛśyante dāravāṇīva cāpyuta || || iti śrīmanmahābhārate udyogaparvaṇi bhagavadyānaparvaṇi śatatamo'dhyāyaḥ ||

Verse 12

सूर्यरूपाणि चाभान्ति दीप्ताग्निसदृशानि च । मणिजालविचित्राणि प्रांशूनि निबिडानि च ।।

sūryarūpāṇi cābhānti dīptāgnisadṛśāni ca | maṇijālavicitrāṇi prāṃśūni nibiḍāni ca ||

Verse 13

नैतानि शक्यं निर्देष्टु रूपतो द्रव्यतस्तथा । गुणतश्चैव सिद्धानि प्रमाणगुणवन्ति च ।।

naitāni śakyaṃ nirdeṣṭu rūpato dravyatastathā | guṇataścaiva siddhāni pramāṇaguṇavanti ca ||

Verse 14

आक्रीडान्पश्य दैत्यानां तथैव शयनान्युत । रत्नवन्ति महार्हाणि भाजनान्यासनानि च ।। शैलानि शिलामयानि ।।

ākrīḍānpaśya daityānāṃ tathaiva śayanānyuta | ratnavanti mahārhāṇi bhājanānyāsanāni ca || śailāni śilāmayāni ||

Verse 15

जलदाभांस्तथा शैलांस्तोयप्रस्रवणानि च । कामपुष्पफलांश्चापि पादपान्कापचारिणः ।।

jaladābhāṃstathā śailāṃstoyaprasravaṇāni ca | kāmapuṣpaphalāṃścāpi pādapānkāpacāriṇaḥ ||

Verse 16

मातले कश्चिदत्रापि रुचिरस्ते वरो भवेत् । अथवाऽन्यां दिशं भूमेर्गच्छाव यदि मन्यसे ।।

mātale kaścidatrāpi ruciraste varo bhavet | athavā'nyāṃ diśaṃ bhūmergacchāva yadi manyase ||

Verse 17

मातलिस्त्वब्रवीदेनं भाषमाणं तथाविधम् । देवर्षे नैव मे कार्यं विप्रियं त्रिदिवौकसाम् ।।

mātalistvabravīdenaṃ bhāṣamāṇaṃ tathāvidham | devarṣe naiva me kāryaṃ vipriyaṃ tridivaukasām ||

Verse 18

नित्यानुषक्तवैरा हि भ्रातरो देवदानवाः । परपक्षेण संबन्धं रोचयिष्याम्यहं कथम् ।।

nityānuṣaktavairā hi bhrātaro devadānavāḥ | parapakṣeṇa saṃbandhaṃ rocayiṣyāmyahaṃ katham ||

Verse 19

अन्यत्र साधु गच्छाव द्रष्टुं नार्हामि दानवान् । जानामि तव चात्मानं हिंसात्मकमनं तथा ।। आक्रीडान् क्रीडास्थानानि ।।

anyatra sādhu gacchāva draṣṭuṃ nārhāmi dānavān | jānāmi tava cātmānaṃ hiṃsātmakamanaṃ tathā || ākrīḍān krīḍāsthānāni ||